ÇİZGİLERLE ÇATIŞMA: 1970’Lİ YILLARIN KÜLTÜREL İKLİMİNDE ÇAYLAK DERGİSİ’NİN POLİTİK MİZAHI

Öz

Mizah bireyler arasındaki sosyal bağların kurulmasında ve toplumsal etkileşimin sağlanmasında önemli bir rolü olan temel kültürel öğelerden biridir. Mizahın toplumsal boyutunu incelemek adına yöneltilmesi gereken sorulardan ilki, mizahın üreticisinin kim olduğu ve bu üretimin hangi kitleye hitap ettiğidir. Bu soruyla bağlantılı olarak, söz konusu aktörlerin hangi sınıf, statü ve ideolojik konum içerisinde yer aldıklarına bakılmalıdır. Bunun yanı sıra, mizahın toplumsal güç ilişkilerinde hangi tarafı temsil ettiği, çatışma ve uyum dinamiklerinden hangisini beslediği ve bu çerçevede politik bir işlev taşıyıp taşımadığı gibi sorular da analiz sürecinde ele alınması gereken diğer kritik başlıklardır. Bireylerin ve toplumsal grupların düşünsel dünyalarını ve eylemlerini yorumlama süreçlerinde mizah, toplumsal gerçekliğin kavranmasına yönelik önemli veriler sunar. Mizahın alt türlerinden biri olan karikatür ise, kültürel yaşamı yorumlamada önemli bir arşiv niteliğindedir. Belirli bir tarihsel dönemin kültürel ve toplumsal dinamikleri karikatürlere yansır. Türkiye bu bağlamda köklü bir karikatür geleneğine sahip olduğundan sosyal bilimler için dikkate değer bir analiz alanı sunar. Bu çalışma söz konusu arşivi değerlendirerek mizah sosyolojisi literatürüne bir katkı sağlamayı ve karikatür aracılığıyla toplumsal ve politik dinamikleri çözümlemeyi hedeflemektedir. Çalışma kapsamında tarihsel aralık olarak 1970’li yıllar belirlenmiş, örneklem olarak ise 1976-1978 yılları arasında yayımlanan ve dönemin sağ ideolojik çevrelerine ait ilk mizah dergisi olma niteliği taşıyan Çaylak Dergisi seçilmiştir. Cumhuriyet tarihinin politik alandaki yoğunlaşmasının gündelik yaşam pratiklerine en fazla sirayet ettiği dönemlerden biri olan 1970’li yıllar, mizahın politik söylemle iç içe geçtiği yıllardır. Çalışma Çaylak Dergisi özelinde karikatür alanındaki iktidar mücadelelerine ve dönemin politik çatışmalarının karikatür alanındaki temsillerine odaklanmaktadır. Yürütülen çözümleme sonucunda, dönemin politik atmosferinin mizah üretimini doğrudan şekillendirdiği; dergide yapılan mizahın özellikle oluşturduğu toplumsal tipler üzerinden politik bir araç olarak işlev gördüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye'de Kültürel Hayat
• 1970'li Yıllar
• Mizah
• Karikatür
• Çaylak dergisi
• Toplumsal tip

CONFLICT THROUGH CARTOONS: THE POLITICAL SATIRE OF ÇAYLAK MAGAZINE IN THE CULTURAL CLIMATE OF THE 1970S

Öz

Humor is one of the fundamental cultural elements that plays a significant role in the establishment of social bonds among individuals and the facilitation of societal interaction. In order to examine the social dimension of humor, one must first ask who produces humor and to which audience this production is directed. Closely related to this question is an inquiry into the class, status, and ideological positions of these actors. Additionally, other critical questions that should be addressed in the analysis include: which side of social power relations humor represents; whether it reinforces dynamics of conflict or harmony; and whether it carries a political function within this framework. Humor provides valuable insights into the processes through which individuals and social groups interpret their intellectual worlds and actions, thereby contributing to the understanding of social reality. One subgenre of humor, the cartoon, serves as a significant archive for interpreting cultural life. The cultural and social dynamics of a given historical period are often reflected in cartoons. In this regard, Turkiye, with its deeply rooted cartoon tradition, offers a noteworthy field of analysis for the social sciences. This study aims to contribute to the sociology of humor literature by evaluating this visual archive and to analyze social and political dynamics through cartoons. The study focuses on the 1970s as the historical period of interest, and selects as its sample Çaylak, a humor magazine published between 1976 and 1978, which holds the distinction of being the first humor publication associated with right-wing ideological circles of the era. The 1970s, one of the periods in Republican history during which political concentration most profoundly permeated everyday life, are also the years in which humor became deeply intertwined with political discourse. This study focuses specifically on the power struggles within the field of cartoon production and the representations of the political conflicts of the period as reflected in Çaylak. The analysis reveals that the political atmosphere of the time directly shaped humor production; and that the humor in the magazine functioned as a political tool, particularly through the construction of specific social types.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Life in Türkiye
• 1970s
• Humor
• Caricature
• Çaylak magazine
• Social type

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye’nin oluşumu, (Y. Alogan, Çev.). Sarmal Yayınevi.
2. Avcı, C. O. (2021). Türk milliyetçiliği mizah üretebilir mi? Çaylak Dergisi örneği. Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 3(2), 51-84.
3. Aydemir, M. A. (2014). Sosyal alanın tipleştirilmesi: Toplumsal tipler. Sosyoloji Divanı, (3), 9-12.
4. Aydemir, M. A. (2010). Mizah, sosyoloji ve öykü üzerine bir deneme. Hece (38), 81-87.
5. Aytürk, İ. & Bora, T. (2020). Yetmişli yıllarda sağ-sol kutuplaşmasında siyasi düşünceler. M. K. Kaynar (Ed), Türkiye’nin 1970’li yılları içinde (ss.307-328). İletişim Yayınları.
6. Baker, U. (2015). Kanaatlerden imajlara: Duygular sosyolojisine doğru. (H. Abuşoğlu, Çev.). Birikim Kitapları.
7. Balcıoğlu, S. (2001). Önce çizdim sonra yazdım. Yapı Kredi Yayınları.
8. Baumgartner, J. C. (2024). Political humor. T. E. Ford, W. Chlopicki, & G. Kuipers (Eds.), De Gruyter handbook of humor studies içinde (ss. 467-478). De Gruyter.

9. Belge, M. (1983). Türkiye’de günlük hayat. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi içinde (Cilt 3, ss. 836-850). İletişim Yayınları.
10. Bergson, H. (2014). Gülme (D. Çetinkasap, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
11. Billig, M. (2005). Laughter and ridicule: Towards a social critique of humour. Sage.
12. Burgess, W. E. (1968). Discussion. R. C. Shaw (Ed.), The jack roller içinde (ss. 184-205). University of Chicago Press.
13. Cantek, L. (2007). Mizah dergileri ve sol. Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Sol içinde (Cilt 8, ss. 1246-1257). İletişim Yayınları.
14. Cantek, L., & Gönenç, L. (2017). Muhalefet defteri: Türkiye’de mizah dergileri ve karikatür. Yapı Kredi Yayınları.
15. Capelotti, J. P. (2024). Satire and parody. T. E. Ford, W. Chlopicki, & G. Kuipers (Eds.), De Gruyter handbook of humor studies içinde (ss. 327-344). De Gruyter.
16. Çakır, D. (2001). 70’li yılların karikatür dili: Gırgır. Popüler Tarih, 14.
17. Çaylak Dergisi. (1976). Sayı 1
18. Çaylak Dergisi. (1976). Sayı 2
19. Çaylak Dergisi. (1976). Sayı 3
20. Çaylak Dergisi. (1976). Sayı 4
21. Çaylak Dergisi. (1977). Sayı 5
22. Çaylak Dergisi. (1977). Sayı 9
23. Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
24. Davies, C. (1998). Jokes and their relations to society. De Gruyter.
25. Davis, M. S. (1995). The sociology of humor: A stillborn field? Sociological Forum, 10(2), 327-339.
26. Eagleton, T. (2024). Mizah (M. Pakdemir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
27. Ergönültaş, E. (1979). Çok satışlı mizah dergileri üstüne. Sanat Emeği, 11, 18-19.
28. Fine, G. A. (1983). Sociological approaches to the study of humor. P. E. McGhee & J. H. Goldstein (Eds.), Handbook of humor research içinde (ss. 159-181). Springer.
29. Hewitson, M. (2012). Black humour: Caricature in wartime. Oxford German Studies, 41(2), 213-235.
30. Kayalı, K. (1994). Keşke herkes papağan olsa. Ayyıldız Yayınları.
31. Kaynar, M. K. (2020). Önsöz. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1970’li yılları içinde (ss. 17-19). İletişim Yayınları.
32. Kaynar, M. K. (2020). Türkiye’nin yetmişli yılları üzerine bazı notlar. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1970’li yılları içinde (ss. 21-53). İletişim Yayınları.
33. Kinloch, G. C. (1972). Social types and race relations in the colonial setting: A case study of Rhodesia. Phylon, 33(3), 276-289.
34. Klapp, O. E. (1958). Social types: Process and structure. American Sociological Review, 23(6), 674-678.
35. Kuipers, G., & Zijp, D. (2024). Humour and the public sphere. The European Journal of Humour Research, 12(1), 1-14.
36. Nesin, A. (1973). Cumhuriyet döneminde Türk mizahı. Akbaba Yayınları.
37. Neuman, W. L. (2016). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nicel ve nitel yaklaşımlar (S. Özge, Çev.; 1. cilt). Yayınodası.
38. Ödekan, A. (2011). Mimarlık ve sanat tarihi (1908-1980). S. Akşin (Ed.), Türkiye tarihi 4: Çağdaş Türkiye (1908-1980) içinde. Cem Yayınevi.
39. Ölçekçi, H. (2016). Türkiye’de milliyetçi mizah örneği: Çaylak dergisi. Humanities Sciences, 11(3), 172-188.
40. Öngören, F. (1973). Cumhuriyet’in 75. yılında Türk mizahı ve hicvi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
41. Özer, A. (2007). Karikatür yazıları. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
42. Özpınar, A. (2022). Mizah, sosyoloji ve toplumsal gündem. Sosyoloji Notları, 6(1), 2-23.
43. Sanders, B. (2001). Kahkahanın zaferi: Yıkıcı tarih olarak gülme (K. Atakay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
44. Simmel, G. (2015). Bireysellik ve kültür (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
45. Sipahioğlu, A. (1999). Türk grafik mizahı: 1923-1980. Dokuz Eylül Yayınları.
46. Tunçay, M. (1983). Siyasal gelişmelerin evreleri. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi içinde (Cilt 7, 1967-1990).
47. Ünsaldı, L. (2014). Sürekli bir tematikleştirme çabası olarak sosyoloji: Birkaç epistemolojik izahat ve kavramsal yaratıcılığa çağrı. Sosyoloji Divanı, 3, 13-36.
48. Varlık, M. B. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e mizah. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye ansiklopedisi içinde (Cilt 4, ss. 1092-1100). İletişim Yayınları.
49. Zijderveld, A. C. (1995). Humor, laughter, and sociological theory. Sociological Forum, 10(2), 341-345.