THE NEOLIBERAL SUBJECT AND THE NEW FORM OF SELF-CONSTRUCTION: THE TRANSFORMATIVE ROLE OF SPIRITUAL PRACTICES

Yıl 2026, Sayı: 73, 278 - 297, 02.03.2026

Beyza Koçkaya , Meral Timurturkan

https://doi.org/10.30794/pausbed.1711408

https://izlik.org/JA69HD85YH

Öz

The aim of this study is to explore the role of spiritual practices and activities in individuals’ processes of self-construction and subjectivation through the lens of the “neo-subject” design shaped by neoliberal values and the logic of governmentality. It is argued that neoliberalism has not only brought about a transformation in the economic realm but also reconfigured the individual in cultural, social, and psychic domains as a subject who continuously invests in the self and seeks to compensate for personal deficiencies. Within this framework, individuals’ turn toward various spiritual practices—such as meditation, yoga, and energy work—commonly associated with alternative spirituality or the New Age movement, is considered not merely a quest for meaning but also a component of the process of becoming a neoliberal subject. Practices and activities that are predominantly discussed in the literature within the context of individual spirituality or consumer culture are examined in this study through the lens of power, subjectivity, and self-formation practices. Conducted using a qualitative research method, the study is based on in-depth interviews with 24 individuals, analyzing the meanings they attribute to these practices, their processes of subjectivation, and their life strategies. Based on
the findings, the study questions whether spiritual practices offer a space for emancipation or function as tools for the reproduction of neoliberal power and reveals how these practices manifest within individual experiences.

Anahtar Kelimeler

Neoliberalism , Technologies of the self , Neoliberal subject , Power , Governmentality , Spiritual practices

NEOLİBERAL ÖZNE ve KENDİLİK İNŞASININ YENİ BİÇİMİ: SPİRİTÜEL PRATİKLERİN DÖNÜŞTÜRÜCÜ ROLÜ

https://izlik.org/JA69HD85YH

Öz

Bu çalışmanın amacı, neoliberal değerlerin ve yönetimsellik anlayışının yarattığı “neo-özne” tasarımı üzerinden spiritüel pratiklerin ve faaliyetlerin bireylerin benlik inşası ve özneleşme süreçlerindeki rolünü tartışmaya açmaktır. Neoliberalizmin sadece ekonomik alanda bir dönüşüm yaratmadığı aynı zamanda kültürel, toplumsal ve psişik alanlarda da bir dönüşüme neden olduğu bireyi sürekli kendine yatırım yapan, kendi eksikliklerini telafi etmeye çalışan bir özne olarak yeniden kurguladığı tartışılmaktadır. Bu bağlamda bireylerin alternatif maneviyat veya yeni çağ hareketi olarak adlandırılan meditasyon, yoga ve enerji çalışmaları gibi çeşitli spiritüel faaliyetlere yönelmeleri, yalnızca bir anlam arayışı değil, aynı zamanda neoliberal özne olma sürecinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Literatürde ağırlıklı olarak bireysel maneviyat ya da tüketim kültürü bağlamında ele alınan pratikler ve faaliyetler, bu çalışmada iktidar, özne ve kendini kurma pratikleri ekseninde incelenmektedir. Nitel araştırma yöntemiyle gerçekleştirilen bu çalışmada, 24 kişi ile derinlemesine görüşmeler yapılmış; bireylerin bu pratiklere yükledikleri anlamlar, özneleşme süreçleri ve yaşam stratejileri analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda, spiritüel pratiklerin bireylere özgürleşme alanı mı sunduğu yoksa neoliberal iktidarın yeniden üretildiği birer araç mı olduğu sorgulanmakta; bu pratiklerin bireysel deneyimlere nasıl tezahür ettiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Neoliberalizm , Kendilik teknolojileri , Neoliberal özne , İktidar , Yönetimsellik , Spiritüel pratikler

Kaynakça

• Adams, G., Estrada, V., Sullivan, D., & Markus, H. R. (2019). The psychology of neoliberalism and the neoliberalism of psychology. Journal of Social Issues, 75 (1), 189-216. https://doi.org/10.1111/josi.12305
• Aksan, G., & Elnabarawy, K. (2024). İnanç pratiklerinin dönüşümüne dair sosyolojik çıkarımlar: Yoga deneyimi üzerine nitel bir araştırma. İmgelem Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 205-238. https://doi.org/10.53791/imgelem.1564471
• Ahmed, S. (2019). Mutluluk vaadi. (D. Mayadağ, Çev.). Sel Yayıncılık.
• Aydemir, F. (2020). Postmodern tüketim kültürü ve kutsallık biçimleri üzerine metateorik ve kavramsal bir tartışma: Deneyim, yaşam tarzı ve bireysellik alanı olarak spiritüellik. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, (36), 53-76. https://doi.org/10.17829/turcom.789706
• Arslan, A. (2006). Değişim sürecinde yeni dindarlık formları: ‘Yeni çağ’ inanışları örneği. Değerler Eğitimi Dergisi, 4(11), 9-25.
• Bauman, Z. (2005). Bireyselleşmiş toplum. (Y. Alogan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Bauman, Z. (2018). Akışkan modernite. (S. O. Çavuş, Çev.). Can Yayınları.
• Butler J. (2014). Cinsiyet belası. (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
• Binkley, S. (2014). Happiness as enterprise: An essay on neoliberal life. Suny Press.
• Bora, A. (2010). Kadınların sınıfı ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları.
• Cabanas, E. & Illouz, E. (2023). Mutlu yurttaş imalatı mutluluk endüstrisi hayatımızı nasıl kontrol ediyor? (T. Göbekçin, Çev.). İletişim Yayınları.
• Cengiz K., Küçükkural Ö. & Gür H. (2023): Türkiye’de spiritüel arayışlar: Deizm, yoga, budizm, meditasyon, reiki vb. İletişim Yayınları.
• Cengiz, K. & Gür, H. (2023). Spiritüel siyaset: Alternatif bir duygusal kamusal alan oluşturma girişimi. Moment Dergi, 10(2), 281-300. https://doi.org/10.17572/mj2023.2.281-300
• Carr, M. & Kelan, E. K. (2023). Between consumption, accumulation and precarity: the psychic and affective practices of the female neoliberal spiritual subject. Human Relations, 76(2), 258-285. https://doi.org/10.1177/00187267211058577
• Creswell J. W. (2020). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. (M. Bütün, Çev.). Siyasal Yayınevi, Ankara.
• Chul Han, B. (2017). Şeffaflık toplumu. (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
• Chul Han, B. (2019). Yorgunluk toplum. (Y. Samet, Çev.). Açılım Kitap.
• Dardot, P., & Lavel, C. (2012). Dünyanın yeni aklı neoliberal toplum üzerine deneme. (I. Ergüden, Çev.). Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Dawson, A. (2011). Consuming the self: New spirituality as mystified consumption. Social Compass, 58(3), 309-315.
• Di Placido, M., Strhan, A., & Palmisano, S. (2023). Modern postural yoga and the health-spirituality-neoliberalism nexus, Fieldwork in Religion, 18(1), 8-36. https://doi.org/10.1558/firn.24253
• Douglas S., & Michaels M. (2004). The mommy myth, the idealization of motherhood and how ıt has undermined women, Free Press.
• Fedele, A., & Knibbe, K. (2013). Introduction: gender and power in contemporary spirituality. Gender and Power in Contemporary Spirituality: Ethnographic Approaches. (Ed: A. Fedele & K. Knibbe) Routledge.
• Foucault, M., Gutman H., & Hutton P. H. (2001). Kendini bilmek. (G.Ç. Güven, Çev.). Om Yayınları.
• Foucault, M. (2015a). Biyopolitikanın doğuşu. (A. Tayla, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Foucault, M. (2015b). Öznenin yorumbilgisi. (K. Ferda, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Foucault, M. (2012). İktidarın gözü. (I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Foucault, M. (2005). Özne ve iktidar. (O. Akınhay ve I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Foucault, M. (2013). Güvenlik, toprak, nüfus. (F. Taylan, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Foucault, M. (1992). Ders özetleri 1970-1982. (S. Hılav, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysel-kimlik geç modern çağda benlik ve toplum. (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
• Güner, F. (2023). Spiritüel bir piyasa ve uzlaşı alanı olarak pop tasavvuf. Moment Dergi, 10(2), 354-383. https://doi.org/10.17572/mj2023.2.354-383
• Gürbüz, G., & Aygül, H. H. (2021). Arayıştan uyanışa, şifadan estetiğe yeni çağ inançları. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(43), 19-51. https://doi.org/10.17335/sakaifd.872353
• Gill, R., & Orgad, S. (2018). The amazing bounce-backable woman: resilience and the psychological turn in neoliberalism. Sociology, 52(4), 647–663. https://doi.org/10.1177/0038038518756464
• Heelas, P., & Woodhead, L. (2005). The spiritual revolution: Why religion is giving way to spirituality. Blackwell.
• Heelas, P. (1996). The new age movement: The celebration of the self and the sacralization of modernity. Oxford, Blackwell.
• Hanegraaff, W. J. (1996). new age religion and western culture: Esotericism in the mirror of secular thought. Brill. Hays, S. (1996). The Cultural contradictions of motherhood. Yale University Press.
• Kümbetoğlu, B. (2008). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. Bağlam Yayınları. Jain, A. R. (2020). Neoliberal Yoga”. S. Newcombe & K. O’Brien-Kop (Ed.), Routledge Handbook of Yoga and Meditation Studies (ss. 51-62). Routledge.
• Mirza, G. A. (2018). Yeni dinselleşme eğilimleri ve maneviyat arayışları. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
• Neuman, W. L. (2014). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar. (S. Özge, Çev.). Yayın Odası.
• Ortner, S. B. (1972). Is Female to male as nature İs to culture?. Feminist Studies, 1(2), 5-31. https://doi.org/10.2307/3177638
• Partridge, C. (2004). The Re-enchantment of the west: alternative spiritualities, sacralization, popular culture and occulture. T&T Clark.
• Porter, M. (2010). Focus on mothering: Introduction. Hecate, 36 (1/2), 5-16.
• Rossi, A. (2018). Neoliberal ruhlar. Cogito, (91), 121-153.
• Punch, K. F. (2020). Sosyal araştırmalara giriş: Nicel ve nitel yaklaşımlar. (Z. Akyüz, Çev.). Siyasal Kitabevi.
• Sarıçalı Ü, M. (2022). Benliğin neoliberal öyküsü ve psikolojik danışma. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 31-38. https://doi.org/10.34056/aujef.970458
• Sennet, R. (2011). Yeni Kapitalizm Kültürü. (A. Onacak, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Sevinç, B. (2014). Türkiye’de dini rekabet ve spiritüel özün seküler form üzerinden mücadelesi: Sahaja yoga örneği. Trabzon İlahiyat Dergisi, 1(1), 105-158.
• Streger, M. B., & Roy , R. K. (2010 ). Neoliberalism: a very short İntroduction. Oxford University Press, London.
• Sointu, E., & Woodhead, L. (2008). Spirituality, gender, and expressive selfhood. Journal for the Scientific Study of Religion, 47(2), 259–276. https://doi:10.1111/j.1468-5906.2008.00406.x
• Thornton, D. J. (2011). Neuroscience, affect, and the entrepreneurialization of motherhood. Communication and Critical Cultural Studies, 8(4), 399-424. https://doi.org/10.1080/14791420.2011.610327
• Timurturkan, M. (2019). Annelik, söylem ve iktidar: Eleştirel bir tartışma. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 47(2), 64-78. https://doi.org/10.35237/sufesosbil.630546
• Wuthnow, R. (2003). Spirituality and spiritual practice, Sociology Of Religion. R. K. Fenn (Ed.), Sociology Of Religion (ss.306-320). Blackwell.