A Sociological Reading of Ottoman Sultanate Dreams: Legitimacy, Authority, and Dual Sultanate

Öz

This study examines Ottoman sultanate dreams and identifies the socio-political processes constructed through dream narratives, as well as their points of intersection with Islam. Its primary objective is to interpret, sociologically, the meaning that these processes assume within the triadic framework of religion, society, and politics. The research encompasses dream narratives concerning the sultanate recorded from the foundation of the Ottoman state to its dissolution. From the dreams identified in a literature review, those with typical, recurring characteristics were selected to focus on the social processes constructed around them. The study’s originality lies in treating Ottoman sultanate dreams -traditionally examined within the discipline of history- as an object of sociological inquiry. As such, the study also serves as an essay in the sociology of dreams. The study's perspective prioritizes the sociological implications of the dream narratives over questions of their factual authenticity. The findings indicate that these dream narratives served directive, constructive, motivational, and legitimizing functions. Moreover, they simultaneously linked the dynasty to Islamic and Turkic traditions while contributing to the formation of a “dual sultanate system,” comprising an institutional and a spiritual sultanate. Overall, dream narratives played a significant role in shaping the empire's socio-political dynamics throughout its history.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Dreams
• Ottoman Sultanate Dreams
• Dual Sultanate System
• Legitimization of Sultanate

Osmanlı Saltanat Rüyalarını Sosyolojik Okumak: Meşruiyet, İktidar ve Çifte Sultanlık

Öz

Bu çalışma, “Osmanlı saltanat rüyaları sosyolojik açıdan ne ifade eder?” sorusundan hareketle Osmanlı’da rüyalar yoluyla inşa edilen sosyopolitik süreçleri ve bunların İslam diniyle bağlantısının kurulduğu noktaları ele almaktadır. Söz konusu süreçlerin din, toplum ve siyaset üçgeninde ifade ettiği anlamın sosyolojik ifadesi çalışmanın temel amacıdır. Kapsamı Osmanlı’nın kuruluş dönemiyle yıkılış dönemi arasında saltanata dair anlatılan rüyalardır. Literatür taraması yoluyla tespit edilen rüyalar arasında tipik vasıflar taşıyanlar seçilmiş ve bunlar üzerinden inşa edilen sosyal süreçlere odaklanılmıştır. Genellikle tarih bilimi kapsamında ele alınan Osmanlı saltanat rüyalarını sosyolojinin konusu hâline getirmesi, çalışmanın özgün tarafını oluşturmaktadır. Bu haliyle çalışma aynı zamanda bir rüya sosyolojisi denemesi mahiyetindedir. Rüya anlatılarına dayanan sosyolojik sonuçların, anlatılan rüyaların gerçekliğinden önce geldiğine yönelik bir bakış açısına sahiptir. Çalışmada söz konusu rüya anlatılarının, yönlendirici, inşa edici, motive edici, meşruiyet sağlayıcı fonksiyonlara sahip olduğu tespit edilmektedir. Ayrıca bu anlatılar, bir yandan Osmanlı’yı hem İslam hem de Türk geleneğine bağlarken, diğer yandan devlette “kurumsal sultanlık” ve “manevi sultanlık” anlamında bir “çifte sultanlık sistemi” tesis etmektedir. Genel olarak bakıldığında, rüya anlatıları imparatorluğun tarihsel seyri boyunca sosyo-politik dinamiklerin şekillenmesinde önemli bir konuma sahip olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Rüya Sosyolojisi
• Osmanlı Saltanat Rüyaları
• Saltanatın Meşrulaştırılması.
• Çifte Sultanlık Sistemi

Kaynakça

1. Afyoncu, Erhan. “Çözülemeyen Muamma: Osmanlı İmparatorluğu Nasıl Kuruldu?” Türklük Araştırmaları Dergisi, sy 11 (2002): 257-66.
2. Ağçoban, Sıddık. “Dini Grubun İnşasında Rüya Anlatılarının Rolü”. İnterdisipliner Açıdan Rüya-1, ed. Veli Atmaca, Mehmet Salih Gecit ve Mehmet Deri, 393-427. İstanbul: Kitabî Yayınları, 2025.
3. Ağçoban, Sıddık. “Hiyerarşiler ve Dini Topluluğun Örgütlenmesindeki Rolü”. İslami Araştırmalar Dergisi 31, sy 3 (2020).
4. Alvan, Türkan. Sultan Murad-ı Salis’in Dünyası: Mektuplar ve Rüyalar Işığında Bir Derviş Padişah. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
5. Aydın, Hayati. “İlahi Vahiy İle İnsanlığın Ortak Ontolojik Gerçekliği Arasındaki İlişki”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28, sy 1 (2024): 220-41. doi:10.18505/cuid.1437702.
6. Bahadır, Savaşkan Cem. İbn Sirin: Rüyalar Kitabı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
7. Barkan, Ömer Lütfi. Kolonizatör Türk Dervişleri. İstanbul: Hamle Yayınları, 2020.
8. Budak, Selçuk. Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003.

9. Ceylan, Nazlı. “Son Dönem Osmanlı Siyasî İstikrarsızlığına Dair Söylemler: Jön Türklerin Rüyaları”. Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
10. Çetin, Halil. “Ağaç Motifli Osmanlı Saltanat Rüyasının Tabir İlmi Açısından Değerlendirilmesi”. Gazi Akademik Bakış 5, sy 10 (2012): 25-38.
11. Çetin, Halil. “Osmanlı Saltanat Hülyaları ve Tarihî Bağlam”. Tarih İncelemeleri Dergisi 27, sy 1 (2012): 37-68. Dansk Biografisk Leksikon. “Aksel Volten.” Son güncelleme: 28 Haziran 2025. https://biografiskleksikon.lex.dk/Aksel_Volten.
12. Dee, Nerys. Rüyaları Anlamak: Rüyaların Gücünden Faydalanmak İçin Bir Rehber. Çev. Nilüfer Kavalalı. İstanbul: İlhan Yayınevi, 1997.
13. Derviş Ahmed Aşikî (Âşıkpaşazade). Tevarihi Al-i Osman: Aşıkpaşazâde Tarihi. Haz. Ayşenur Kala. İstanbul: Kamer Yayınları, 2013.
14. Emecen, Feridun. “Mal Hatun”. TDV İslâm Ansiklopedisi, Ek-2:182-83. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2019.
15. Eraslan, Sibel. Kadın Sultanlar. 3. bs. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
16. Evginer, Nilüfer. “Psikolojik ve Dini Bir Fenomen Olarak Rüya”. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
17. Felek, Özgen. Sultan III. Murad’ın Rüya Mektupları (Kitabü’l-Menamat). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.
18. Finkel, Caroline. Rüyadan İmparatorluğa: Osmanlı İmparatorluğu’nun Öyküsü (1300-1923). Çev. Zülal Kılıç. İstanbul: Timaş Yayınları, 2007.
19. Gibbons, Herbert Adams. The Foundation of The Ottoman Empire: A History of The Osmanlis Up To The Death of Bayezid I (1300-1403). Oxford: Clarendon Press, 1916.
20. Gülsoy, Ersin. “Kuruluştan İstanbul’un Fethine”. Osmanlı Tarihi El Kitabı, ed. Tufan Gündüz, 8. bs. 13-59. Ankara: Grafiker Yayınları, 2020.
21. Gümüşoğlu, Hasan. İslam’da İmamet ve Hilafet. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1999.
22. Günay, Ünver. Din Sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
23. Hadîdî. Tavarih-i Ali Osman (1299-1523). Haz. Necdet Öztürk. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1991.
24. Hafız Hulusi Efendi. Rüyaların Işığında Nefis Mertebeleri (Mizanu’n-Nüfus). Çev. Abdurrahman Acer. İstanbul: Sebil Yayınevi, 2006.
25. Holbeche, Soozi. Rüyaların Gücü. Çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: Say Yayınları, 1994.
26. Imber, Colin. “İlk Dönem Osmanlı Tarihinin Kaynakları”. Söğüt’ten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, ed. Oktay Özel ve Mehmet Öz, 39-71. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2000.
27. İnalcık, Halil. “Âşıkpaşazade Tarihi Nasıl Okunmalı?” Söğüt’ten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, ed. Oktay Özel ve Mehmet Öz, 119-45. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2000.
28. Kara, İsmail. Şeyhefendinin Rüyasındaki Türkiye. 4. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
29. Karadeniz, Hasan Basri. “Türklerde ‘Kut’ Kavramı ve Osmanlılar’ın Kutsiyet Elde Etme Çabaları”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, sy 7 (2005): 1-14.
30. Köprülü, Fuad. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1959.
31. Köprülü, Fuad. Osmanlı’nın Etnik Kökeni. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1999.
32. Köprülü, Fuad. Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu (Külliyat 8). Ed. Orhan Köprülü. İstanbul: Alfa Tarih, 2015.
33. Lahire, Bernard. The Sociological Interpretation of Dreams. Çev. Helen Morrison. Polity Press, 2020.
34. Lindner, Rudi Paul. “İlk Dönem Osmanlı Tarihinde İtici Güç ve Meşruiyet”. Söğüt’ten İstanbul’a: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, ed. Oktay Özel ve Mehmet Öz, 406-27. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2000.
35. Özcan, Azmi. “Hilafet (Osmanlı Dönemi)”. TDV İslam Ansiklopedisi, 17:546-53. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1998.
36. Özdemir, H. Ahmet. Moğol İstîlâsı ve Abbâsî Devleti’nin Yıkılışı. 3. bs. İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
37. Özdemir, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Rüya Motifi”. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
38. Öztürk, Hakan. İslam Tarihi Yazıcılığı’nda Rüya Motifi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
39. Öztürk, Necdet, haz. Aşıkpaşazâde Tarihi (Osmanlı Tarihi 1285-1502). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2013.
40. Schimmel, Annemaria. Halifenin Rüyaları: İslam’da Rüya ve Rüya Yorumu. Çev. Tuba Erkmen. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
41. Schmalleger, Frank Anthony. “The Sociology of Dreams”. Doctoral Thesis, The Ohio State University, 1975. Serin, Rahmi. İstanbul ve Anadolu Evliyaları. İstanbul: Pamuk Yayıncılık, 2003.
42. Szpakowska, Kasia. “Aynanın İçinden: Eski Mısır’da Rüyalar”. Psikolojik Kültürel ve Dini Boyutlarıyla Rüyalar, ed. Kelly Bulkeley, çev. Dilek Cenkçiler, 30-44. Ankara: ODTÜ Geliştirme Vakfı Yayınları, 2008.
43. Taşpınar, İsmail. “Dinlerde Rüya”. Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri-II: Nur-ı Muhammedî, Vahdet-i Vücud, Rüya, Tenasüh (Reenkarnasyon), ed. Mehmet Bulğen ve İsmail Taşpınar, 2. bs. 313-33. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
44. Tural, Murat. “Hülâgû Han’ın Bağdat’ı İstilası (1258) ve Tahribe Teşvik Meselesi”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) 10, sy XXX (2017): 21-50.
45. Tural, Mustafa. “Semitik Metinlerde Apokaliptik Anlatımlar Üzerine Psiko-Fenomenolojik Analizler”. Türk Din Psikolojisi Dergisi, sy 3 (2021): 115-60.
46. Von Grunebaum, Gustave E. “The Cultural Function of the Dreams as Illusrated by Classical İslam”. The Dream And Human Societies, ed. Gustave E. Von Grunebaum ve Roger Caillois, 3-22. Berkeley: University of California Press, 1966.
47. Yazıcı, Muhammed. “Osmanlı Dünyasında Rüya Görmek Üzerine”. Asia Minor Studies 4, sy 7 (2016): 120-48. doi:10.17067/ams.22230.
48. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. Haz. Asım Cüneyd Köksal ve Murat Kaya. C. 3. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
49. Yüksel, Ahmet. “Rüyalar ve Osmanlı İmparatorluğu”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, sy 45 (2014): 1-23.