Palpitation in Diwan Poetry in the Light of Ottoman Medical Texts

Öz

Various organs in the human body work to keep people healthy. The heart, a crucial organ, mainly circulates clean blood throughout the body. It is also seen as the source of many emotions unique to humans. Just as diseases can affect different organs, the same applies to the heart. One common issue is heart palpitations. In a healthy person, the normal heart rate usually ranges from 60 to 100 beats per minute. If it exceeds 100, it can indicate a condition called “tachycardia.” In Ottoman medical texts and divan poetry, this condition is often called “Hafakân” or “yürek oynaması” (heart palpitations) in modern Turkish. Divan poets, who transformed real life into poetic fiction within the aesthetic framework of divan poetry, also portrayed heart problems like hafakân. They created various images that reflected different aspects of this condition. This study, which aimed to explore how poets used hafakân in divan poetry, examined 340 divans and classified the data according to historical medical texts. By exploring hafakân’s role in the aesthetics of divan poetry, the study aims to support future research on classical Turkish poetry and Ottoman medicine.

Anahtar Kelimeler

• Diwan Poetry
• Palpitation
• Ottoman Medicine
• Historical Medical Texts

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Osmanlı Tıp Metinleri Işığında Divan Şiirinde Hafakân

Öz

İnsanların sağlıklı bir şekilde yaşamlarını sürdürebilmeleri için bedenlerinde çeşitli organlar faaliyet gösterir. Hayati önem taşıyan organlardan biri olan kalbin temel görevi, temiz kanın dolaşımını sağlamaktır. Ayrıca kalp, insana özgü çeşitli duyguların kaynağı kabul edilir. Bedenin çeşitli organlarında rahatsızlıklar ve hastalıklar ortaya çıkabileceği gibi, kalpte de bu durum söz konusu olabilir. Bu hastalıklardan biri kalp çarpıntısıdır. Normal ve sağlıklı bir insanda kalp atım hızı, bir dakikada ortalama altmış ile yüz arasında olmalıdır. Bu sayının yüzü aşması halinde “taşikardi” olarak adlandırılan kalp hastalığı meydana gelir. Osmanlı dönemi tıp kitaplarında ya da divan şiirinde bu hastalık genellikle Arapça kökenli bir kelime olan “hafakân” lafzı veya Türkçe “yürek oynaması” ifadesiyle anlatılmıştır. Dış dünyadaki gerçekliği, divan şiiri estetiği bağlamında kurmaca gerçekliğe dönüştüren divan şairleri, kalp hastalıklarından hafakâna karşı duyarsız kalmamışlardır. Hafakân ile ilgili, onun çeşitli özelliklerini de göz önünde bulundurarak, çeşitli imgeler oluşturmuşlardır. Divan şiirinde şairlerin hafakânla ilgili tasarruflarının tespiti amacıyla yapılan bu çalışmada, 340 divan incelenmiş ve elde edilen veriler başlıklar halinde sınıflandırılmıştır. Ayrıca, tarihî tıp metinleri ışığında araştırılmıştır. Hafakânın divan şiiri estetiğindeki yeri belirlenmeye çalışılarak, klasik Türk şiiri ve Osmanlı tıbbına dair yapılacak çalışmalara katkıda bulunmak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Divan Şiiri
• Hafakân
• Osmanlı Tıbbı
• Tarihi Tıp Metinleri

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

1. Ahmed Vefik Paşa. Lehce-i Osmânî. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1308.
2. Alî Nazîmâ ve Reşâd (Faik) . Mükemmel Osmanlı Lügati. İstanbul: Artin Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1319/1901.
3. Al-Owais, Türki. “Kâil Dîvânı.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2009.
4. Alptekin, Adem Hakan. “Seyyid Emîr Mehmed Çelebi’nin Enmûzecü’t-Tıbb Adlı Eseri (Metin-Tıbbî Söz Varlığı).” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2023.
5. Akdağ, Ahmet (2014). “Bir Tedavi Yöntemi Olarak ‘Kan Aldırmak’ ve Klâsik Türk Şiirindeki Kullanımı.” Gazi Türkiyat. 14 (2014): 169-187. (erişim 19.01.2025).
6. Aksoyak, İbrahim Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0 (erişim 12.06.2025).
7. Aktaş, Mutlu Muhammet. “Kazasker Mekkî Divanı (İnceleme-Tahlil-Metin).” Doktora tezi, Giresun Üniversitesi, 2020.
8. And, Metin. “Karagöz”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIV (İstanbul 2001), ss. 401-403.

9. Arı, Ahmet. “Ahlât-ı Erbaa”, Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü, I (Ankara 2001), ss. 72-73.
10. Arslan, Mustafa. “Muhyî Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı”. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2006.
11. Arslan, Ömer. “Ubeydî Dîvânı (Metin ve İnceleme).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
12. Atnur, Gülhan. “Osmanlı Tıp Yazmaları ile Halk Hekimliğinde ‘Hafakan Afakan’ ve Hazâ ‘İlâc-ı Hafakân Adlı Kitap.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/27 (2011): 48-62. (erişim 11.01.2025).
13. Aydemir, Yaşar. Behiştî Divanı: Behiştî, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri ve Divanının Tenkitli Metni. Ankara: MEB Yayınları, 2000.
14. Aydın, Mükerrem Bedizel ve Sibel Murad. Nizâmü’l-Edviye Sakızlı İsa Efendi. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Yayınları, 2019.
15. Avçin, Mehmet. “İbrahim Gülşenî Divanı.” Doktora tezi, Osmangazi Üniversitesi, 2021.
16. Aydın, Abdullah. “Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2009.
17. Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı, Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı İktisadi İşletmesi, 2020.
18. Bayındır, Şeyda. “Şehdî Divanı.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2008.
19. Bedestani, Ayşe. “XVI. Yüzyıl Şairi Ahdî-i Bağdâdî Dîvânı.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2018.
20. Benli, Sümeyye. “Ahlât-ı Erbaa Teorisi ve Edebiyatta İşlenişi.” Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2012.
21. Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı I. İstanbul: MEB Yayınları, 1997.
22. Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı II. İstanbul: MEB Yayınları, 1997.
23. Boz, Erdoğan. Yusuf Hakîkî Baba Dîvânı. Ankara: Aksaray İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2009.
24. Bozyiğit, Esra. “Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı (İnceleme - Tenkitli Metin - Nesre Çeviri - Sözlük).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2021.
25. Brown, J.A.C. Tıp Ansiklopedisi. Çev., Reyhan Erez. İstanbul: Remzi Kitabevi Yayınları, 1974.
26. Burmaoğlu, Hamit Bilen. Lâmi´î Çelebi Dîvânı. Bursa: Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları, 2023.
27. Canpolat, Mustafa ve Zafer Önler. İshak bin Murâd Edviye-i Müfrede. Ankara: TDK Yayınları, 2007.
28. Çavuşoğlu, Mehmet. Yahyâ Bey Dîvân’ından Örnekler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1983.
29. Çetin, Kamile. “Râşid (?-1310?-1892) ve Dîvânı İnceleme-Tenkidli Metin.” Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2006.
30. Çil, Murat. “Müʾmin Bin Mukbil Sinobî Zahîre-yi Murâdiyye (İnceleme-Metin-Dizin).” Doktora tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2021.
31. Demir, Hiclal. “Lâzikî-zâde Feyzullah Nâfiz ve Dîvânı (İnceleme-Metin-Özel Adlar Dizini).” Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2008.
32. Demirkazık, Hacı İbrahim. “18. yy. Şairi Mustafa Fennî Dîvân (İnceleme - Tenkitli Metin - Dizin).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2009.
33. Dinçer Bahadır, Şaziye. “Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi’nin “Netîcetü’l-Fikriyye Fî Tedbîri Velâdeti’lbikriyye” Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin.” Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi, 2016.
34. Dökmeci, İsmet ve A. Handan Dökmeci. Büyük Tıp Sözlüğü. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2005.
35. Dönmez Parlak, Betül. “Eğirdirli Şeyhî Mehmed Efendi’nin Divanı’nın İncelenmesi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2006.
36. Elaldı, Mehmet. “Bursalı İbrahim Râzî Divanı (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin).” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2017.
37. Erünsal, İsmail E. The Life and Works Of Tâcî-zâde Ca´fer Çelebi, with A Critical Edition of His Dîvân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fak. Yayınları, 1983.
38. Erzen, Mehmet Halil. “İhyâ Dîvânı ve Tahlîli (İnceleme- Tahlîl-Tenkitli Metin).” Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2012.
39. Giray, Hayriye Serenay. “Çağlar Boyu Müzikle Tedavi ve Uygulandığı Hastalıklar.” Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi, 2008.
40. Göçgün, Serap. “Abdulvehhâb bin Yusuf’un Müntehab-ı Fi’t-Tıbb Adlı Eseri.” Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2010.
41. Güler, Ömer Faruk. “Enverî Dîvânı [Tenkitli Metin-Tahlîl].” Doktora tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2020.
42. Gülüm, Emrah. “Ahmedî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım).” Doktora tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2021.
43. Gürgendereli, Müberra. Hasan Ziyâ’î Hayatı-Eserleri-Sanatı Ve Divanı (İnceleme-Metin), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
44. Gürlek, Mehmet. “İbrahim Bin Abdullah’ın Cerrâh-nâme (Alâ’im-i Cerrâhîn) Adlı Eseri (Giriş-Metin-Sözlük).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2011.
45. Güngör, Esra. “Nûrî İbrahim Divanı.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2013.
46. Hüseyin Remzî. Lügat-i Remzî I. İstanbul: Matbaa-i Hüseyin Remzî, 1305/1888.
47. İbrahim Cûdî Efendi. Lügat-i Cûdî. Trabzon, 1332/1913.
48. İlhan, Enes. “Kâşif Es´ad Efendi Divanı İnceleme-Metin.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2015.
49. İlhan, Enes. “Necâtî Bey Dîvânı: Metin - Bağlamlı Dizin-İşlevsel Sözlük.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2023.
50. İpekten, Haluk. Nâ´ilî Divânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1990.
51. Kaçar, Mücahit ve Ahmet Akdağ. Şerh-i Mûcez Fi’t-Tıbb İbnü’n-Nefîs’in El-Mûcez Fi’t-Tıbb’ının Şerhi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.
52. Karayazı, Nurgül. “17. Yüzyıl Şâiri Ahmed Yârî ve Dîvân’ı (İnceleme-Metin).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2012. Kazan Nas, Şevkiye. Celîlî Divanı (İnceleme-Metin). Konya: Palet Yayınları, 2018.
53. Kaya, Elif. “Enva-ı Emraz: İnceleme-Metin-Dizin.” Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2009.
54. Kaya, Hasan. “18. yy. Şairi Âsaf ve Dîvânı (İnceleme – Tenkitli Metin – Dizin).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2009.
55. Keklik, Murat. “Üsküplü İshak Çelebi Divan [Metin-Çeviri-Açıklamalar-Dizin].” Doktora tezi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, 2014.
56. Koyuncu, Zeynep. “Ahlât-ı Erbaa/Humoral Patoloji Teorisi ve Divan Şiirinde Hakkânî Örneğinde İşlenişi.” Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi. 10 (Nisan) (2019): 75-97. (erişim 18.02.2025).
57. Köşe, Abdullah. “Hacamat”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XIV (İstanbul 1996), ss. 422.
58. Kurtoğlu, Orhan. Lebîb Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
59. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55756,lebib-divanipdf.pdf?0 (erişim 14.04.2025).
60. Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha. Dîvân-ı İzzet ve Nigâr-Nâme (Tezkire-i Nigâriyye). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/68921,divan-i-izzet-ve-nigar-name-pdf.pdf?0 (erişim 10.04.2025).
61. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı (Tenkitli Basım). Ankara: TDK Yayınları, 1994.
62. Okcu, Naci. Şeyh Gâlip Dîvânı. Ankara: DİB Yayınları, 2014.
63. Önler, Zafer. Hacı Paşa (Celâlüddin Hızır) Müntahab-ı Şifâ Giriş-Metin-Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
64. Özcan, Nuri. “Mehter”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVIII (İstanbul 2003), ss. 545-549.
65. Özgüdenli, Osman Gazi. “Nîşâbur”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXIII (İstanbul 2007), ss. 149-151.
66. Öztekin, Özge. XVIII. Yüzyıl Dîvân Şiirinde Toplumsal Hayatın İzleri, Dîvânlardan Yansıyan Görüntüler. Ankara: Ürün Yayınları, 2006.
67. Macit, Muhsin. Nedîm Divânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
68. Mehmed Salâhi. Kâmûs-ı Osmanî III. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1322/1905.
69. Molla Memet, Amet. “Ege Adalarında Klasik Türk Şiiri ve Şairler.” Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2022.
70. Muallim Nâcî. Lügat-ı Nâcî. İstanbul: Asır Matbaası, 1322/1904.
71. Murad, Sibel, Nuray Demir Öztürk ve Ahmet Akdağ. Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu Hekimlere Gerekli Bilgiler Hasan B. Abdurrahmân. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
72. Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
73. Özmen, Mehmet. Ahmed-i Dâ´î: Dîvân I-II (Metin-gramer-dizin-tıpkıbasım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017.
74. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 1995.
75. Püsküllüoğlu, Ali. Türkçe Deyimler Sözlüğü. Ankara: Arkadaş Yayınları, 2006.
76. Saraçbaşı, M. Ertuğrul. Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü I-II. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
77. Sona, Fatih. “Divan Şairlerinin Gözünden Verem.” Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2 (2017): 610-618. (erişim 15.03.2025).
78. Sunar, Nuşin. “Ahmed Bin Bâlî –Mecma´ü’l-Mücerrebât (Giriş-İnceleme [Ses Bilgisi]-Metin-Dizin) [1-115. Varaklar Arası]-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2014.
79. Şemseddin Sâmî. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317/1900.
80. Şenödeyici, Özer. “Klâsik Şiire Akseden Karagöz.” Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi 1/13 (2013): 111- 120. (erişim 17.03.2025).
81. Şentürk, Yılmaz. Ferdî ve Dîvânı (İnceleme-Metin). İstanbul: Kriter Yayınevi, 2022.
82. Tabîb İbn-i Şerîf. 15. Yüzyıl Türkçe Tıp Kitabı Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf. İstanbul: Seçil Ofset, Matbaacılık, 2017.
83. Tari, Benal. “Re’fet Mehmed (1198-1238/ 1784-1823) Dîvânı (İnceleme-Metin).” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2011.
84. Tavukçu, Orhan Kemâl. Dede Ömer Rûşenî Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73031,dede-omer-ruseni-divanipdf.pdf?0 (erişim 23.05.2025).
85. Telli, Burak. “Kenzü’s-Sıhhatü’l-Ebdâniyye Eser-i Mürşid-i Osmâniyye İnceleme-Metin-Gramatikal Dizin-Tıpkıbasım.” Doktora tezi, Adıyaman Üniversitesi, 2017.
86. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük I. Ankara: TDK Yayınları, 1998.
87. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük II. Ankara: TDK Yayınları, 1998.
88. Uzun, Süreyya. “Üsküdarlı Aşkî Divanı Tenkitli Metin, Nesre Çeviri ve 16. yy. Osmanlı Hayatının Divandaki Yansımaları.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
89. Üst, Sibel. “Edirneli Nazmî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin).” Doktora tezi. Atatürk Üniversitesi, 2011.
90. Yakar, Halil İbrahim. “Gelibolulu Sun´î Dîvânı ve Tahlili.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2002.
91. Yavuz, Kemal ve Orhan Yavuz. Muhibbî Dîvânı – Bütün Şiirleri (İnceleme – Tenkitli Metin) I. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
92. Yavuz, Yasemin. “Hekim Hayreddin’in Kitab-ı Akrabadin’i.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2008.
93. Yıldırım, Onur. “Et-Teshil Fi’t-Tıbb (Kitâb-ı Teshîli’l-Mevlanâ Şemseddin) (İnceleme-Metin-Dizin).” Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2010.
94. Zülfe, Ömer. “Yakînî [ö. 1568] Dîvân Tenkitli Metin-Tetkik-Dizin.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2004.