The Concept of ‘Rūḥ’ in Qur’ān 17:85: A Chronological Analysis in the Light of Exegetical Opinions

Öz

This study aims to analyze the concept of “Rūḥ” in Qur’ān 17:85 in the light of exegetical interpretations throughout history. Within the framework of the thematic tafsīr methodology, exegetical sources from the early, classical, and modern periods have been examined through a diachronic approach, thereby addressing the semantic evolution of the concept as well as the diversity of interpretations. The research covers a wide range of literature, from narration-based (riwāyah) interpretations of the early period, to the classical era in which rational (dirāyah) elements came to the fore, and finally to modern approaches supported by contemporary scholarly findings. It has been determined that exegetes interpreted “Rūḥ” in various ways, such as referring to Jibrīl (Gabriel, peace be upon him), revelation, the Qur’ān, the source of life, or a divine mystery. The study concludes that the essence of the “Rūḥ” cannot be defined with certainty, and that the limitations of human knowledge in this regard correspond to the emphasis of the verse itself. Throughout the history of tafsīr, it has been observed that the “Rūḥ” has consistently been accepted as a metaphysical reality existing by the command of Allah and remaining beyond human comprehension. By grounding itself on both riwāyah and dirāyah, this research seeks to present a holistic perspective on Qur’ān 17:85, systematically assessing the methodological differences as well as the shared conclusions of the exegetes. Ultimately, it has been understood that the emphasis placed on the limitation of human knowledge in this verse represents a wise approach, directing mankind towards reflection and contemplation.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Spirit
• Surah Isra
• Tafsīr Tradition
• Diachronic Analysis

İSRÂ SÛRESİ 85. ÂYETİNDE “RUH” KAVRAMI: MÜFESSİRLERİN YORUMLARI IŞIĞINDA KRONOLOJİK BİR ANALİZ

Öz

Bu makale İsrâ Sûresi 85. âyetteki “ruh” kavramını, tarihî süreçteki yorumlar ışığında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Konulu tefsir metodolojisi çerçevesinde, erken dönem, klasik ve modern tefsir kaynakları art süremli (diakronik) bir yaklaşımla incelenerek kavramın anlam evrimi ve yorum çeşitliliği ele alınmıştır. Çalışmada rivayet temelli erken dönem yorumlarından dirayet unsurlarının öne çıktığı klasik döneme ve ilmî verilerle desteklenen modern yaklaşımlara kadar geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Müfessirlerin “ruhu” Cebrail (a.s), vahiy, Kur’ân, hayat kaynağı ve ilahî bir sır gibi farklı anlamlarda yorumladıkları tespit edilmiştir. Araştırma ruhun mahiyetine dair kesin bir tanım yapılamayacağını, bu konudaki insan bilgisinin sınırlılığının âyetin vurgusuyla örtüştüğünü ortaya koymuştur. Tarih boyunca tefsir geleneğinde ruhun Allah’ın emriyle var olduğu ve insan idrakinin ötesinde kalan metafizik bir gerçeklik olarak kabul edildiği görülmüştür. Çalışma hem rivayet hem de dirayet unsurlarını temel alarak İsrâ 85. âyetine dair bütüncül bir perspektif sunmayı hedeflemiş, bu bağlamda müfessirlerin metodolojik farklılıklarını ve ortak kanaatlerini sistematik bir şekilde değerlendirmiştir. Sonuç olarak âyette vurgulanan bilgi sınırlılığının, insanı tefekküre yönlendiren hikmetli bir yaklaşım olduğu anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Ruh
• İsrâ Sûresi
• Tefsir Geleneği
• Diyakronik Analiz

Kaynakça

1. Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
2. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn el-. Rûhu’l-me’ânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-Azîm ve’s-seb’i’l-mesânî. thk. Ali Abdulbârî Atiyye. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
3. Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes’ûd el-. Me’âlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 4. Basım, 1417.
4. Beyżâvî, Nâṣırüddîn Ebû Ṣa‘îd Abdullâh b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muḥammed ’Abdurraḥman el-Mar`aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyai’t-Türas̱i’l-’Arabi, ts.
5. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer el-. Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. 22 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslamî, ts.
6. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri. ed. Hüsamettin Vanlıoğlu - Fatih Kalender. İstanbul: Kitap Kalbi Yayıncılık, 1. Basım, 2020.
7. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî el-. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî. Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1412/1992.
8. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-ḥadîs̱. Kahire: Dâru İhyâi’l-kütübi’l-ʿArabiyye, 1383.

9. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî. el-Bahru’l-muhît. thk. Züheyr Caîd. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1432.
10. Ebû Zehra, Muhammed b. Ahmed. Zehratü’t-tefâsîr. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 2002.
11. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’an Dili. ed. Asım Cüneyd Köksal - Murat Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2022.
12. Ferrâ’, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî el-. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî vd. Mısır: Dâru’l-Mısrıyye, ts.
13. Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm el-. Lübâbü’t-te’vîl fî me’âni’t-tenzîl. thk. Muhammed Ali Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425.
14. İbn Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. İḫtiṣâru tefsîri’n-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. Abdullah b. İbrâhîm el-Vehbî. Beyrut: Dar İbn Hazm, 1416.
15. İbn Acîbe, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Bahrü’l-medîd fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-mecîd. thk. Ahmed Abdullah el-Kureşî. Kahire: Dr. Hasan Abbas Zeki, 1419.
16. İbn Âdil, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Nûriddîn Alî. el-Lübâb fî ulûmi’l-Kitâb. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvid. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
17. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tunûsiyye, 1984.
18. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-Azîz. thk. Abdusselam Abduşşafi Muhammed. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-İlmiyye, 1422.
19. İbn Cüzey, Ebü’l-Kāsım Muḥammed b. Aḥmed. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. thk. Abdullah el-Hâlidî. Beyrut: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1416.
20. İbn Ebû Zemenîn, Muhammed b. Abdillâh. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîz. thk. Ebû Abdullah Hüseyin b. Ukkâşe - Muhammed b. Mustafâ el Kenz. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse Yayınları, 1423.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Sâmi b. Muhammed İbn Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1420/1999.
22. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
23. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1422.
24. Îcî, Ebü’l-Meâlî Muînüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed el-. Câmiu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Abdülhamid Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
25. Karasakal, Şaban. “Kur’ân’da Ruh Kavramı”. The Journal of Academic Social Science Studies 2/28 (2014), 275-291. https://doi.org/10.9761/JASSS2484
26. Kâsimî, Muhammed Cemâlüddîn el-. Mehâsinü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Bâsil Uyûn es-Sûd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
27. Köse, Saffet. “Zeyd b. Ali”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/313-316. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
28. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm el-Itfiyyiş. Kahire: Dâru’l- Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1384.
29. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Leṭâʾifü’l-işârât. thk. İbrâhîm el-Besyûnî. Mısır: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-âmme li’l-kitâb, 3. Basım, ts.
30. Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
31. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-. en-Nüket ve’l-uyûn. thk. es-Seyyîd b. Abdülmaksûd b. Abdürrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
32. Mekkî b. Ebû Tâlib, Ebû Muhammed. el-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâye. 13 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Câmiatü’ş-Şârika, 1429.
33. Merâgî, Ahmet Mustafa el-. Tefsîrü’l-Merâgî. 30 Cilt. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1365.
34. Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen b. Beşîr. Tefsîru Muḳātil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâs, 1423.
35. Nesefî, Ebü’l-Berekât en-. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî - Muhiddin Dîb Mistû. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
36. Rağıb el-İsfahanî. Müfredât Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdulbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 3. Basım, 2012.
37. Razî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn er-. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dâru İḥyaʾ et-Turâs̱ el-ʿArabî, 1420.
38. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed es-. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Ebî Muhammed İbn Âşûr. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1422.
39. San‘ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi es-. Tefsîrü Abdirrezzâk. thk. Mahmûd Muhammed Abduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1999.
40. Seâlibî, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Muhammed es-. el-Cevâhirü’l-hisân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ali Muhammed Muavvid - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.
41. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed es-. Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim - Ebû Bilâl Ganîm b. Abbas. 6 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1418.
42. Sıddîk Hasan Hân, Ebü’t-Tayyib Muhammed. Fethu’l-beyân fî mekâsidi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. İbrâhim el-Ensârî. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü′l-Asriyye, 1412.
43. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn es-. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1432/2011. Şa‘râvî, Muhammed Mütevellî eş-. Tefsîrü’ş-Şa‘râvî. Kâhire: Ahbaru’l-Yevm, 1991.
44. Şevkânî, Ebu Abdillah Muhammed b. Alî b. Muhammed es-Sasânî el-Yemeni. Fethu’l-Kadîr. Beyrut: Dar el-kütüp el-Ilmiyye, 1995.
45. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hıcr, 1422.
46. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed el-. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-Azîz. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. 2 Cilt. Şam: Dâru’l-Kalem, 1415.
47. Yahyâ b. Sellâm, Ebû Zekeriyyâ. Tefsîrü Yahyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425.
48. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “İsrâ Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 23. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
49. Yavuz, Yusuf Şevki. “Ruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 35. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
50. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl Keşşâf Tefsiri. ed. Murat Sülün. çev. Muhammed Coşkun vd. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
51. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer ez-. el-Keşşâf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1407.
52. Zeyd b. Ali. Tefsîru garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Cevâd el-Hüseynî el-Celâlî. Beyrut: Dâru’l-Va’yi’l-İslâmî, ts.