The Establishment of Schools in Immigrant Neighborhoods: Hierarchy, Bargaining, and Commitment [1877-1913]

Öz

One of the consequences of the Ottoman Empire’s defeat by Russia in 1877-78 was the mass migration from the Balkans and the Caucasus into Ottoman territories, on a scale substantial enough to alter the demographic structure of society. This study analyzes how thousands of immigrants, who migrated to Ottoman territories after the war and had to form new settlements, established schools- one of the essential public buildings - in their neighborhoods. In some neighborhoods, refugees presented their situation and requested assistance from official authorities by submitting petitions. This study reminds us that various types of local resources existed across Ottoman geography for educational purposes. In the immigrant neighborhoods, the directorates and financial sources supporting school construction have also been investigated under six categories. Following this, the construction process of the school in Ilimbey village, where the immigrants had settled, has been examined in detail. Finally, it has been demonstrated that contracts regarding the construction of the school were signed between the advisory council and the officials of the Imperial Estates (Çiftlikât-ı Hümâyun). The negotiation process between the advisory council, representing the immigrant community, and state officials, as well as the establishment of the school, has been evaluated using Joel S. Migdal’s “State-in-Society” approach. As a consequence, it has been revealed that in certain immigrant neighborhoods, officials supporting the construction of the school met with prominent members of the immigrant community to negotiate the procurement of necessary materials and the sharing of expenses, and that, when necessary, a formal contract was drafted. The analysis highlights the active role assumed by the immigrant population throughout the process.

Anahtar Kelimeler

• school
• immigrant neighborhoods
• council of leading figures
• letter of commitment

Muhacir Mahallelerinde Mekteplerin Kurulması: Hiyerarşi, Pazarlık, Taahhüt [1877-1913]

Öz

Osmanlı Devleti’nin 1877-78 yıllarında Rusya karşısında mağlup olmasının sonuçlarından biri Balkanlardan ve Kafkasya’dan Osmanlı topraklarına doğru toplumun demografik yapısını değiştirecek büyüklükte kitlesel göçlerin gerçekleşmesidir. Bu çalışma, Harbi müteakip Osmanlı topraklarına hicret eden ve yeni bir yerleşim yeri oluşturmak durumunda olan binlerce muhacirin, mahallelerinde önemli kamusal binalardan olan mektepleri ortaya çıkarma serüvenini incelemiştir. Bazı mahallelerde muhacirler dilekçe ile hallerini arz etmişler ve yetkili mercilerden yardım talep etmişlerdi. Bu çalışma ile Osmanlı coğrafyasında eğitimde kullanılmak üzere çok farklı yerel kaynakların olabildiği hatırlatılmış; muhacir mahallelerinde yerel kaynaklar dışında mektep yapımını mali yönden destekleyen nezaretler ve finans kaynakları altı maddede incelenmiştir. Akabinde muhacirlerin yerleştiği İlimbey Karyesi’ne ait mektebin yapılma süreci detaylandırılmıştır. Son olarak muhacir ihtiyar heyeti ile Çiftlikât-ı Hümâyun memurları arasında mektep yapımına dair taahhütnamelerin imzalandığı gösterilmiştir. Muhacir halkı temsil eden ihtiyar heyeti ile resmî görevliler arasındaki anlaşma süreci ve mektebin meydana getirilmesi meselesi Joel S. Migdal’ın “Toplum içinde devlet” yaklaşımı ile değerlendirilmiştir. Neticede bazı muhacir mahallelerinde mektebin yapımına destek olan memurların, gerekli malzemelerin temini ve masrafın paylaşılması amacıyla muhacir ileri gelenleriyle görüştüğü ve gerektiğinde bir sözleşme metninin oluşturulduğu, muhacir halkın bu süreçte sahip olduğu aktif rol vurgulanarak ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• mektep
• muhacir mahalleleri
• ihtiyar heyeti
• taahhütname

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
2. Bâbıâli Evrak Odası (BEO), 866/64881.
3. Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (A.}MKT.MHM), 526/8; 521/13.
4. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT), 350/54; 1392/76; 1736/67; 2393/69.
5. Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye Dairesi (DH.MUİ), 5/50.
6. Hazine-i Hassa İradeler (HH.İ), 132/52; 159/25; 142/6; 131/64; 75/8; 360/1.
7. Hazine-i Hassa Tahrirat Kalemi (HH.THR), 360/1.
8. İrade Dahiliye (İ.DH), 630/43835.

9. İrade Maliye (İ.ML), 68/49.
10. İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS), 108/4644.
11. Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.İBT), 294/78; 424/79; 882/24.
12. Maarif Nezareti Meclis-i Kebir-i Maarif (MF.MKB), 20/160.
13. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT), 1088/67; 1094/56; 1194/63; 630/32; 944/57; 145/133; 136/56; 39/12; 61/1.
14. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 14/29; 21/66; 78/47.
15. Yıldız Resmi Maruzat (Y.A.RES), 5/50; 39/21.
16. Şûrâ-yı Devlet (ŞD), 2584/18.
17. Salnâmeler
18. 1325 Sene-i Hicriyesine Mahsûs Hüdâvendigâr Vilayeti Salnâme-i Resmîsi, Def‘a: 34, Vilayet Matbaası.
19. 1303 Sene-i Hicriyesine Mahsûs Hüdâvendigâr Vilayeti Salnâme-i Resmîsi, Def‘a: 13, Vilayet Matbaası.
20. 1263 Sene-i Hicriyesine Mahsûs Salnâme-i Devlet-i Aliyye, İstanbul: Tabhâne-i Âmire.
21. Araştırma ve İnceleme Eserleri
22. Akto, Veysel. “Sultan II. Abdülhamid Dönemi’nde İkdam Gazetesi ve İslamcılık (1897-1899).” Yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2017.
23. Alkan, Mehmet Ö. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Modernleşmes Sürecinde Eğitim İstatistikleri 1839-1924, VI. Cilt, Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, 2000.
24. Arıkan, Fatma Melek. “Periphery” In the Heartlands: Yenişehir and İznik, 1863-1909.” Doktora Tezi, Sabancı Üniversitesi, 2018.
25. Ateş, Nilüfer. “Bursa’da Kurulan Muhacir Vakıfları.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/XXXIX (2020): 685-711.
26. Erken, İlkay. “II. Abdülhamid Devrinde İşkodra Vilayeti’nde Rüşdiyeler.” Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi 10/II (2021): 463-507.
27. Fratantuono, Ella. Governing Migration in the Late Ottoman Empire. UK: Edinburgh University Press, 2024.
28. Gündüz, Mustafa. “Osmanlı Modernleşmesinin Temel Dinamiği Eğitim ve Paradoksal Sonuçlar.” Muhafazakar Düşünce 4/XVI-XVII (2008): 165-186.
29. Hamed-Troyansky, Vladimir. “Imperial Refuge: Resettlement of Muslims From Russia in the Ottoman Empire, 1860-1914.” Doktora Tezi, Stanford University, 2018.
30. Hamed-Troyansky, Vladimir. Empire of Refugees North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State. USA: Stanford University Press, 2024.
31. Kanal, Hümmet. “Sultan II. Abdülhamid’in Osmanlı Eğitimine Yaptığı Önemli Bir Katkı: Emlâk-ı Hümâyûn’a İnşa Edilen Okullar.” SUTAD XL (2016): 151-176.
32. Karabekmez, Meryem. “The Role of Provincial Directors of Education in the Formation of Modern Ottoman Schooling, 1881-1908.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2012.
33. Karabekmez, Meryem. “93 Harbi’nden Balkan Savaşlarına Osmanlı Devleti’nde Muhacirlerin Eğitimi.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2023.
34. Kılıç, Pelin İskender. “Mehmed Esad Safvet Paşa’nın Devair Müfettişliği Sırasında Muhacirler ve Muhacir Çocuklarıyla İlgili Görüşleri ve Bu Konudaki Çalışmaları.” Journal of History Studies 9/III (2017): 111-120.
35. Kocacık, Faruk. “Balkanlar’dan Anadolu’ya Yönelik Göçler (1878-1890).” Osmanlı Araştırmaları 1/I (1980): 137-190.
36. Lorenz, Fredrick Walter. “A Taste of Empire: Sacred Bread, Refugees, and the Making of Ottoman Imperial Subjects.” Global Food History. (2025), 1-20. (erişim: 12.06.2025).
37. Mahmud Cevat İbnü’ş-Şeyh Nâfi‘. Maârif-i Umûmiye Nezâreti Târihçe-i Teşkîlât ve İcrââtı, XIX. Asır Osmanlı Maarif Tarihi, Taceddin Kayaoğlu. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2001.
38. Migdal, Joel S. “The State-in-Society Approach: A New Definition of State and Transcending the Narrowly Constructed World of Rigor.” State in Society: Studying How States and Societies Transform and Constitute One Another. UK: Cambridge University Press, 2004.
39. Migdal, Joel S. “A Model of State-Society Relations.” State in Society: Studying How States and Societies Transform and Constitute One Another. UK: Cambridge University Press, 2004.
40. Nurdoğan, Arzu M. Modernleşme Döneminde Osmanlı’da İlköğretim (1869-1914). İstanbul: Çamlıca, 2016.
41. Nurdoğan Demirkıran, Arzu Meryem. “Modernleşme ve Tanzimat Dönemi Eğitim (1775-1876).”Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi, 4.bs., Mustafa Gündüz. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2020.
42. Özgüven, Burcuç “From the Ottoman Province to the Colony: Late Ottoman Educational Buildings in Nicosia.” Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi 1-2/XXI (2004): 33-66.
43. Paşaoğlu, Derya Derin. “93 Harbi Sonrası-Muhacir Sorunlarına Kurumsal Çözümlerden: Yetim Muhacir Kız Çocuklar İçin Açılacak Mektebe Dair Emirname Üzerine Değerlendirme.” 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) -Vatan Neresi?- Uluslararası Sempozyumu 1-2 Kasım 2018 İstanbul Bildirileri, Fatih M. Sancaktar, Ayna Askeroğlu Aslan vd. İstanbul: Türk Ocakları İstanbul Şubesi Yayını, 2019.
44. Polat, Habibe. “II. Abdülhamid Döneminde Bir Eğitim Meselesi: Kafkas Muhacir Çocuklarının Eğitimi.” Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi 3/II (2020): 107-132.
45. Somel, Selçuk Akşin. The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839-1908, Islamization, Autocracy and Discipline. Leiden: Brill, 2001.
46. Somel, Selçuk Akşin. “Maarif Müdürü Radovişli Mustafa Bey'in raporları ve müslim ve gayrı müslim eğitimi: II.Abdülhamid devri Selanik taşrasında maarif meselesi (1885-1886).” Tarih ve Toplum 1/II (2005): 113-147.
47. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslâmlaşma, Otokrasi ve Disiplin. Çev. Osman Yener. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
48. Temel, Mehmet. “Muğla İdadi Mektebinin İnşaatı.” Asia Minor Studies 10/II (2022): 153-172.
49. Thaver, Beverly and Lionel Thaver, “State-in-Society: the Mutual Constitutiveness of the Developmental State and Higher Education in South Africa.” African Sociological Review 13/I (2010): 57-77.
50. Türkoğlu, Ömer. “Türk ve Türkçü Bir Muallimin İhbar Mektubu (1925).” Kebikeç 33 (2012): 305-310.
51. Yüksel, Hasan. “Kafkas Göçmen Vakıfları.” Vakıflar Dergisi 5/V (1994): 465-90.