The Works of ʿUmar Ziyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī, a Scholar of the Late Ottoman Period, on the Science of Qirāʾāt: A Methodological and Content Analysis

Öz

Umar Ḍiyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī, who lived during the late Ottoman Empire, made significant contributions in the fields of ḥadīth, fiqh, kalām, and taṣawwuf. He provided important services in Qurʾān instruction and authored several works in this area. These include Tajwīd al-ʿUmariyya; Mīzān al-Ḥaqq al-Aqwāl, which addresses the obligation of tajwīd; Ādāb Qirāʾat al-Qurʾān, discussing the manners of Qur’ān recitation and tamthīlī tilāwah; and Tashīlāt al-ʿAṭīrah, covering the wujūhāt of qirāʾāt science. These works have been analyzed for their methodology and content, and compared with existing literature. The treatise on tajwīd was created, generally, with reference to Qarabāsh Tajwīd and al-Birgivī’s al-Durr al-yatīm as model texts. Its most notable feature is its classification of the makhārij al-ḥurūf into sixteen categories. His work, titled Mīzān, aims to demonstrate the importance of tajwīd and establish its practical obligation, especially for those who deny its necessity. The treatise Ādāb discusses the manners of Qurʾānic recitation and, additionally, highlights the āyāt that should be recited with khafḍ al-ṣawt throughout the entire Qurʾān, especially during tamthīlī tilāwah. Lastly, in Tashīlāt, the author records the wujūh according to al-qirāʾāt al-ʿasharah up to verse 141 of sūrat al-Baqara.

Anahtar Kelimeler

• Science of Qira’āt
• Tajwīd
• Tilāwah
• Ādāb qirāʾat al-Qurʾān
• ʿUmar Ḍiyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī.

Destekleyen Kurum

The author have no conflict of interest to declare.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise. This article has been prepared drawing upon the study entitled ‘The Place of ʿUmar Ziyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī in the Science of Qirāʾāt’, published in March 2025

Son Dönem Osmanlı Âlimlerinden Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî’nin Kıraat İlmine Dair Eserleri: Metot ve Muhteva Analizi

Öz

Osmanlı’nın son döneminde yaşayan Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî, hadis, fıkıh, kelam ve tasavvuf alanlarında eserler vermiş, Kur’an öğretiminde hizmet etmiş ve bu alanda eserler telif etmiştir. Bunlar; Tecvid-i Ömeriyye, tecvidin farziyetini anlatan Mîzânü hakkı’l-akvâl, Kur’an okuma âdâbı ile temsilî tilavetten bahseden Âdâbü kıraati’l-Kur’an ve kıraat ilmi vücuhâtına dair Teshîlâtü’l-atıre fi’l-kıraati’l-aşere adlı çalışmalardır. Bu eserler; metot ve muhteva açısından analiz edilip literatürle karşılaştırılmıştır. Tecvid eseri, genel hatlarıyla Karabaş tecvidi ve Birgivî’nin ed-Dürru’l-yetim’i örnek alınarak yazılmıştır. Eserin en önemli özelliği, harflerin mahreçlerini 16 kabul etmesidir. Mîzânü hakkı’l-akvâl adlı eseri, tecvidin farziyetini reddedenlere karşı tecvidin gerekliliğini ve amelî olarak farziyetini ispatlamaya çalışan bir çalışmadır. Âdâbü kıraati’l-Kur’an adlı eseri, Kur’an okuma âdâbının yanında, temsilî okumada hafd-ı savt ile okunması gereken âyetleri Kur'an’ın başından sonuna kadar vermektedir. Teshîlâtü’l-atıre adlı eserinde ise Bakara sûresi’nin 141. âyetine kadar kıraat-ı aşere’ye göre vücuhâtı zikredilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat İlmi
• Tecvid
• Tilavet
• Kur’an Okuma Âdâbı
• Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî

Destekleyen Kurum

Yazar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm. Bu makale, Mart 2025 tarihinde yayınlanan “Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî’nin Kıraat İlmindeki Yeri” adlı çalışmadan yararlanılarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. A. H. Demirel, Arif Hakan. “Ömer Ziyâuddîn Dağıstânî’nin Hayatı Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2006.
2. Ahırşan, Emre ve İmran Çelik. “Türkiye’de Sürdürülen Kıraat Tedrisatı Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme”. Kilitbahir /Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23 (2023), 219-246. (Erişim 11 Mart 2026).
3. Ahmed Ziyâüddîn. Vesîletü’l-Gufrân (saade) (Şerhli, Tatbikli, Sualli Tecvid). İstanbul: Âsitâne Kitapevi, ts.
4. Akakuş, Recep. İslamda Hamele-i Kur’ân. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2018.
5. Akdemir, Mustafa Atilla. “Hamid b. Abdülfettah el-Palûvî Hayatı, İlmi Şahsiyeti, Eserleri ve ‘Zübdetü’l-İrfân’ Adlı Eserinin Metodolojik Tanıtımı ve Tahkiki”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 1999.
6. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kıraat Eğitiminde Tarikler”. 165-177. Abdurrahman Gürses Anısına I. Kur’an ve Kıraati Sempozyumu. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2006.
7. Akdemir, Mustafa Atilla. Kıraat İlmi Eğitim ve Öğretim Metotları. İstanbul: İfav Yayınları, 2015.
8. Akhisârî, Ahmed er-Rûmî (ö. 1041/1632). Şerhu’d-dürri’l-yetîm fi’t-tecvîd. Ürdün: Dâru Ammâr, 2012.

9. Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kurrâları. İstanbul: Rabbani Yayınevi, 2021.
10. Albayrak, Sadık. Son Devir Osmanlı Uleması. C. IV-V. İstanbul: Millî Gazete Yayınları, 1981.
11. Ali b. Mes’ûd, Hüsâmeddîn Ahmed. el-felâh Şerhu’l-Merâh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
12. Ali el-Kârî, Molla Ali. el-Minehu’l-fikriyyetü fî şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye. 2. bs. Dımaşk: Daru’l-Gavsân, 2012.
13. Binatlı, Yusuf Ziya. “Dağıstânî, Ömer Ziyâeddîn”. TDV İslam Ansiklopedisi, VIII:406-7. İstanbul: İSAM Yayınları, 1993.
14. Birgivî, Muhammed b. Pîr. ed-Dürru’l-yetîm fi’t-tecvîd. Irak: Câmiatü Bağdât, 2001.
15. Bostan, Osman. Ahmed er-Rüşdî ve Mürşidü’t-Talebe Adlı eserinin Kıraat İlmindeki Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
16. Çeker, Hüsna. “Cumhuriyet Dönemi Tecvid Kitaplarının Kaynakları”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019.
17. Çelik, Nizamettin. “Seyyid Hâmid b. el-Hâc Abdülfettâh el-Paluvî ve Kırâat İlmindeki Konumu”. Diyanet İlmi Dergi 57:3 (2021), 725-48. (Erişim 11 Mart 2026).
18. Dağınık (Erçetin), Zeynep. “Osmanlı Son Dönem Âlimlerinden Ömer Ziyâeddin Dağıstânî”. Turkish Studies 12:35 (2017), 133-46. (Erişim 11 Mart 2026).
19. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. Âdâbu Kıraati’l-Kur’ân. İstanbul: Matbaay-i Osmaniye, 1326.
20. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. et-Teshîlâtü’l-atıre fî’l-kıraati’l-aşere. İstanbul: Rizeli Hasan Efendi Matbaası, ts.
21. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. Mîzânü hakkı’l-akvâl ve mâza’l-hakkı’d-dalâl (Mecmua içinde), 1-35. İstanbul: Matbaatü Mektebi’s-Sanayii’l-Letâif, 1293.
22. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. Tecvid-i Ömeriyye (Mecmua içinde 36-64). İstanbul: Mekteb-i Sanayi Matbaası, 1293.
23. Dânî, Ebû Amr. et-Tahdîd fi’l-İtkân ve’t-Tecvid. Amman: Dâru Ammâr, 2000.
24. Deliser, Bilal. “Ömer Ziyâüddîn Dağıstânî’nin Tasavvuf ve Tarikatlerle İlgili Fetvalarında Kullandığı Ayetlerin Tefsir Değeri”. İçinde Tekirdağ Din Kültür Toplum, editör Hasan Keskin vd., 159-76. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
25. Demâmînî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn ed-. Şerhu’t-Teshîl (Te’lîkul’l-ferâid alâ teshîli’l-fevâid). Riyad: Mektebetü Melik Fahd, 2005.
26. Ebû Şâme, Ebû Şâme el-Makdîsî (ö. 665/1267). Şerhuş-Şatıbiyye İbrâzü’l-meânî min Hırzi’l-Emânî fi’l-kıraati’s-seb’. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
27. Eskicizâde, Hüseyin Edirnevî. Terceme-i Dürr-i Yetim (Mecmua İçinde). İstanbul: Âmire-i Matbaa, 1253.
28. Gökdemir, Ahmet. Ali b. Süleyman el-Mansûrî ve Meşhur Mısır Tariki Kurrâları. İstanbul: Ravza Yayınları, 2018.
29. Gökdemi̇r, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde Tarikler, Meslekler ve Mesleklerin Temel Eserleri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 13 (2019). (Erişim 11 Mart 2026).
30. H. R. Demirel, Harun Reşit. “Dağıstânî ve Hadîs-i Erbaîn fî Hukûki Selâtîn İsimli Risâlesi”. Dinî Araştırmalar 7:21 (t.s.), 265-76. (Erişim 11 Mart 2026).
31. Hamza Hüdâî (Miskîn). Tecvîd-i Edâiyye. İstanbul: Âsitâne Kitapevi, ts. Hayreddîn Efendi, Hamdullah (ö. 983/1575). Füyûzu’l-itkân fî vücûhi’l-Kur’ân. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2019.
32. İbnü’l-Cezerî, Muhammed. en-Neşr fi’l-kıraati’l-aşr. b.y: el-Matbaatü’t-Ticariyyetü’l-Kübrâ, ts. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Manzûmetü’l-Mukaddime. 4. bs. el-Memleketü’l-Arabiiyetü’s-Suudiyye: Dâru Nûri’l-Mektebât, 2006.
33. İbnü’l-Cezerî, Muhammed İbnü’l-Cezerî. et-Temhîd fi ilmi’t-tecvid. Riyad: Mektebtü’l-Meârif, 1985.
34. İbnü’l-Hâcib, Şeyh Radîyyü’ddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerhu’ş-Şâfiye. Beyrut: Dâru’-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
35. İbnü’n-Nâzım, Ebû Vekr Ahmed b. Muhammed el-Cezerî. el-Havâşşi’l-müfhime fî şerhi’l-Mukaddime. b.y: y.y, ts.
36. İmamoğlu, Abdullah Taha. “Edirne Dokuzuncu Alay Müftüsü Ömer Ziyâeddî Dağıstânî’nin Mevhibe-i Bârî Terceme-i Buhârî İsimli Eserinin Hadis İlmi ve Siyasetle İlişkisi Bakımından İncelemesi”. İçinde Edirne ve Balkanlar’da Tavvufî Hayat, ed. Nurullah Koltaş vd., 113-21. Edirne: Trakya Üniversitesi Matbaası, 2022.
37. İmamoğlu, Abdullah Taha. “Ömer Ziyâeddin Dağıstânî’nin Hadis Eserlerinde Siyasete Zımnî Atıfar”. İçinde Tekirdağ’da Dînî ve Kültürel Hayat, ed. Hasan Keskin vd., 281-302. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
38. İyişenyürek, Osman. “İstanbul ve Mısır Tariklerinde Kıraat Usül Konularının Karşılaştırılması”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019.
39. Kâdî, Abdülfettah el-Kâdî. el-Vâfî fî Şerhi’ş-Şâtıbiyye. 14. bs. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2019.
40. Kandemir, M. Yaşar. “Nevevî”. TDV İslam Ansiklopedisi, XXXIII:45-49. İstanbul: İSAM Yayınları, 2007.
41. Karabâşî. Karabaş Tecvidi. İstanbul: Âsitâne Kitapevi, ts.
42. Karakılıç, A. Celâleddin. Büyük Tecvid İlmi (Kur’ân-ı Kerim Okuma Kâideleri). 10. bs. Ankara: Kalkan Matbaacılık, 2013.
43. Karasu, Demet ve Mehmet Kerem Karasu. “Ömer Ziyâüddin Dağıstânî ve Dönemin Siyasî Dönüşümüne Etkisi”. Asia Minor Studies 12:1 (2024), 53-64. (Erişim 11 Mart 2026).
44. Mehmed Es‘ad Efendi. Virdü’l-müfîd fî şerhi’t-tecvîd (Karabaş). İstanbul: Âsitâne, 1298.
45. Mekkî b. Ebî Tâlib. er-Riâyetü li-Tecvîdi’l-kıraati ve tahkîki lafzi’t-tilâvet. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2018.
46. Oltulu, Murat. “Kıraat İlmi Tedrisatında Suret (Vucuhat) Çıkarma Tekniği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65:2 (2024), 729-58. (Erişimi 11 Mart 2026).
47. Özköse, Kadir. “Malkara Kadısı Ömer Ziyâuddin Dağıstânî’nin Tasavvuf ve Tarikatlara Dair Fetvaları”. İçinde Tekirdağ’da Dînî ve Kültürel Hayat, 253-74. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
48. Pilgir, Eren. Kıraat Edebiyatında ve Tedrisatında Manzûm Eser Geleneği -Hırzü’l-Emânî Örneği-. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
49. Saçaklızâde Mar‘aşî, Ebû Bekr. Cuhdü’l-mukill. 2. bs. Amman: Dâru Ammâr, 2008.
50. Sîbeveyhî, Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. 3. bs. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
51. Solak, Osman Nuri. Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî Terceme-i Hâli Malûm-Meçhûl Tüm Âsârı. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
52. Söyler, Musa. “Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî’nin (1850-1920) Hayatı Eserleri ve Hadisciliği”. Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2021.
53. Taşpınar, Kadir. “Türkçe Tecvid Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme -Karabaş Tecvidi Örneği-”. Yunus Emre-Mehmet Akif Armağanı Türk Edebiyatı Araştırmaları. 237-253. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
54. Tetik, Necati. Başlangıçtan IX. Asra Kadar Kıraat İlminin Talimi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
55. Türkmen, Ömer. “Türkiye’deki Kıraat Tedrisatına Eleştirel Bir Yaklaşım”. İslâmî İlimler Dergisi 16:2 (2021), 89-102. (Erişim 11 Mart 2026).
56. Üren, Halil İbrahim. “Molla Muhammed Emin Efendi ve Umdetü’l-Hullân fî Îzâhi Zübdeti’l iİrfâbn Adlı Eserin Kıraat İlmindeki Yeri”. Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2024.
57. Vassâf, Hüseyin. Sefine-i Evliya. C. II, ed. Mehmet Akkuş, Ali Yılmaz. İstanbul: Kitapevi, 2006.
58. Yüksel, Yakup. “Malkara Kadısı Ömer Diyâddîn Dağıstânî’nin ‘Âdâbu Kırâeti’l-Kur’an’ Adlı Eseri Üzerine Bir Değerlendirme”. İçinde Tarihten Günümüze Tekirdağ’ın Değerleri -Alimler, Eserler, Kurumlar, editör Muzaffer Üzümcü, Ramazan Akkır, 259-72. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.