KUTSAL ANLATILARIN PSİKOLOJİK DERİNLİĞİ: ÂDEM İLE HAVVA KISSASININ DİN PSİKOLOJİSİ PERSPEKTİFİNDEN AHLAKİ YARALANMA BAĞLAMINDA OKUNMASI

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 336 - 366, 31.12.2025

Merve Altınlı Macıć

https://doi.org/10.17859/pauifd.1775581

https://izlik.org/JA65FR33WN

Öz

Bu çalışma, Âdem ile Havva kıssasını din psikolojisi perspektifinden ele alarak, söz konusu anlatının ahlaki yaralanma kavramıyla nasıl ilişkilenebileceğini teorik bir çerçevede incelemektedir. Ahlaki yaralanma, bireyin, benimsediği temel ahlaki değerlere aykırı davranması ya da aykırılıklara tanıklık etmesi sonucu ortaya çıkan suçluluk, utanç, manevi yabancılaşma ve anlam kaybı gibi psikolojik durumlarla tanımlanmaktadır. Bu bağlamda, Tevrat’ın Yaratılış kitabında ve Kur’an-ı Kerîm’de yer alan kıssada geçen “yasak meyveden yeme”, “çıplaklık farkındalığı”, “utanma” ve “Tanrı’dan saklanma” gibi temalar, bireyin içsel ahlaki yapısında oluşan kırılmaların erken sembolik temsilleri olarak yorumlanabilir. İhlal, ahlaki öz-farkındalık, günah, suçluluk, utanç, yabancılaşma, cennetten kovulma, dengesizlikle denge arasındaki köprü, Tanrı’nın affına kavuşma ve iyileşme kavramları üzerinden yapılan analiz, kıssanın, yalnızca bir ilahi buyruk ihlali değil, aynı zamanda insanın ahlaki bilinçlenme ve varoluşsal sorumlulukla yüzleşme sürecini yansıttığını göstermektedir. Nitel araştırma yöntemlerinden literatür taramasının kullanıldığı bu çalışma, Âdem ile Havva kıssası örnekliğinde dinî anlatıların psikolojik anlam kapsamlarını ve uzantılarını ortaya koyarak din psikolojisi disiplini içerisinde ahlaki yaralanma olgusuna dair yeni yorum olanakları sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , Âdem ile Havva , Ahlaki Yaralanma , Kutsal , Farkındalık

The Psychological Depth of Sacred Narratives: Interpreting the Adam and Eve Story Through Moral Injury within the Psychology of Religion

https://izlik.org/JA65FR33WN

Öz

This study examines the story of Adam and Eve from the perspective of psychology of religion and theoretically examines how the narrative in question can be related to the concept of moral injury. Moral injury is defined as psychological states such as guilt, shame, spiritual estrangement and loss of meaning that arise as a result of an individual acting contrary to the basic moral values they have adopted or witnessing such contradictions. In this context, themes such as “eating the forbidden fruit”, “awareness of nakedness”, “shame” and “hiding from God” in the story in the Book of Genesis of the Torah and the Holy Quran can be interpreted as early symbolic representations of the fractures in the individual’s internal moral structure. The analysis conducted through the concepts of violation, moral self-awareness, sin, guilt, shame, estrangement, expulsion from paradise, the bridge between disequilibrium to equilibrium, attaining God’s forgiveness, and healing demonstrates that the narrative reflects not merely a transgression of a divine command, but also the human process of moral awakening and confrontation with existential responsibility. This study, which uses literature review as a qualitative research method, aims to present new interpretation possibilities regarding the phenomenon of moral injury within the discipline of psychology of religion by revealing the psychological implications of religious narratives in the example of the story of Adam and Eve.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Adam and Eve , Moral Injury , Sacred , Awareness

Kaynakça

• Aydın, Ali Rıza. “İnanma İhtiyacı ve Dinî Ritüellerin Psikolojik Değeri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX/3, (2009), 89-99.
• Aydın, Ali Rıza. “Tanrı Algısına Jungcu Bir Bakış”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28, (2010), 53-61.
• Ayten, Ali. “Affedicilik ve Din: Affetme Eğilimi ve Dindarlıkla İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma”. M. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 37/2 (2009), 111-128.
• Auchincloss, Elizabeth L. – Samberg, Eslee. Psychoanalytic Terms and Concepts. New Haven, London: Yale University Press, 2012.
• Beit-Hallahmi, Benjamin – Argyle, Michael. The Psychology of Religious Behaviour, Belief and Experience. London – New York: Routledge, 1997.
• Bolay, Süleyman Hayri. “Âdem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 1/ 358-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Brock, Rita N. - Lettini, Gabriella Soul Repair: Recovering from Moral Injury after War. Boston, MA: Beacon Press. 2013.
• Carey, Lindsay B. – Hodgson, Timothy J. “Chaplaincy, Spiritual Care and Moral Injury: Considerations Regarding Screening and Treatment”. Frontiers in Psychiatry 9/619 (2018), 1-10.
• Charme´, Stuart, Z. “Adam and Eve”. Encyclopedia of Psychology and Religion, ed. Leeming, David A. vd. USA: Springer, 2013, 8-10.
• Cramer, Phebe. The Development of Defense Mechanisms. Journal of Personality 55/4, (1987), 597-614.
• Cramer, Phebe. Defense mechanisms in psychology today: Further processes for adaptation. American Psychologist 55, (2000), 637-646.
• Cramer, Phebe. Protecting the self: Defense Mechanisms in Action. London: Guilford Press, 2006.
• Cramer, Phebe. The Development of Defense Mechanisms: Theory, research, and assessment. New York: Springer-Verlag, 2012.
• Cramer, Phebe. Understanding Defense Mechanisms. Psychodynamic Psychiatry 43/4, (2015), 523-552. https://doi.org/10.1521/pdps.2015.43.4.523.
• Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları. 13. Basım. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2004. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. 52. Baskı. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
• De Sousa, Avinash. “Guilt: The concept and facets seen in clinical practice”. Ann Indian Psychiatry 7, (2023),1-3.
• Dikbıyık, Coşkun. “Günah Eyleminin Kökenine Dair Sosyolojik Bir Deneme –Âdem Kıssası Örneği-“. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/2, (2018), 506-538.
• Drescher, Kent D. vd. “An Exploration of the Viability and Usefulness of the Construct of Moral Injury in War Veterans”. Traumatology 17/1 (2011), 8-13.
• Fleming, Wesley H. “Complex Moral Injury: Shattered Moral Assumptions”. Journal of Religion and Health 61/2 (2022), 1022-1050.
• Freud, Sigmund. Inhibitions, Symptoms and Anxiety. (Çev. Alix Strachey). Great Britain: R. & R. Clark, 1936.
• Geçtan, Engin. Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Remzi Kitapevi, 1998.
• Göka, Erol. Psikoloji Varoluş Maneviyat. Ankara: Kapı Yayınları, 2021.
• Hacıkeleşoğlu, Hızır – Karaca, Faruk. “Ebeveyn Tututmlarının Tanrı Tasavvuru ile İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi -/53 (2021), 195-236.
• Harman, Ömer Faruk. “Havvâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 16: 542-545. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Hayta, Akif. “Anneden Allah’a: Bağlanma Teorisi ve İslam’da Allah Tasavvuru”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/12 (2006), 29-63.
• Hayta, Akif. Allah’a Bağlanmak: Bağlanma Kuramı ve Tanrı Tasavvuru İlişkisi. İstanbul: Onto Yayınları, 2017.
• Hood, Ralph, W. vd. The Psychology of Religion: An Empirical Approach. New York: The Guilford Press, 2009.
• Hökelekli, Hayati. İslam Psikolojisi Yazıları. İstanbul: DEM Yayınları, 2009.
• Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
• Işık, Harun. “Kitan-ı Mukaddes ve Kur’an’a Göre Şeytan”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi BOZIFDER 13/13, 2018, 35-74.
• Jamieson, Nikki vd. “Military Moral Injury: A Concept Analysis”. International Journal of Mental Health Nursing 29 (2020), 1049-1066.
• Jinkerson, Jeremy D. “Defining and Assessing Moral Injury: A Syndrome Perspective”. Traumatology 22/2 (2016), 122-130.
• Kara, Mustafa. “Kur’an Kıssalarında Konu ve Kapsam Merkezli Bir Analiz”. İslâmî İlimler Dergisi 9/1 (2014), 69-102.
• Karacoşkun, Mustafa Coşkun. “Fromm’un Hümanistik Psikoloji Kuramı Bağlamında Eski Ahit’te Geçen Peygamber Kıssaları”. Milel ve Nihal 7/3 (2010), 73-108.
• Kaya, Remzi. “Kur’an-ı Kerim Kıssaları ve Düşündürdükleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2002), 31-58.
• Kirkpatrick, L. A. Attachment, Evolution, and the Psychology of Religion. New York: The Guilford Press, 2005.
• Koenig, Harold G. “Measuring Symptoms of Moral Injury in Veterans and Active Duty Military with PTSD”. Religions 9/86 (2018), 157-170.
• Koenig, Harold G. vd. “Religion and Psychiatry: Recent Developments in Research”. BJPsych Advances 26 (2020), 262-272.
• Köse, Ali. “Günah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 14/ 285-286. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Kur’ân Yolu. Erişim 17 Haziran 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Kutsal Kitap Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). Korea: Yeni Yaşam Yayınlar, 2016.
• Leigh, Hoyle – Reiser, Morton, F. “A General Systems Taxonomy For Psychological Defence Mechanisms”. Journal of Psychosomatic Research 26/1 (1982), 77-81.
• Litz, Brett T. vd. “Moral Injury and Moral Repair in War Veterans: A Preliminary Model and Intervention Strategy”. Clinical Psychology Review 29/8 (2009), 695-706.
• Litz, Brett T. vd. “Defining and Assessing the Syndrome of Moral Injury: Initial Findings of the Moral Injury Outcome Scale Consortium”. Frontiers in Psychiatry 13 (2022), 1-16.
• Maeshiro, Kelly. “The Political Theology of Reinhold Niebuhr”. Erişim 25 Mayıs 2025. academia.edu, "The Political Theology of Reinhold Niebuhr". 2017.
• Malony, H. Newton – Spilka, Bernard. Religion in Psychopynamic Perspective: The Contributions of Paul W. Pruyser. New Yor: Oxford University Press, 1991.
• Mehmedoğlu, Ali Ulvi. Tanrıyı Tasavvur Etmek. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2011.
• MLKP-MBU, Martin Luther King Jr. Papers, 1954-1968. Howard Gottlieb Archival Research Center, Boston University, Boston, Mass. “The Theology of Reinhold Niebuhr”. Erişim 23 Ağustos 2025. "The Theology of Reinhold Niebuhr" | The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute
• Nash, William P. – Litz, Brett T. “Moral Injury: A Mechanism for War-related Psychological Trauma in Military Family Members”. Clinical Child and Family Psychology Review 16/4 (2013), 365-375.
• Niebuhr, Reinhold. The Nature and Destiny of Man: A Christian Interpretation. Vol. I. New York: Scribner, 1941.
• Olthof, Tjeert. “Themes in Current Psychological Research on Shame”. The Moral Psychology of Shame. ed. Alessandra Fussi – Raffaele Rodogno. 1-24. London: Rowman & Littlefield, 2023.
• Öztürk, Mustafa. “Âdem, Cennet ve Düşüş”. Milel ve Nihal 1/2 (2004), 151-186.
• Paloutzian F. Raymond – Park, Crystal, L. Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality. New York: The Guilford Press, 2005.
• Pearce, Michelle vd. “Spiritually Integrated Cognitive Processing Therapy: A New Treatment for Post-traumatic Stress Disorder That Targets Moral Injury”. Global Advances in Health and Medicine 7 (2018), 1-7.
• Piaget, Jean. The Development of Thought: Equilibration of Cognitive Structures. Trans. A. Rosin. New York: Viking, 1977.
• Rizzuto, Ana-Maria. Birth of the Living God: A Psychoanalytic Study. Chicago: The University of Chicago Press, 1979.
• Shay, Jonathan. Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming. New York: Scribner, 2002.
• Shay, Jonathan. “Moral Injury”. Psychoanalytic Psychology 31/2 (2014), 182-191.
• Şengül, İdris. Kur’ân Kıssaları Üzerine. İzmir: Işık Yayınları, 1995.
• Şengül, İdris. “Âdem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 2022, 25: 498-500.
• Tangney, June Price – Miller, Rowland S. – Flicker, Laura – Barlow, Deborah Hill. “Are Shame, Guilt, and Embarrassment Distinct Emotions?”. Journal of Personality and Social Psychology 70/6 (1996), 1256-1269.
• Tangney, June Price – Dearing, Ronda L. Shame and Guilt. New York: Guilford Press, 2002.
• Tillich, Paul. Systematic Theology, Vol. II: Existence and the Christ. Chicago: The University of Chicago Press, 1957.
• Tokat, Latif. “Dinin Sembolik Dili”. Milel ve Nihal 6/1 (2009), 75-98.
• Tural, Mustafa. “Psiko-Fenomenolojik Açıdan İslam’da Arınma Ritüeli”. Türk Din Psikolojisi Dergisi 8, (2023), 81-111.
• VandenBos, Gary, R. APA Dictionary of Psychology, Washington DC: American Psychological Association, 2015.
• Wulff, David M. Psychology of Religion: Classic and Contemporary Views. New York: John Wiley & Sons, 1991.
• Yalom, Irvin, D. Existtential Psychotherapy. New York: Basic Books, 1980.
• Yapıcı, Asım. İslam’da Tövbe ve Dini Yaşayıştaki Rolü. İstanbul: Beyan Yayınları, 1997.
• Zeelenberg, Marcel. vd. "The Inaction Effect in the Psychology of Regret". Journal of Personality and Social Psychology 82/3, (2002), 314-327.