Osmanlı Kaynaklarının Gözüyle “Yılan Hikayesi”ne Dönüşen Bir Yargı Krizi: Stampa Davası [1860-1874]

Öz

Bu makale, on yılı aşkın bir süre devam eden ve Osmanlı Devleti ile İtalya Krallığı arasında ciddi ve uzun soluklu bir yargı krizine yol açan Stampa Davası’nı ayrıntılı bir şekilde analiz etmektedir. Kesin sonucu tam olarak bilinemeyen ve çalışmada Osmanlı kaynaklarının aktarımı doğrultusunda 1860-1874 yıllarıyla sınırlanan krizin temelini, Sultan Abdülmecid’in (ö. 1861) cariyelerinden Şevkiefsar Kadınefendi’ye ait kıymetli mücevherlerin Kahvecibaşı Süleyman Faik Efendi tarafından İtalyan tüccar Antonio Giulio Stampa’ya rehin verilmesi ve Stampa'nın bu teminatı hukuka aykırı biçimde satması oluşturmaktadır. Başlangıçta basit bir ticari anlaşmazlık gibi görünen mesele, kısa sürede karmaşık bir adli ve diplomatik boyut kazanarak uluslararası ilişkileri de etkilemiştir. Araştırma, Osmanlı arşiv belgeleri, dönemin gazeteleri ve literatür gibi kapsamlı birincil ve ikincil kaynaklara dayanmaktadır. Çalışmada, davayı çözüme ulaştırmak için teşebbüse geçen Ticaret Meclisi ve farklı tahkim komisyonlarının tüm girişimlerine rağmen kararlarını dayatamama olgusu analiz edilmektedir. Bu bağlamda, Osmanlı idarecilerinin kapitülasyon rejiminin yarattığı sınırlamalar altında yabancı tebaa karşısında kendi kanunlarını ve yaptırımlarını uygulama konusunda yaşadığı çaresizlik ele alınmaktadır. Davanın bir fiyaskoya dönüşmesinde ve uzamasında, kapitülasyon rejiminin getirdiği engellerin yanı sıra, İtalyan tüccarın söz konusu tarihlerde Osmanlı topraklarından Avrupa’ya sirayet eden büyük çaplı bir ticari krizin akabinde iflas etmesinin ve hatta hanedan içi rekabetin belirleyici olduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Stampa Davası
• Antonio Giulio Stampa
• Kahvecibaşı Süleyman Efendi
• Şevkiefsar Kadınefendi
• Şehzade Murad Efendi.

A Judicial Crisis That Turned into a Long Messy Problem Through the Eyes of Ottoman Sources: The Stampa Case [1860-1874]

Öz

This article provides a detailed analysis of the Stampa Case, which triggered a serious, prolonged legal crisis between the Ottoman Empire and the Kingdom of Italy that lasted for over a decade. The crisis, whose exact outcome remains unknown and, according to Ottoman sources, was limited to the years 1860-1874, stems from the incident in which valuable jewels belonging to Şevkiefsar Kadınefendi, one of Sultan Abdülmecid’s (d. 1861) concubines, were pledged by Chief Coffemaker Süleyman Faik Efendi to the Italian merchant Antonio Giulio Stampa, who then illegally sold the collateral. What initially appeared to be a simple commercial dispute quickly escalated into a complex legal and diplomatic issue that affected international relations. The research draws on extensive primary and secondary sources, including Ottoman archival documents, contemporary journals, and literature. It analyzes the inability of the Chamber of Commerce and various arbitration commissions to enforce their decisions despite repeated attempts to resolve the case. In this context, the study examines the frustration of Ottoman governors in enforcing their own laws and imposing sanctions on foreign subjects, constrained by the limitations imposed by the capitulation regime. It demonstrates that the case's protracted nature and failure were influenced not only by the obstacles imposed by the capitulation regime but also by the bankruptcy of the Italian merchant following a large-scale commercial crisis that spread from Ottoman territories to Europe during that period, as well as by internal dynastic rivalries.

Anahtar Kelimeler

• Stampa Case
• Antonio Giulio Stampa
• Chief Coffeemaker Süleyman Efendi
• Şevkiefsar Kadınefendi
• Prince Murad Efendi.

Kaynakça

1. T. C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Hariciye, Hukuk Kısmı (HR.H): 530/10; 530/12; 530/13; 530/15; 530/16; 530/17; 530/20; 530/21; 530/22; 530/23; 530/24; 530/25; 530/27; 530/28; 530/29; 530/30; 530/31; 530/32; 530/33; 530/34; 530/34-1; 530/40; 530/41; 530/42; 530/43; 530/46; 530/47; 530/49; 530/58; 531/1; 531/8; 531/10; 531/13; 531/15; 531/16; 531/17; 531/20; 531/21; 531/23; 531/24; 531/26; 531/27; 531/34; 531/35; 531/36; 531/39; 531/40; 531/42; 531/43; 531/44, 531/45.
3. Hariciye, Siyasi (HR.SYS): 788/1.
4. Hariciye, Tercüme Odası (HR.TO): 103/5; 244/83; 276/11; 276/34; 276/52; 441/54; 473/6; 490/20; 492/35; 492/70; 492/78; 492/83; 494/48; 508/11; 508/17; 508/26; 508/27; 508/86; 535/85.
5. Hariciye, Londra Sefareti (HR.SFR.3): 81/57.
6. Hariciye, Mektûbî Kalemi (HR.MKT): 671/82; 772/96; 775/73; 790/4.
7. Telif, Neşir ve Tetkik Eserler
8. Ahmed Cevdet Paşa, Ma‘rûzât. Haz. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.

9. Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir 13-20. Haz. Cavid Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1960.
10. Akar, Şevket Kâmil-Hüseyin Al. Osmanlı’dan Günümüze Galata Borsası 1830-1873. İstanbul: Borsa İstanbul, 2013.
11. Akar, Şevket Kâmil ve Hüseyin Al. “Osmanlı Maliyesinde Kısır Döngü ve 1861 Ticari Krizi.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi Sayı 18 (2008): 51-86.
12. Akyıldız, Ali. Mümin ve Müsrif Bir Padişah Kızı Refia Sultan. İstanbul: Kapı Yayınları, 2015.
13. Akyıldız, Ali. Osmanlı Merkez Bürokrasisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
14. Akyıldız, Ali. Para Pul Oldu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
15. Akyıldız, Ali. “Osmanlı Saltanat Veraseti Usulünü Değiştirme ve Sultan Abdülaziz’in Yusuf İzzeddin Efendi’yi Veliaht Yapma Çabaları.” Saray, Harem ve Mahrem, İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
16. Alderson, A. D.. The Structure of the Ottoman Dynasty. Oxford: Clarandon Press, 1956.
17. Amiable, Louis. De La Situation Maçonnique a Constantinople, En Grece et En Italie. France: J. Remondet-Albin, 1895.
18. Balcı, Sezai. Babıâli Tercüme Odası. İstanbul: Libra Yayıncılık, 2013.
19. Çakmak, Hasan Ali. Bâbıâli’de Bir Ömür: Mehmed Esad Safvet Paşa. İstanbul: Timaş Akademi, 2023.
20. Çakmak, Hasan Ali, “Fransız Maliyeci Marquis de Ploeuc'ün İstanbul Serüveni (1859-1867).” Aşk ile Çalışan Yorulmaz: Ali Akyıldız Armağanı, ed. Mehmed Yaşar Ertaş, İlhami Yurdakul ve Ömerül Faruk Bölükbaşı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2023.
21. Çakmak, Hasan Ali. “İngiliz Maliyeciler Lord Hobart ve Morgan Hugh Foster’ın İstanbul Serüveni (1861-1863).” Hazine-i Evrak Sayı 7 (2025): 177-203.
22. Çakmak, Hasan Ali. Meclis-i Âlî-i Hazâin: Teşkilat Yapısı ve Faaliyetleri 1860-1866. Konya: Çizgi Kitabevi, 2023.
23. Erten, Fatma, “Osmanlı Devleti’nde Modernleşme Hareketleri Sürecinde Bir Maarif Nazırı: Münif Paşa ve Tasavvurları.” Çağdaşlaşan Osmanlı Eğitimi Üzerine Seçilmiş Yazılar, ed. Hasan Ali Çakmak. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025.
24. Hulkiender, Murat. Bir Galata Bankerinin Portresi: George Zarifi (1806-1884). İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2003.
25. İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Sadrazamlar. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
26. Kuntay, Mithat Cemal. Namık Kemal: Devrinin İnsanları ve Olayları Arasında Cilt I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
27. Manav, Nursel. Osmanlı Maliyesi ve Baltazziler. İstanbul: Libra Yayıncılık, 2019.
28. Memoire pour Suleyman Effendi, demandeur contre A. G. Stampa defendur, dans l'instance pendante devant le tribunal arbitral. Constantinople: Imprimerie Centrale, 1865.
29. Osmanlı Mali İstatistikleri Bütçeler 1841-1918. Haz. Tevfik Güran. Ankara: İstatistik Enstitüsü, 2003.
30. Sadr-ı Esbak Mehmed Esad Safvet Paşa’nın Hidemat-ı Saltanat-ı Seniyye’de Sebkeden Memuriyetleriyle Tercüme-i Hâli. İstanbul: Nadir Eserler Kütüphanesi Demirbaş nr NEKTY10789, 1888-1892.
31. Sunay, Serap. Hemşinli Mehmed Ali Paşa. İstanbul: Timaş Akademi, 2023.
32. Terzi, Arzu. Saray Mücevher İktidar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
33. Tozduman Terzi Arzu. Hazine-i Hassa Nezareti. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2000.
34. Uluçay, M. Çağatay. Padişahların Kadınları ve Kızları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2011.
35. Yerasimos, Stefanos, Çev. Babür Kuzucu. Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye: Tanzimat'tan I. Dünya Savaşı'na. İstanbul: Gözlem Yayınları, 1975.
36. Yetiş Doğan, Esma Gül. Osmanlı İç Borçlanma Sisteminde Modernleşme 1839-1881. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları, 2022.
37. Süreli Yayınlar
38. Hürriyet, nr. 30 (18 Ocak 1869): 6.
39. İbret, nr. 55 (18 Kasım 1872, 6 Teşrinisani 1288): 2.