‘KUR’AN TEFHİMLE İND(İRİLD)İ’ RİVAYETİ BAĞLAMINDA KUR’AN FONETİĞİNDE TEFHÎM KAVRAMININ MAHİYETİ VE SES UYUMUNA ETKİSİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 1 - 23, 31.12.2025

Yunus Yalçın

https://doi.org/10.17859/pauifd.1775606

https://izlik.org/JA99HH68BM

Öz

Çalışmanın ana konusu, “Kur’an tefhim ile ind(irild)i.” rivâyeti bağlamında tefhim kavramlarının mahiyeti ve kelime içerisinde ses uyumuna etkisi hakkındadır. Kur’an fonetiğinde hüsn-i tilâvetin gerçekleşmesi için teorik ve pratik olarak tefhim ve zıddı olan terkik sıfatlarının mahiyetlerinin bilinmesi ve bu iki sıfata sahip harfler yan yana geldiklerinde aralarında bir etkileşim olup olmadığının bilinmesi gerekir. Böylece iki sıfata sahip harflerin birbirinden etkilenmesi, Türkçe’deki büyük ünlü uyumuna benzer bir durumda mı yoksa kendine özel bir durumda mı bir uyuma sahip olduğu ortaya çıkacaktır. Bu çalışmada, büyük ünlü uyumuna benzer bir uyumun varlığı ve imkân derecesi, Arap dili ve kıraat âlimlerinin görüşlerini karşılaştırılarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaca matuf olarak çalışma, dört ana başlık altında ele alınmıştır. Birinci başlıkta tefhim kavramının mahiyeti izah edilmiştir. İkinci başlıkta imlâda tefhim ve terkik alametleri ve bu iki sıfata haiz harfler açıklanmıştır. Üçüncü başlıkta “Kur’an tefhim ile indirildi.” rivâyetinin anlamı analiz edilmiştir. Dördüncü başlıkta tefhim harflerinin zıddı olan terkik harflerini etkileyip etkilemediği veya tam aksi bir durumun olup olmadığı ele alınmıştır. Çalışmanın sonucunda tefhîm kavramının kalın okuma anlamının yanında ince harflerin dolgun okunması anlamında olduğu tespit edilmiştir. Tefhim ve terkik sıfatlarına haiz harflerin birbirinden etkilenerek büyük ünlü uyumuna benzer bir ses uyumunun halk dilinde uygulandığı görülmüştür. Arap dili âlimleri bazı örnekler üzerinden bu şekildeki bir etkilenmenin varlığını kabul etse de kıraat âlimlerinin rivayet bulunmadığı müddetçe bu şekildeki bir ses uyumunu kural olarak konulmasını caiz görmedikleri anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Tecvid , Tağliz , Feth , Tenâsüp , Büyük ünlü uyumu.

The Nature of the Concept of Tafhīm in Qur’anic Phonetics and Its Effect on Phonological Harmony in the Context of the Report ‘The Qur’an Was Revealed with Tafhīm

https://izlik.org/JA99HH68BM

Öz

The main subject of the study concerns the nature of the concepts of tafhīm and tarqīq, and the degree of mutual influence between the letters possessing these two ṣifahs within a word. In Qurʾānic phonetics, the realization of ḥusn al-tilāwah requires both theoretical and practical knowledge of the nature of tafhīm and tarqīq, as well as an understanding of the degree to which letters bearing these two ṣifahs influence one another when they occur adjacently. The mutual influence of such letters is similar to the phenomenon of vowel harmony in Turkish. This study seeks to determine the existence and the degree of possibility of a harmony analogous to vowel harmony by comparing the opinions of Arabic linguists and Qurʾānic qirāʾāt scholars. To this end, the research is organized under three main headings. The first heading explains the nature of tafhīm and tarqīq. The second heading clarifies the orthographic ʿalāmāt of tafhīm and tarqīq. The third heading examines the degree of mutual influence between tafhīm and tarqīq letters within a word. The findings reveal that the concept of tafhīm, in addition to meaning thick reading also denotes the full pronunciation of thin letters. It was observed that letters with tafhīm and tarqīq ṣifahs may influence one another, producing a vowel-harmony-like phonetic conformity in colloquial speech. Although Arabic linguists accept the existence of such influence in a few examples, it is understood that Qurʾānic qirāʾāt scholars do not deem this kind of phonetic harmony permissible.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾah , Tajvīd , Taghlīẓ , Fatḥ , Harmony , Vowel harmony.

Kaynakça

• Abdülhamit Ömer, Ahmet Muhtâr. Mu‘cemü’l-lügati’l-arabiyyeti’l-mu‘âsıra. Âlemü’l-Kütüb, 2008.
• Alemüddîn es-Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Abdussamed el-Hemedânî. Cemâlu’l-kurrâʾ ve kemâlu’l-ikrâʾ. thk. Mervân el-Atiyye - Muhsin Hirâbe. Dımaşk; Beyrut: y.y., 1997.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Mirkâtu’l-mefâtîh Şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. 9 Cilt. Beyrut; Lübnan: Dâru’l-Fikr, 2002.
• Besse el-Mısrî, Mahmud b. Ali. el-Amîd fî ilmi’t-tecvîd. İskenderiye: Dâru’l-akîde, 2004.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Alî el-Hüsrevcirdî. Şuʿabu’l-îmân. thk. Abdulali Abdulhamîd. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm. et-Târîhu’l-Kebîr, thk. Heyet. 9 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-Osmâniyye, ts.
• Cermî, İbrahim Muhammed. Mu‘cemü ulûmi’l-Kur’ân. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2001.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. Câmiu’l-beyân fi’l-kırââti’s-sebʿ. b.y.: Câmiatu’ş-Şârika, 2007.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Tahdîd fî’l-itkân ve’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî Hamed. Bağdat: y.y., 1988.
• Durmuş, İsmail. “Harf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/158-163. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Durmuş, İsmail. “Tenâfür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/439-441. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Durmuş, İsmail - Yüksel, Ahmet. “Savtiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/204-206. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Dûserî, İbrâhim b. Saîd. Muhtasaru’l-ibârât li mustalahâti’l-kırâât. Riyâd: Dâru’l-Hadâra, 2008.
• Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. el-Maksûd fi’s-sarf. Mektebetü lisâni’l-Arab, ts.
• Ebû Muhammed el-Vâsitî, Abdullâh b. Abdilmüʾmin b. el-Vecîh b. Abdullâh b. Alî b. el-Mubârek. el-Kenz fi’l-Kırâʾâti’l-Aşr. thk. Hâlid el-Meşhedânî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dînîyye, 2004.
• Ebû Muhammed eş-Şâtibî, Ebû Muhammed el-Kâsım b. Fîreh er-Ruʿaynî. Hırzü’l-emânî ve vechu’t-tehânî fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. thk. Muhammed Temîm ez-Zaʿbî. b.y.: y.y., 2005.
• Ebû Nasr el-Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd el-Cevherî el-Fârâbî. Tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. İsmail el-Makdisî ed-Dimeşkî. İbrâzü’l-meʿânî min Hirzi’l-emânî. b.y.: y.y., ts.
• Ebü’l-Kâsım el-Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yûsuf b. Alî el-Yeşkurî. el-Kâmil fi’l-kırâʾâti’l-aşr ve’l-erbeʿîne’z-zâideti aleyhâ. thk. Cemâl b. es-Seyyid b. Rifâʿî eş-Şâyib. b.y.: y.y., 2007.
• Esterâbâzî, Muhammed b. el-Hasan er-Razî Necmu’d-Dîn. Şerhu Şâfiyeti İbni’l-Hâcib. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1975.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Meʿânî’l-kırâʾât. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiatü’l-Melik Suûd, 1991.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Tehzîbu’l-luga. thk. Muhammed Avd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
• Fîrûzâbâdî, Ebû’t-Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. Besâʾiru zevî’t-temyîz fî letâʾifi’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Muhammed Alî en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-Aʿlâ, ts.
• Hafeyân, Ahmed Mahmud Abdüssemî‘. el-Vâfî fî keyfiyyeti tertîli’l-Kur’ân’il-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Hâkim, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafâ Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
• Halîl b. Ahmed, Ebû Abdurrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
• Halîmî, Ebû Abdullâh Hüseyn b. el-Hasen b. Muhammed b. Halîm el-Curcânî. el-Minhâc fî Şuʿabi’l-îmân. thk. Hilmî Muhammed Fûde. 3 Cilt. b.y.: y.y., 1979.
• Hassân, Temmâm. Menâhicü’l-bahs fi’l-lüga. Mektebetü’l-Anglo el-Mısrıyye, ts.
• Hattâbî, Ebû Suleymân Hamd b. Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hattâb el-Bustî. Garîbu’l-Hadîs. thk. Abdulkerîm İbrâhîm el-Azbâvî. 3 Cilt. Dımaşk: y.y., 1982.
• İbn Bâbşâz, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Ahmed b. Bâbşâz en-Nahvî. Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Hamâse. thk. Hâlid Abdulkerîm. 2 Cilt. Kuveyt: el-Matbaatü’l-Asriyye, 1977.
• İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. el-Cerh ve’t-Taʿdîl. 9 Cilt. Haydarabad; Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1952.
• İbn Fâris, Ebû’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris el-Kazvînî. Mucmelu’l-luga. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullâh el-Hüseyn b. Ahmed b. Hâleveyh. el-Hucce fi’l-kırâʾâti’s-sebʿa. thk. Abdu’l-Âl Sâlim Mekrem. Beyrut: y.y., 1981.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullâh el-Hüseyn b. Ahmed b. Hâleveyh. İʿrâbu’l-kırâʾâti’s-sebʿa ve ilelihâ. thk. Ebû Muhammed el-Esyûtî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Bustî. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-duʿafâ ve’l-metrûkîn. thk. Mahmûd İbrahim Zâyed. 3 Cilt. Halep: Dâru’l-Vaʿy, 1976.
• İbn Hişâm el-Lahmî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Hişâm. el-Medhal ilâ takvîmi’l-lisân. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: y.y., 2003.
• İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. Alî Cemâluddîn b. Manzûr er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
• İbn Mekkî, Ebû Hafs Ömer b. Halef b. Mekkî es-Sıkıllî el-Himyerî. Teskîfu’l-lisân ve telkîhu’l-cinân. b.y.: y.y., 1990.
• İbn Mücâhid, Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî Ebû Bekir el-Bağdâdî. Kitâbu’s-sebʿa fi’l-kırâʾât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: y.y., 1980.
• İbn Saʿdân, Ebû Caʿfer Muhammed b. Saʿdân el-Kûfî. el-Vakf ve’l-ibtidâʾ fî Kitâbillâhi Azze ve Celle. thk. Ebû Beşer Muhammed Halîl ez-Zarûk. Dubai: y.y., 2002.
• İbn Sîde, Ebû el-Hasan Alî b. İsmail b. Sîde el-Mursî. el-Muhkem ve’l-muhîtu’l-aʿzam. thk. Abd el-Hamîd Hendâvî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• İbnu’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Îdâhu’l-vakf ve’l İbtidâʾ. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazan 2 Cilt. Dımaşk: Matbûʿâtu Mecmaʿi’l-Luğati’l-Arabiyye, 1971.
• İbnu’l-Kâsih, Ebü’l-Kâsım Alî b. Osmân b. Muhammed b. Ahmed b. el-Hasan. Sirâcü’l-kârîʾi’l-mubtedî ve tizkâru’l-mukrîʾi’l-müntehî. Mısır: y.y., 1954.
• İbnu’l-Mulakkın, Ebû Hafs Ömer b. Alî b. Ahmed el-Mısrî. Muhtasaru Telhîsi’z-Zehebî. thk. Cilt I-II: Abdullah b. Hamd el-Leheydân Cilt III-VII: Saʿd b. Abdillah b. Abdulazîz Âl Hamiyyed I-VIII fihrist cildiyle birlikte. Dâru’l-Âsıme, Riyâd: y.y., 1990.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-aşr. 2 Cilt. b.y.: y.y., ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. et-Temhîd fî ilmi’t-tecvîd. thk. Alî Hüseyn el-Bevvâb. Riyad: y.y., 1985.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed. Manzûmetu’l-Mukaddime fîmâ yecibu ale’l-kâriʾ en yaʿlemeh. b.y.: y.y., 2001.
• Kaʿbî, Ebü’l-Kâsım Abdullâh b. Ahmed el-Belhî. Kabûlu’l-ahbâr ve maʿrifetu’r-ricâl. thk. Ebû Amr el-Hüseynî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Kâdî, Abdülfettah b. Abdülgani b. Muhammed. el-Büdûru’z-zâhire fi’l-kırââti’l-‘aşri’l-mütevâtire. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1981.
• Marsafî, Abdülfettah b. es-Seyyid Acemî. Hidâyetü’l-kârî ilâ tecvîdi kelâmi’l-Bârî. 2 Cilt. Medîne-i Münevvere: Mektebetü Tayyibe, ts.
• Muhibbiddîn en-Nuveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-aşr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Munâvî, Zeynuddîn Muhammed Abdirraûf b. Tâcu’l-Ârifîn el-Haddâdî. Feydu’l-Kadîr fî Şerhi’l-Câmiʿi’s-sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kübrâ, 1937.
• Nasr, Atıyye Kâbil. Gâyetül-mürîd fî ilmi’t-tecvîd. Kâhire, 7. Basım, 1992.
• Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed el-Murâdî. İʿrâbu’l-Kurʾân. thk. Abdulmunʿim Halîl İbrâhîm. Beyrut: Menşûrât Muhammed Alî Beydûn; Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuʿayb el-Horâsânî. ed-Duʿafâ ve’l-metrûkûn. thk. Mahmûd İbrahim Zâyed. Halep: y.y., 1976.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Şerhu’n-Nevevî alâ Müslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1972.
• Okumuş, Mesut. “Kur’ân İmlâsının Gelişim Süreci Üzerine Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (01 Haziran 2010), 5-37.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
• Semânînî, Ebû’l-Kâsım Ömer b. Sâbit es-Semânînî. Şerhu’t-tasrîf. thk. İbrâhîm b. Suleymân el-Beʿîmî. b.y.: y.y., 1999.
• Suhârî, Ebû’l-Munzir Seleme b. Muslim b. İbrâhîm. el-İbâne fî’l-lugati’l-Arabiyye. thk. Abdulkerîm Halîfe vd. 4 Cilt. Meskat: y.y., 1999.
• Süyûtî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetü’l-Mısriyyeti’l-Amme li’l-Küttâb, 1974.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrahim b. Mûsâ. el-Makâsıdü’ş-şâfiye fî Şerhi’l-Hulâsati’l-kâfiye. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 2007.
• Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Yemenî. Fethu’l-Kadîr. Dımaşk: y.y., 1993.
• Tavîl, es-Seyyid Rızk. Medhal fî ulûmi’l-kırâât. el-Mektebetü’l-Faysaliyye, 1985.
• Ukaylî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Amr el-Mekkî. ed-Duʿafâu’l-Kebîr. thk. Abdulmuʿtî Emîn Kalʿacî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1984.
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed b. Abdurrezzâk. Tâcu’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Heyet. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Amr. el-Mufassal fî sınaʿati’l-iʿrâb. thk. Alî bû-Mulahham. Beyrut: y.y., 1993.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Amr. Esâsu’l-belâga. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sevd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Zamahşerî, Mahmûd b. Ömer vd. el-Keşşâf an hakâikı ğavâmidı’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl: Keşșaf tefsiri: (metin-çeviri). 6 Cilt. Fatih, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2016.
• Zerkeşî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru İhyâʾi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
• Zeynüddîn er-Râzî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdulkâdir el-Hanefî. Muhtâru’s-sıhâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut; Sayda: ed-Dâru’n-Nemûzeciyye, 1999.