17. Yüzyıl Sonunda İstanbul Vakıflarının Savaş Finansmanına Katkısı: Vezaif Akçesi ve Tevziat Uygulaması
Öz
Osmanlı ordusunun 1683 yılında Viyana kuşatmasından başarısızlıkla dönmesi, Kutsal-İttifak Devletleri ile 16 yıl sürecek bir savaş sürecinin başlamasına neden olmuştur. Bu durum, sürdürülebilir bir savaş için malî açıdan tedbirler alınmasını gerektirmiştir. İmdad-ı seferiye olarak anılan bu tedbirler içerisinde en dikkat çekeni vakıflardan gelir elde edilmek istenmesiydi. Bu doğrultuda 1688 ve 1694 yıllarında vakıf çalışanlarının yıllık gelirlerinin yarısı talep edilmiştir. İmparatorluk geneline tatbik edilen bu uygulamanın en önemli ayağını ise İstanbul’da bulunan vakıflar oluşturmuştur. Zira, İstanbul’daki vakıflardan elde edilen gelir imparatorluğun Anadolu ve Rumeli’deki vakıflarından elde edilen gelirinin üstündeydi. Bu çalışma, XVII. yüzyılın sonunda İstanbul’daki vakıfların savaş finansmanına katkısını ele almayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, öncelikle İstanbul’daki vakıfların iktisadî boyutu üzerinde durulmuştur. Selatin, Hanım Sultan ve Paşa vakıfları gibi büyük bütçeli ve çok sayıda personel istihdam eden vakıfların önemine dikkat çekilmiştir. Daha sonra 1684 ve 1694 yıllarında İstanbul’daki vakıflardan alınan vezaif akçesine değinilmiştir. Bu kapsamda vezaif akçesinden elde edilen gelirin daha çok yüksek bütçeli vakıflardan temin edildiği ileri sürülmüştür. Son olarak 1698 yılında Osmanlı Devleti’nin bir kez daha İstanbul’daki vakıflardan yardım talep ettiği belirtilmiştir. Ancak bu son uygulamada vakıflardan tahsil edilen meblağın vezaif akçesi yöntemiyle değil tevziat usulüyle gerçekleştirildiği öne sürülmüştür.
Anahtar Kelimeler
The Contribution of Istanbul Waqfs to War Financing at the End of the 17th Century: The Practice of Vezaif Akçe and Tevziat
Abstract
The failure of the Ottoman army in the Siege of Vienna in 1683 led to a 16-year conflict with the Holy League States. This situation required the adoption of financial measures to sustain the war. The most notable of these economic measures, known as the "Imdad-ı seferiye", was the attempt to generate revenue from Waqfs. Accordingly, half of the annual revenue of Waqf employees was demanded in 1688 and 1694. The most significant part of this empire-wide policy was implemented in Istanbul, as the revenue from Waqfs there exceeded that of Anatolia and Rumelia. This study aims to examine the contribution of waqfs in Istanbul to war financing at the end of the 17th century. In this context, it first focuses on the economic dimension of the waqfs in Istanbul, highlighting the significance of large-budget waqfs such as Selatin, Hanım Sultan, and Pasha waqfs, which employed a considerable number of staff. The study also addresses the vezaif akçesi collected from the waqfs in Istanbul in 1684 and 1694, arguing that the revenue from the vezaif akçe was primarily obtained from high-budget waqfs. Finally, it is noted that in 1698, the Ottoman state once again requested financial aid from the waqfs in Istanbul. However, the amount collected was not obtained through the vezaif akçesi method, but rather by means of the tevziat method.
Keywords
Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.
