Capitalism Debates in Türkiye in the Context of the Transformation of Socio-economic Structure from the Ottoman Empire to the Republic

Yıl 2026, Sayı: 28, 314 - 356, 15.03.2026

İlteriş Yıldırım , Hıdır Önür , Serhat Toker

https://doi.org/10.21021/osmed.1715012

https://izlik.org/JA27EU73NY

Öz

Within the organization of human and social life, the institution of the economy emerges as a social structure identified with the struggle against material nature. Shaped within the well-known complexity of individual behavior, the economic institution appears as a reality that guides, constrains, and surrounds individual experience. Socioeconomic structures, which vary according to the conditions of the capitalist world and differ from country to country, are also shaped by historical processes. In this sense, historical, contemporary, and future-oriented debates on socioeconomic formations draw from these structures as sources of contention. While the dramatic trajectory of Western Europe throughout the Middle Ages culminated in the triumph of modernity, in regions such as the Ottoman Empire—where strong centralized states prevailed—the relative stability of the traditional period gave way to an anxious drive for reform during modernity. The study used a historical comparative method with an interpretive approach. This study evaluates the development of the capitalist socioeconomic order—now the prevailing reality of the modern age—by comparing Western Europe and the Ottoman experience. In particular, it seeks to answer why the social structure transmitted from the Ottoman Empire to Republican Türkiye failed to undergo a complete capitalist transformation. This inquiry also aims to discuss perspectives on how the phenomenon of not having become capitalist should be interpreted. As a result of the study, it has been concluded that the Ottoman Empire, rather than failing to become capitalist, deliberately chose not to pursue capitalist development based on original principles that shaped its economic mentality. Moreover, despite this distinctive socio-economic and historical process, emphasis has been placed on the value of the great efforts made during the founding period of the Republic of Turkey to implement a rational development policy under challenging global conditions.

Anahtar Kelimeler

Socioeconomic Structure , Capitalism , Western Europe , Ottoman Empire , Türkiye

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Osmanlıdan Cumhuriyet'e Sosyo-ekonomik Yapının Dönüşümü Bağlamında Türkiye'de Kapitalizm Tartışmaları

https://izlik.org/JA27EU73NY

Öz

İnsan ve toplum yaşamının örgütlenmesi içinde, maddi doğaya karşı verilen mücadele ile özdeşleşen toplumsal kurum ekonomidir. Birey davranışının bilinen karmaşası içinde şekillenen ekonomi kurumu, bireyin davranışlarını yönlendiren, sınırlandıran, bireyin yaşantısını çevreleyen bir realite olarak görünür. İçinde yaşanılan kapitalist dünya koşullarına göre değişen ve ülkelere göre de farklılaşan sosyoekonomik yapılar, aynı zamanda tarihsel bir sürecin ürünü olarak da şekillenmektedir. Bu anlamda sosyoekonomik yapılara ilişkin tarih, bugün ve gelecek düzleminde ortaya çıkan hararetli tartışmalara kaynaklık etmektedir. Batı Avrupa’nın orta çağ boyunca şekillenen dramatik hikâyesinin modernliğin zaferiyle sonuçlanmasına karşın, Osmanlı ve benzer güçlü merkezi devlet egemenliğindeki coğrafyalarda geleneksel dönem boyunca süren nispi düzenin modern dönemde bir yenileşme hummasına dönüşmüş olması sözü edilen tartışmaların bir örneğidir. Çalışma, yorumlayıcı yaklaşım temelinde tarihsel karşılaştırmalı yöntem ile gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, modern çağın gerçekliği olarak beliren kapitalist sosyoekonomik yapının gelişim süreci Batı Avrupa ve Osmanlıtecrübelerinin mukayesesine dayanarakdeğerlendirilmeye ve özellikle Osmanlıdan Cumhuriyet Türkiye’sine dönüşerek aktarılan toplumsal yapının niçin yeterince kapitalistleşemediği sorusuna cevap aranmaya çalışılmıştır. Bu arayış, kapitalistleşememiş olma olgusunun nasıl okunması gerektiğine dair bir perspektif tartışmasını da amaçlamaktadır. Çalışma sonucunda, Osmanlı Devleti’nin iktisadi zihniyeti belirleyen özgün prensipler temelinde kapitalistleşememekten ziyade bilinçli olarak kapitalistleşmemeyi tercih ettiği anlaşılmıştır. Ayrıca bu özgün sosyoekonomik tarihsel sürece rağmen zorlu dünya koşullarında Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş döneminde rasyonel bir kalkınma politikasını hayata geçirmek için büyük bir çaba harcamasının kıymetine vurgu yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sosyoekonomik Yapı , Kapitalizm , Batı Avrupa , Osmanlı İmparatorluğu , Türkiye

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

• Akdağ, Mustafa. Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi Cilt 2 (1453-1559). İstanbul: Cem Yaınevi, 1995.
• Aksakal, Erdi. Sosyolojik Açıdan Osmanlı Toplum Yapısı İsimler, Kavramlar. Ankara: Gece Akademi, 2018.
• Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (Bugünkü Dille). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2006.
• Baechler, Jean. “The Origins of Modernity: Caste and Feudality (India, Europe and Japan)”, Europe and the Rise of Capitalism. Ed. Jean Beachler, Joan A. Hall & Michael Mann. Cambiridge: Basic Blackwell, 1989, 39-65.
• Barkan, Ömer Lütfi. Kolonizatör Türk Dervişleri. 2nd ed., prep. Yahya Kemal Taştan. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2021.
• Barkan, Ömer Lütfi. Türkiye’de Toprak Meselesi. İstanbul: Gözlem Yayınları, 1980.
• Baş, Yaşar. “Osmanlı Toplum Yapısı”, Osmanlı Tarihi 1. Ed. Selim Hilmi Özkan. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019, 265-326.
• Berkes, Niyazi. Türkiye İktisat Tarihi. 6th ed. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
• Bloch, Marc. Feodal Toplum. trans., Melek Fırat. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2007.
• Chang, Ha-Joon. Kalkınma Reçetelerinin Gerçek Yüzü. 7th Ed., trans., Tuba Akıncılar Onmuş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
• Chomsky, Noam. Dünya Düzeni: Eskisi Yenisi. trans., Ali Çakıroğlu, Tuncay Birkan, 2nd Ed. İstanbul: Metis Yayınları, 2003.
• Cin, Halil. Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması. 2nd Ed. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1985.
• Divitçioğlu, Sencer. Asya Tipi Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu. İstanbul: Alfa Yayınları, 2015.
• Elliott, Anthony. Çağdaş Sosyal Teoriye Giriş. trans., Aylin Görgün Baran. Ankara: Dipnot Yayınları, 2017.
• Etimoloji Türkçe. “Economy” EYunoíkosοίκος ev + EYunnomós Last Update: 22 December, 2024, https://www.etimolojiturkce.com/kelime/ekonomi
• Falk, Richard A. Dünya Düzeni Nereye? Amerikan Emperyal Jeopolitikası. trans., Neşenur Domaniç, Nusret Arhan. İstanbul: Metis Yayınları, 2005.
• Faroghi, Suraiya. “Krizler ve Değişim: 1590-1699”, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 2, Ed. Halil İnalcık-Donald Quataert, trans., Ayşe Berktay. İstanbul: Eren Yayıncılık, p.543-758.
• Genç, Mehmet. Mehmet Genç ile Söyleşi, Last Update: 27 April 2025. https://www.sabahulkesi.com/2015/08/06/mehmet-gen%C3%A7-ile-s%C3%B6yle%C5%9Fi/
• Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. 4th ed. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2005.
• Güran, Tevfik ve Ahmet Uzun, “Bosna-Hersek’te Toprak Rejimi: Eshâb-ı Alâka ve Çiftçiler Arasındaki İlişkiler (1840-1875)”. Belleten, 70: 259 (2006 Dec), 867-902. (accessed: 21.07.2025).
• Huberman, Leo. Feodal Toplumdan Yirminci Yüzyıla. trans., Murat Belge. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
• İnalcık, Halil. “Ahilik, Toplum ve Devlet”, Doğu Batı Makaleler II. 4th Ed. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2019, p.80-89.
• İnalcık, Halil. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsȗmu”, Belleten, 23: 92 (1959 Oct), 575-610. (accessed: 17.06.2025).
• İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). trans., Ruşen Sezer, 7th ed. İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2006.
• Kasaba, Reşat. Osmanlı İmparatorluğu ve Dünya Ekonomisi. İstanbul: Belge Yayınları, 1993.
• Kaymakçı, Özgün Burak. Osmanlı’dan Cumhuriyete Tarihsel Düşünsel Bir Deneme: Türkiye Ekonomisi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2015.
• Kayra, Cahit. “Cumhuriyet Ekonomisinin Öyküsü Devletçilik Altın Yıllar Bozkırdaki Mucize”, Cumhuriyetin Ekonomi Politiği Devletçilik-Halkçılık-Planlama-Kalkınma. ed. Şenol Çarık, 2nd Ed. İstanbul: Tarihçi Kitabevi, 2020, p. 119-135.
• Kazgan, Haydar. “Gedikler”, Prof. Dr. Haydar Kazgan’a Armağan: Yakın Tarihimizin İktisadi Panoraması. Ed. Ertuğrul Tokdemir, Öner Günçavdı, Saime Suna Kayam. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011, p.71-94.
• Kili, Suna. Bir Çağdaşlaşma Modeli Atatürk Devrimi. 10th ed. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006.
• Kili, Suna. Türk Devirim Tarihi. 10th ed. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006.
• Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. trans., Metin Kıratlı, 8th Ed. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2000.
• Lipson, Leslie. Uygarlığın Ahlâki Bunalımları. trans., Jale Çam Yeşiltaş. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
• Mann, Michael. “European Development: Approaching a Historical Explanation”, Europe and the Rise of Capitalism. Ed. Jean Beachler, Joan A. Hall & Michael Mann. Cambiridge: Basic Blackwell, 1989, p. 6-19.
• Neuman, W. Lawrence. Toplumsal Araştirma Yöntemleri II. trans., Sedef Özge, 8th. Ed. (Ankara: Yayın Odası, 2016).
• Ortaylı, İlber. Türkiye Teşkilât ve İdare Tarihi. 5th ed. Ankara: Cedit Yayınları, 2016.
• Özkan, Selim Hilmi. “Osmanlı Kuruluş Meselesi ve Osmanlı Kimliği”, Osmanlı Tarihi 1. Ed. Selim Hilmi Özkan. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019, p. 3-13.
• Özkaya, Yücel. Osmanlı İmparatorluğu’nda Ȃyȃnlık. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.
• Özyüksel, Murat. Feodalite ve Osmanlı Toplumu. İstanbul: Derin Yayınları, 2007.
• Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
• Pamuk, Şevket. Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500-1914. 3rd. Ed. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
• Pirenne, Henri. Ortaçağ Avrupası’nın Ekonomik ve Sosyal Tarihi. trans., Uygur Kocabaşoğlu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
• Sencer, Muzaffer. Osmanlı Toplum Yapısı Eleştirel Bir Yaklaşım. 2nd ed. İstanbul: Sarmal Yayınevi, 1999.
• Türkdoğan, Orhan. Osmanlı’dan Günümüze Türk Toplum Yapısı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2008.
• Ülgener, Sabri F. İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası. İstanbul: Derin Yayınları, 2006.
• Wallerstein, Immanuel. Tarihsel Kapitalizm. 5th Ed., trans., Necmiye Alpay. İstanbul: Metis Yayınları, 2009.
• Wiesner-Hanks, Merry E. Erken Modern Dönemde Avrupa 1450-1789. trans., Hamit Çalışkan, 6th ed. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
• Yıldırım, İlteriş. “ ‘Merdiven Tekmeleme’ Metaforu Bağlamında Türkiye’de Kalkınma Tartışmalarına İlişkin Bir Değerlendirme”, Sosyolojik Düşün, 9:2 (2024 July), 138-165. https://doi.org/10.37991/sosdus.1507350