Human Helplessness, Divine Power: An Examination of Religious Coping, Religious Attitude, and Earthquake Fear in Post-Disaster Context

Öz

This study examines the relationships among positive and negative religious coping, earthquake fear, and religious attitude in individuals directly affected by the 6 February 2023 earthquakes. The aim is to elucidate, using quantitative data, how religion intersects with individual coping processes in the post-disaster period. Because earthquakes entail not only physical damage but also psychological consequences, clarifying the role of religion in these processes is important. This quantitative study was conducted with 509 earthquake survivors aged 18 and above residing in Malatya. The relationships among variables were examined using a correlational survey design. The findings indicate a strong and significant positive relationship between positive religious coping and religious attitude, as well as a weak yet significant positive relationship between positive religious coping and earthquake fear. The results also reveal a weak but significant positive relationship between negative religious coping and religious attitude, whereas no significant relationship was found between negative religious coping and earthquake fear. Additionally, religious attitude was positively associated with earthquake fear, suggesting an increased orientation toward religion in the context of disaster. In sum, religion emerges not only as a belief system but also as a functional coping resource after disasters. Practically, post-disaster psychosocial interventions should include components that strengthen positive religious coping. Nevertheless, the study’s cross-sectional design limits causal inference; longitudinal and mixed-methods research is recommended to capture the temporal dynamics of these relationships.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• 6 February Earthquakes
• Religious Coping
• Earthquake Fear
• Religious Attitude

İNSANIN ÂCİZLİĞİ, TANRI’NIN KUDRETİ: DEPREM SONRASI DİNİ BAŞA ÇIKMA, DİNİ TUTUM VE DEPREM KORKUSU ARASINDAKİ İLİŞKİLER

Öz

Bu çalışma 6 Şubat 2023 depremlerinden doğrudan etkilenen bireylerde olumlu ve olumsuz dini başa çıkma, deprem korkusu ve dini tutum arasındaki ilişkileri incelemektedir. Araştırma afet sonrası dönemde dinin bireysel başa çıkma süreçleriyle nasıl kesiştiğini nicel veriler üzerinden ortaya koymayı amaçlamaktadır. Depremler yalnızca fiziksel değil, psikolojik etkiler de doğurduğundan, dinin bu süreçteki işlevi önem taşımaktadır. Nicel araştırma yaklaşımının benimsendiği bu çalışma, Malatya ilinde yaşayan 18 yaş ve üzeri 509 depremzede bireyden elde edilen veriler doğrultusunda yürütülmüştür. Değişkenler arasındaki ilişkiler, ilişkisel tarama deseni kapsamında incelenmiştir. Elde edilen bulgular olumlu dini başa çıkma ile dini tutum arasında pozitif yönde ve güçlü düzeyde anlamlı bir ilişki; olumlu dini başa çıkma ile deprem korkusu arasında pozitif yönde ve düşük düzeyde anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Sonuçlar ayrıca olumsuz dini başa çıkma ile dini tutum arasında pozitif yönde ve düşük düzeyde anlamlı bir ilişkinin olduğunu ancak olumsuz dini başa çıkma ile deprem korkusu arasında herhangi bir ilişki olmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca dini tutum ile deprem korkusu arasında pozitif yönde ve düşük düzeyde anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Bu durum afet sonrasında dine yönelimin artabileceğini göstermektedir. Sonuç olarak din, afet sonrasında yalnızca bir inanç alanı değil aynı zamanda işlevsel bir başa çıkma kaynağı olarak öne çıkmaktadır. Afet sonrası psikososyal müdahalelerde olumlu dini başa çıkmayı güçlendiren bileşenlere yer verilmesi önem taşımaktadır. Bununla birlikte çalışmanın kesitsel deseni nedensel çıkarımları sınırlamaktadır. İlişkilerin zaman içindeki dinamiğini açığa çıkarmak için boylamsal ve karma yöntemli çalışmalar önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• 6 Şubat Depremleri
• Dini Başaçıkma
• Deprem Korkusu
• Dini Tutum

Kaynakça

1. Aka, Muharrem. “Kahramanmaraş Depremi Sonrası Travmatik Belirtiler, Dini Başa Çıkma ve Psikolojik İyi Oluş İlişkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/2 (2024), 956-977. https://doi.org/10.18505/cuid.1516317
2. Akkaya Türkol, Yeliz Akkaya. “Türkiye’de 6 Şubat 2023 Depremini Yaşayan Üniversite Öğrencilerinin Dini Başa Çıkma Tarzlarına Göre Travma Sonrası Büyüme Düzeyleri”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 43-71. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1576512
3. Altunışık, Remzi vd. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. Sakarya: Sakarya Yayıncılık, 7. Basım, 2012.
4. Ano, Gene G. - Vasconcelles, Erin B. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (2005), 461-480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049
5. Aydın, Cüneyd. Birey ve Kutsal Destek. Ankara: Sonçağ Akademi, 2024.
6. Aydın, Cüneyd. İnsanın Anlam Arayışı ve Yeni Çağ İnançları. Ankara: Araştırma Yayınları, 2016.
7. Aydın, Cüneyd. “Üniversite Öğrencilerinin Dini Tutum İle Hayattaki Anlam Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6/4 (2017), 89-108. https://doi.org/10.15869/itobiad.333802
8. Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak Dini Başa Çıkma Üzerine Psiko-sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.

9. Bahadır, Abdulkerim. İnsanın Anlam Arayışı ve Din Logoterapik Bir Araştırma. İstanbul: İnsan Yayınları, 2. Basım, 2011.
10. Bahadır, Ziynet - Ay, Faruk. “Deprem Kaygısı ve Dini Başa Çıkma”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 38 (2025), 83-101. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1494849
11. Bala, Merve Beyza. Deprem Yaşayan Bireylerde Dini Başa Çıkma (2011 Van Depremi Örneği). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2021.
12. Bentler, Peter M. “Comparative Fit Indexes in Structural Models”. Psychological Bulletin 107/2 (1990), 238-246. https://doi.org/10.1037/0033-2909.107.2.238
13. Bjorck, Jeffrey P. - Thurman, John W. “Negative Life Events, Patterns of Positive and Negative Religious Coping, and Psychological Functioning”. Journal for the Scientific Study of Religion 46/2 (2007), 159-167. https://doi.org/10.1111/j.1468-5906.2007.00348.x
14. Bulut, Halil İbrahim. “Adapazarı Depremi Bağlamında Din-Deprem İlişkisi”. Din ve Çevre (Genel). ed. Fahri Kayadibi. 2/247-256. İstanbul: Yalın Yayıncılık, 2008.
15. Büyüköztürk, Şener vd. Eğitimde Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 29. Basım, 2020.
16. Byrne, Barbara M. Structural Equation Modeling With AMOS. New York: Routledge, 3rd Edition., 2016.
17. Coulson, Neil. Online Research Methods for Psychologists. New York: Bloomsbury Academic, 2015.
18. Creswell, John W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. California: SAGE Publications, 4th Edition., 2014.
19. Çalışkan, Aykut - Kaya, Gazanfer. “Deprem Sonrasındaki Toplumsal Dayanışma Pratiklerinin Sosyolojik Görünümü: İzmir Depremi Örneği”. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi 12/32 (2021), 1052-1077. https://doi.org/10.21076/vizyoner.878817
20. Çevik Demir, Şükran. Ergenlerde Benlik Saygısı ve Dini Başa Çıkma. Bursa: Uludağ Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2013.
21. Demir, Muhammed - Kartopu, Saffet. “Bireysel Dindarlığın Psikolojik Kaynakları: Güçsüzlük, Çaresizlik ve Geleceğe İlişkin Kaygılar”. Din ve İnsan Dergisi 5/9 (2025), 26-41. https://doi.org/10.69515/dinveinsan.1624376
22. Duman, Zeki. Sosyolojik Açıdan Deprem ve Din Depremlerin Dini İnanç ve Davranışlar Üzerindeki Etkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
23. Ekşi, Halil. Başaçıkma, Dini Başaçıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma Eğitim, İlahiyat ve Mühendislik Fakültesi Öğrencilerinin Karşılaştırılması. Bursa: Uludağ Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
24. Ekşi, Halil - Sayın, Mine. “The Adaptation of Religious Coping Scale into Turkish language: A Study of Bilingual Equivalance, Validity and Reliability”. Berlin: BAU International Berlin University, 2016.
25. Emre, Yusuf - Yalçın, Yüsra. “Kahramanmaraş Depremlerine Yüklenen Anlamlar”. Afet ve Risk Dergisi 7/2 (2024), 426-440. https://doi.org/10.35341/afet.1420732
26. George, Darren - Mallery, Paul. IBM SPSS Statistics 23 Step by Step A Simple Guide and Reference. New York: Routledge, Fourteenth Edition., 2016.
27. Gören, Ayşe Burcu. “Afet Sonrası İkincil Travmatik Stres ve Dini Başa Çıkma: Kahramanmaraş Depremi Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 23/1 (2023), 80-100. https://doi.org/10.33420/marife.1280604
28. Görmez, Mehmet. İslam’da Zor Zamanlar Bir Okuma Usûlü. Ankara: Otto, 2. Basım, 2021.
29. Görür, Naci. Türkiye’de Deprem Az Gittik Uz Gittik. İstanbul: Doğan Kitap, 3. Basım, 2023.
30. Günerigök, Tuğba. Deprem Sonrası Dini Başa Çıkma (2023 Kahramanmaraş Depremi Adana İli Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
31. Hair, Joseph F. vd. Multivariate Data Analysis. Andover: Cengage Learning, Eighth Edition., 2019.
32. Harrison, Virginia vd. SPSS for Psychologists. London: Red Globe Press, Seventh Edition., 2021.
33. Hooley, Tristram vd. What is Online Research? Using the Internet for Social Science Research. Cornwall: Bloomsbury Academic, 2012.
34. Hu, Li-tze - Bentler, Peter M. “Cutoff Criteria for Fit Indexes in Covariance Structure Analysis: Conventional Criteria Versus New Alternatives”. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal 6/1 (1999), 1-55.
35. Hu, Li-tze - Bentler, Peter M. “Fit Indices in Covariance Structure Modeling: Sensitivity to Underparameterized Model Misspecification”. Psychological Methods 3/4 (1998), 424-453. https://doi.org/10.1037/1082-989X.3.4.424
36. İmamoğlu, Abdulvahit. “Deprem Sonrasında Karşılaşılan Psikolojik Tepkiler ve Dini İçerikleri”. EKEV Akademi Dergisi 8/20 (2004), 79-88.
37. Jackson, Dennis L. vd. “Reporting Practices in Confirmatory Factor Analysis: An Overview and Some Recommendations”. Psychological Methods 14/1 (2009), 6-23.
38. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi Kavramlar İlkeler Teknikler. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 23. Basım, 2012.
39. Kızılgeçit, Muhammed - Çinici, Murat. “Koronavirüs (Covid-19) Sürecinde Yapay Sinir Ağları Yöntemiyle Bireylerin Dini Başa Çıkma Düzeylerinin Tahmini”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 54 (2020), 45-65. https://doi.org/10.29288/ilted.774693
40. Kline, Rex B. Principles and Practice of Structural Equation Modeling. New York: Guilford Press, Fifth Edition., 2023.
41. Koenig, Harold G. vd. Handbook of Religion and Health. New York: Oxford University Press, Second Edition., 2012.
42. Koening, Harold G. vd. “Religious Coping and Health Status in Medically III Hospitalized Older Adults”. The Journal of Nervous & Mental Disease 186/9 (1998), 513-521.
43. Köse, Ali. “Depremin Teopolitiği İlahi Belirleyicilik Rolünü Üstlenmek”. Diyanet Aylık Dergi 350 (2020), 22-25.
44. Kula, Naci. “Deprem ve Dini Başa Çıkma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 234-255.
45. Kula, Naci. “Deprem ve Kıyamet Benzetmesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (2000), 351-360.
46. Küçükcan, Talip - Köse, Ali. Doğal Afetler ve Din Marmara Depremi Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
47. Lazarus, Richard S. - Lazarus, Bernice N. Coping with Aging. New York: Oxford University Press, 2006.
48. McKenzie, Dan. “Active Tectonics of the Mediterranean Region”. Geophysical Journal International 30/2 (1972), 109-185.
49. Mertler, Craig A. vd. Advanced and Multivariate Statistical Methods: Practical Application and Interpretation. New York: Routledge, Seventh Edition., 2022.
50. Morgan, George A. vd. IBM SPSS for Introductory Statistics Use and Interpretation. New York: Routledge, Sixth Edition., 2020.
51. Ok, Üzeyir. “Dini Tutum Ölçeği: Ölçek Geliştirme ve Geçerlik Çalışması”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 8/2 (2011), 528-549.
52. Okumuş, Ejder. “Tabii Afetler, Din ve Toplum -Marmara Depremi Örneği-”. İslâmî Araştırmalar XV/3 (2002), 339-373.
53. Önen, Rahime Şule - Kızılgeçit, Muhammed. “Depremin Lise Öğrencilerinin Dinsel İnanç-Tutum-Davranış Örüntüleri Üzerindeki Etkileri: 2023 Diyarbakır Depremi Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Türk Din Psikolojisi Dergisi 9 (2024), 63-98. https://doi.org/10.59379/tdpd.1466670
54. Pargament, Kenneth I. vd. “God Help Me (I): Religious Coping Efforts as Predictors of the Outcomes to Significant Negative Life Events”. American Journal of Community Psychology 18/6 (01 Aralık 1990), 793-824. https://doi.org/10.1007/BF00938065
55. Pargament, Kenneth I. vd. “God Help Me (II): The Relationship of Religious Orientations to Religious Coping with Negative Life Events”. Journal for the Scientific Study of Religion 31/4 (1992), 504-513. https://doi.org/10.2307/1386859
56. Pargament, Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”. Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (1998), 710-724.
57. Pargament, Kenneth I. vd. “Religion and the problem-solving process: Three styles of coping”. Journal for the Scientific Study of Religion 27/1 (1988), 90-104. https://doi.org/10.2307/1387404
58. Pargament, Kenneth I. “The Bitter and The Sweet: An Evaluation of the Costs and Benefits of Religiousness”. Psychological Inquiry 13/3 (2002), 168-181. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1303_02
59. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping Theory, Research, Practice. New York: The Guilford Press, 1997.
60. Pargament, Kenneth I. - Park, Crystal L. “In Times of Stress: The Religion-Coping Connection”. The Psychology of Religion: Theoretical Approaches. ed. B. Spilka - D. N. McIntosh. 43-53. Boulder: Westview Press, 1997.
61. Park, Crystal L. “Meaning Making in the Context of Disasters”. Journal of Clinical Psychology 72/12 (2016), 1234-1246. https://doi.org/10.1002/jclp.22270
62. Park, Crystal L. “Religion and Meaning”. Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality. ed. Raymond F. Paloutzian - Crystal L. Park. 295-314. New York: Guilford Press, 2005.
63. Park, Crystal L. “Religion as a Meaning-Making Framework in Coping with Life Stress”. Journal of Social Issues 61/4 (2005), 707-729. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.2005.00428.x
64. Prizmić-Larsen, Zvjezdana vd. “Fear of COVID-19 and Fear of Earthquake: Multiple Distressing Events and Well-Being in Croatia”. Psychological Reports 0/0 (2023), 1-22.
65. Sami, Said. Travmatik Kayıp (Ölümler) Sonrasında Dini İnanç Sahibi Olan ve Olmayan Bireylerin Ölüme, Yasa ve Sonrasında Yaşanan Sürece Dair Tutumlarının Karşılaştırılması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
66. Sarı, Tuğba vd. “The Development of the Fear of Earthquake Scale: Validity and Reliability Study in Türkiye after the 2023 Earthquake”. BMC Psychology 11/1 (2023), 1-10. https://doi.org/10.1186/s40359-023-01477-9
67. Shaughnessy, John J. vd. Research Methods in Psychology. New York: McGraw-Hill, Ninth Edition., 2012.
68. Tabachnick, Barbara G. - Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. New York: Pearson, Fifth Edition., 2007.
69. Taşçı, Gülay Akça - Özsoy, Filiz. “Deprem Travmasının Erken Dönem Psikolojik Etkileri ve Olası Risk Faktörleri”. Cukurova Medical Journal 46/2 (2021), 488-494. https://doi.org/10.17826/cumj.841197
70. Tozal, Ayşe Betül. 6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerini Yaşayan Genç Kadınlarda Dini Başaçıkma (Malatya Örneği). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
71. Ünal, Mehmet Süheyl - Kurt, Zekeriye Sercan. “Depremzedelerin Afetle Başa Çıkmalarında Dinin Rolü: Kahramanmaraş Depremleri Örneği”. Toplum Bilimleri Dergisi 18/37 (2024), 39-61. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.78659
72. Yağlı Soykan, Nurdan. “Doğal Afet Sonrası Travma, Yas ve Dini Başa Çıkma: Kahramanmaraş Depremi Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (2024), 511-552. https://doi.org/10.53683/gifad.1431842
73. Yaparel, Recep. “Depresyon ve Dini İnançlar İle Tabiatüstü Nedensel Yüklemeler Arasındaki İlişkiler”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1994), 275-299.