1909 Adana Olayları: Patrik Turyan’ın İstifası Meselesi, Meclis-i Mebusan Tarafından Seçilen Tahkik Heyeti ve Muhtaçların Durumu

Yıl 2026, Sayı: 28, 438 - 471, 15.03.2026

Çağıl Sağun

https://doi.org/10.21021/osmed.1778611

https://izlik.org/JA55UU27MT

Öz

Ermeniler Osmanlı vatanında millet sistemi içinde çok uzun yıllar huzur içinde yaşamışlardı. Özellikle Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı ile ekonomik ve eğitim alanında daha fazla bir ilerleme kaydetmişlerdi. Fakat Berlin Kongresi ile beraber Osmanlı vatanında bir Ermeni meselesi ortaya çıkmıştır. II. Abdülhamid döneminde başlayan örgütlü muhalefet içinde yer alan Ermeniler, II. Meşrutiyetin ilanında da önemli bir rol oynamışlardı. Fakat meşrutiyetin ilanı ile beraberinde her Osmanlı milletinin hedeflerinin aynı olmadığı da ortaya çıkmıştır. Özellikle Ermenilerin meşrutiyetin ilanından sonra ayrılıkçı cemiyet ve örgütlerini dağıtmaması hatta silah alış-verişinin daha da hız kazanması adeta yeni bir isyan hazırlığı görüntüsü vermekteydi. 31 Mart Olayı ile aynı tarihte Adana’da Ermeni ve Müslüman ahali arasında kanlı çarpışmalar da başlamıştı. Bu çalışma Adana Olaylarının başlaması, gelişmesi ve sonuçlanması sırasında yaşananları; Ermeni Patriği ve Meclis-i Mebusan penceresinden; özellikle Ermeni mebusların gözünden ele alarak meclisin bu konuda nasıl bir yol belirlediğini ortaya koymaya çalışmıştır. Bu çalışma sırasında arşiv malzemeleri yanında Meclis-i Mebusan Zabıt Cerideleri, bunlarla beraber dönemin ulusal basını ve ayrıca Ermenice basında kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ermeni Patrik Turyan , Mebus Babikyan , Mebus Yusuf Kemal

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

The 1909 Adana Incidents: The Resignation of Patriarch Turyan, the Investigative Committee Selected by the Chamber of Deputies, and the Situation of the Needy

https://izlik.org/JA55UU27MT

Öz

Armenians had lived peacefully for many years within the millet system in the Ottoman homeland. They had made significant progress in economic and educational matters, particularly with the Tanzimat Edict and the Reform Edict. However, the Berlin Congress brought the Armenian issue to the forefront of the Ottoman homeland. Armenians, who participated in the organized opposition that began during the reign of Abdulhamid II, also played a significant role in the declaration of the Second Constitutional Monarchy. However, the declaration of the Constitutional Monarchy revealed that the goals of all Ottoman nations were not the same. The Armenians' failure to disband separatist societies and organizations after the declaration of the Constitutional Monarchy, and even their increased arms exchange, gave the impression of preparations for a new rebellion. On the same date as the March 31st Incident, bloody clashes broke out between Armenian and Muslim populations in Adana. This study examines the events surrounding the beginning, development, and conclusion of the Adana Incidents through the lens of the Armenian Patriarch and the Chamber of Deputies, particularly those of Armenian deputies. It seeks to reveal the parliament's course of action. This study utilizes archival materials, the Chamber of Deputies' minutes, as well as the national and Armenian press of the period.

Anahtar Kelimeler

Armenian Patriarch Turyan , Deputy Babikyan , Deputy Yusuf Kemal

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Destekleyen Kurum

The authors declared that this study has no financial support.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
• BOA. DH. MKT. 2635/33. No. 24. 16 Eylül 1324/1326.
• BOA. DH. MKT, 2643/49, 1326.L.6.
• BOA. DH. MKT. 2838/100. 1327.Ca.21.
• BOA. DH. MKT. 2726/3. 1327.Ca.9.
• BOA. DH. MKT. 2852/43. 1327. C.2.
• BOA. DH. MKT. 1305/8. 1327.B.1.
• BOA. DH. MKT. 2881. 51. 1327. B.2.
• BOA. DH.MKT. 2842/14. 1327.Ca.24.
• Diğer Kaynaklar
• Adanayi Yeğernı. Hagop Babikyani Değegakirı (Adana Felaketi. Hagop Babikyan’ın Raporu). İstanbul, 1919. Arşiv Vesikalarıyla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler. İstanbul, 1976.
• Ermeni Komiteleri (1891-1895). Ankara: Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 2001.
• Ermeni Komitelerinin Amaçları ve İhtilal Hareketleri (Meşrutiyetin İlanından Önce ve Sonra). Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2003.
• MMZC, D. 1, İ. 54, 1 Mart 1326, 118.
• MMZC, D. 1, C. 2, İ. 69, 28 Nisan 1325, 318.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 58, 5 Nisan 1325, 69-71.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 63, 18 Nisan 1325, 108-175.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 66, 21 Nisan 1325, 210-397.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 67, 21 Nisan 1325, 264.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 71, 30 Nisan 1325, 401-403.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 76, 7 Mayıs 1325, 593.
• MMZC, D. 1, C. 3, İ. 77, 9 Mayıs 1325, 596.
• MMZC, D. 1, İ. 78, 11 Mayıs 1325, 459.
• MMZC, D. 1, İ. 82, 16 Mayıs 1325, 13.
• MMZC, D. 1, İ. 85, 21 Mayıs 1325, 101.
• MMZC, D. 1, C. 4, İ. 98, 9 Haziran 1325, 541-543.
• MMZC, D. 1, İ. 115, 7 Temmuz 1325, 459.
• MMZC, D. 1, İ. 134, 2 Ağustos 1325, 458-462.
• MMZC, D. 1, İ. 139, 7 Ağustos 1325, 591.
• MMZC, D. 1, İS. 3, C. 1, İ. 13, 25 Teşrinisani 1326, 438-439.
• MMZC, D. 1, İS. 4, C. 2, İ. 36, 29 Kanunuuvvel 1327, 464-470.
• Osmanlı Belgelerinde Ermeni İsyanları (1909-1916). C. 4, Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2009.
• United Kingdom. Foreign Office (İngiliz Dış İşleri Ofisi-DİO). 424/219. Lowther’dan Grey’e. 14. 15. 16 Nisan 1909. Basılı Eserler, Tezler, Makaleler.
• Ahmad, Feroz. İttihatçılıktan Kemalizme. Çev., F. Berktay. İstanbul: 1995.
• Ahmad, Feroz ve Dankwart A. Rustow. “İkinci Meşrutiyet Devrinde Meclisler: 1908-1918”. Güney-Doğu Araştırmaları Dergisi. S. 4-5, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1975, 245-284.
• Akşin, Sina. 31 Mart Olayı, Ankara: İmge Yayınevi, 1994.
• Anadol, Cemal. Tarihin Işığında Ermeni Dosyası. İstanbul: Turan Kitapevi, 1982.
• Arıkoğlu, Damar. Hatıralarım. İstanbul, 1961.
• Asaf, Mehmet. 1909 Adana Ermeni Olayları ve Anılarım. Haz., İ. Parmaksızoğlu. Ankara: TTK, 1986.
• Artınıan, Vartan. Osmanlı Devleti’nde Ermeni Anayasası’nın Doğuşu, 1839-1863. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2004.
• Avagyan, Arsen ve Gaidz F. Minassian. Ermeniler İttihat ve Terakki, İşbirliğinden Çatışmaya. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2005.
• Bayar, Celal. Bende Yazdım. C. 2, İstanbul: Sabah Kitapları, 1997.
• Bozkurt, Gülnihal. Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu, (1839-1914). Ankara: TTK, 1989.
• Cemal Paşa. Hatıralar. İttihat ve Terakki ve Birinci Dünya Harbi. Haz., B. Cemal. İstanbul: Selek Yayınları, 1959.
• Demir, Fevzi. Osmanlı Devleti’nde II. Meşrutiyet Dönemi Meclis-i Mebusan Seçimleri (1908-1914). Ankara: İmge Kitabevi, 2007.
• Ercan, Yavuz. Toplu Eserler: I, Ermenilerle İlgili Araştırmalar. Ankara: Turhan Kitabevi, 2006.
• Esat, Uras. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. İstanbul: Belge Yayınları, 1987.
• Ezherli, İhsan. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1920-1992) ve Osmanlı Meclisi Mebusanı (1877-1920). Ankara: TBMM Yayınları, 1992, 176-179.
• Göyünç, Nejat. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. İstanbul: Gültepe Yayınları, 1983.
• Gürün, Kamuran. Ermeni Dosyası. İstanbul: Rüstem Yayınları, 2001.
• Hanioğlu, M. Şükrü. Bir Siyasal Örgüt Olarak İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902). C. I, İstanbul: İletişim Yayınları, 1989.
• İleri, İlay. The Times Gazetesi’ne Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler-Rumlar-Yahudiler (1908-1918). Ankara: Turhan Kitabevi, 2006.
• İlter, Erdal. Türkiye’de Sosyalist Ermeniler ve Silahlanma Faaliyetleri, (1890-1923). İstanbul: Turan Yayıncılık, 1995.
• Kansu, Aykut. 1908 Devrimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1995.
• Karal, Enver Z. Osmanlı Tarihi. C. VII, Ankara: TTK, 1999.
• Karebet, Çalyan. Adana Vakası ve Mesulleri. Dersaadet: Reforme Hınçak Cemiyeti, 1325.
• Kılıç, Davut. Osmanlı Ermenileri Arasında Dini ve Siyasi Mücadeleler. Ankara: AAMY, 2006.
• Koptaş, Rober. “Zohrab, Papazyan ve Pastırmacıyan’ın Kaleminden 1914 Ermeni Reformu ve İttihatçı-Taşnak Müzakereleri”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar. S. 5, Bahar 2007, 165-166.
• Kuran, Ahmet B. İnkılap tarihimiz ve Jön Türkler. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2000.
• Minassian, Anahide Ter. Ermeni Devrimci Hareketi, Milliyetçilik ve Sosyalizm, 1887-1912. Çev., M. Tunçay, İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
• Minassian, Anahide Ter. “1876-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyalist Hareketin Doğuşunda ve Gelişmesinde Ermeni Toplumunun Rolü”. Der., M. Tunçay; E. J. Zürcher. Osmanlı İmparatorluğunda Sosyalizm ve Milliyetçilik (1876-1923), İstanbul: İletişim Yayınları, 2008, 173-220.
• Öke, M. Kemal. Ermeni Sorunu, (1914-1923) (Devletin Dış Politika Araç Alternatifleri Üzerine Bir İnceleme). Ankara: TTK, 1991.
• Pamukciyan, Kevork. “Ermeniler”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 3, Ankara: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayınları, 1993, 190-194.
• Sait Halim Paşa. Buhranlarımız ve Son Eserleri. Haz., E. Düzdağ. İstanbul, 1993.
• Sarınay, Yusuf ve Recap Karacakaya. 1909 Adana Ermeni Olayları. İstanbul: İdeal Kültür ve Yayıncılık, 2012.
• Sarınay, Yusuf. “Arşiv Belgelerine Göre 1909 Adana Ermeni Olayları”. 1909 Adana Ermeni Olayları, Makaleler, 2011, 59-85.
• Selvi, Haluk. “II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Devleti’nin Ermeni Politikaları (1908-1914)”. Türk Yurdu. Mayıs 2006, C. 26, S. 225, 108.
• Son Vak’anüvis Abdurrahman Şeref Efendi Tarihi, II. Meşrutiyet Olayları (1908-1909). Haz., Bayram Kodaman, Mehmet Ali Ünal, Ankara: TTK, 1996.
• Sonyel, Salahi R. “İngiliz Gizli Belgelerine Göre Adana’da Vuku Bulan Türk-Ermeni Olayları”. Belleten. C. II, S. 201, Aralık 1987, Ankara: TTK, 1988, 1270-1272.
• Talat Paşanın Anıları. Haz., A. Kabacalı. İstanbul, 2000.
• Terziyan, Hagop. Kilikya Faciası. İstanbul, 1912.
• Tengirşek, Yusuf K. Vatan Hizmetinde. İstanbul, 1967.
• Toksöz, Meltem. “Adana Ermenileri ve 1909 “iğtişaşı”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar. S. 5, Bahar 2007, 148.
• Tuğlacı, Pars. Örnek Bir Osmanlı Vatandaşı Krikor Zohrab. İstanbul: Pars Tuğlacı Yayınları, 2008.
• Tuğlacı, Pars. “200. Yıldönümünde Türkiye’de Ermeni Basınının Dünü ve Bugünü”. Tarih ve Toplum, S. 132, Aralık 1994, 38-39.
• Tunaya, Tarık Z. Türkiye’de Siyasal Partiler. C. 2, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.
• Tunçay, Mete. “Cumhuriyet Öncesinde Sosyalist Düşünce”. Cumhuriyet’e Devreden Düşünce Mirası, Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2001, 296.
• Seda Uluskan. “Adana Olayları Sırasında Alınan Asayiş Tedbirleri ve Olayın Meclisteki Yankıları”. 1909 Adana Olayları/Makaleler. Ed., Kemal Çiçek. Ankara: TTK, 2011, 235-250.
• Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. İstanbul: Belge Yayınları, 1987.
• Zohrab, Krikor. Siyasi Nutuklar. Dersaadet, 1324.