THE CHURCH OF THE VIRGIN MARY IN AZİZİYE (KARAMAKA) VILLAGE: ARCHITECTURAL FEATURES, HISTORICAL-CULTURAL CONTINUITY AND CONSERVATION APPROACHES

Öz

Aziziye (formerly Karamaka) Village located within the boundaries of Söğüt Village on the Bozburun Peninsula of Marmaris, is one of the most important rural settlements reflecting the architectural heritage of the region. The Church of the Virgin Mary, built on a slope overlooking the sea at the southwestern tip of the peninsula, stands out as the most significant structure of the village. Harmoniously integrated with its natural surroundings, the church’s location was shaped by topographical, religious, social, and even economic factors. Although it was constructed as a place of worship by the local Greek Orthodox community prior to the population exchange, it exhibits a layout that resembles rural Byzantine churches. Additionally, the building is noteworthy for its use of spolia and construction techniques. This study aims to document the architectural features of this unique structure and to highlight its cultural continuity. Furthermore, physical deteriorations observed in and around the structure are evaluated, and solution proposals are presented within a framework of holistic conservation approaches. In conclusion, this study focuses on the architectural continuity and sustainable conservation potential of the church, drawing attention to its multi-layered cultural structure.

Anahtar Kelimeler

• Aziziye (Karamaka) Village
• Church of the Virgin Mary
• Rural Church Architecture
• Cultural Continuity
• Holistic Conservation Approaches

AZİZİYE (KARAMAKA) KÖYÜ MERYEM ANA KİLİSESİ: MİMARİ ÖZELLİKLERİ, TARİHSEL-KÜLTÜREL SÜREKLİLİĞİ VE KORUMA YAKLAŞIMLARI

Öz

Marmaris Bozburun Yarımadası’nın Söğüt Köyü sınırları içerisinde yer alan ve Osmanlı Dönemi’nde Rum nüfusun yaşadığı bilinen Aziziye (Karamaka) Köyü, yarımadanın kırsal mimari mirasını yansıtan en önemli yerleşim merkezlerinden biridir. Yarımadanın güneybatı ucuna, denize hâkim bir yamaca inşa edilmiş olan Meryem Ana Kilisesi ise Aziziye (Karamaka) Köyü’nün en önemli yapısıdır. Doğal çevresiyle bütünleşmiş olan yapının konumu; topografik, dini, sosyal ve ekonomik faktörlere bağlı olarak şekillenmiştir. Her ne kadar mübadele öncesi Anadolu Ortodoks toplumu tarafından ibadet amacıyla inşa edilmiş bir yapı olsa da, kırsal Bizans kiliseleriyle benzerlikler taşıyan bir plan kurgusuna sahiptir. Ayrıca devşirme malzeme kullanımı ve inşa teknikleri açısından da dikkat çekicidir. Bu çalışma, söz konusu özgün yapının mimari özelliklerini belgelemeyi ve bölgedeki kiliselerin kültürel sürekliliğine dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Bununla birlikte, yapı ve çevresinde gözlemlenen fiziksel bozulmalar değerlendirilerek bütüncül bir koruma yaklaşımı çerçevesinde çözüm önerileri sunulmuştur. Sonuç olarak, bu çalışmada kilisenin mimari sürekliliğine ve sürdürülebilir koruma potansiyeline odaklanılarak, çok katmanlı kültürel yapısına dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Aziziye (Karamaka) Köyü
• Meryem Ana Kilisesi
• Kırsal Kilise Mimarisi
• Kültürel Süreklilik
• Bütüncül Koruma Yaklaşımları

Kaynakça

1. Akyürek, E. (2016). Likya’da Bizans Dönemi Mimarlığı / Byzantine Architecture in Lycia. İskan, H., & Dündar, E. (Ed.), Lukka’dan Likya’ya: Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un ülkesi / From Lukka to Lycia: The land of Sarpedon and St. Nicholas, (ss. 234-520). Yapı Kredi Yayınları.
2. Akyürek, E., Tiryaki, A., & Kızılkayak, G. (2003). Antalya’nın Doyran ve Aşağıkaraman Köylerindeki Bizans Mimari Varlığı. Arkeoloji ve Sanat, 112, 13-26.
3. Aydın, A. (2019). Dağlık Kilikia’daki Geç Antik Dönem Kırsal Yerleşimlerinde Kiliselerin Rolü: Seyranlık–Bağlıalan Örneği. Sanat Tarihi Dergisi, 28(2), 521–547.
4. Bahargülü, N. (2015). Ovalık Kilikya Bölgesi Kiliseleri (Geç Antik Çağdan Ortaçağ Sonuna Kadar), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Selçuk Üniversitesi.
5. Berns, C. (2003). Untersuchungen zu den Grabbauten der frühen Kaiserzeit in Kleinasien. Asia Minor Studien 51. R. Habelt.
6. Blümel, W. (1991). Die Inschriften der rhodischen Peraia (Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, Bd. 38). R. Habelt.
7. Bowes, K. (2008). Private Worship, Public Values and Religious Change in Late Antiquity. Cambridge University Press.
8. Buchwald, H. (1999). Form, Style and Meaning in Byzantine Church Architecture. Ashgate Variorum.

9. Ceylan, B. (2005). Spolia: Geç Antik Dönemde Yapılar ve Yapı Elemanlarının İkinci Kullanımları. Özgenel, L. (Ed.), Eskiçağ’ın mekânları, zamanları, insanları (ss. 74–84). Homer Kitabevi.
10. Ceylan, B. (2009). Kilikya’da Geç Antik Dönem Kırsal Yerleşimleri: Kanytellis Örneği. OLBA, 17, 45–61.
11. Demirciler, V. (2014). Agricultural Terraces and Farmsteads of Bozburun Peninsula in Antiquity [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
12. Demirciler, V., & Oğuz-Kırca, E. (2022). Phoinix ve Tymnos’un Çiftlik Yapıları Işığında Bozburun Yarımadası Kırsal Yerleşim Düzenlemesi (İ.Ö. 4. Yüzyıl-Geç Antik Çağ). TroyAcademy, 7(3), 258–298.
13. Demirciler, V., Oğuz-Kırca, E. D., Sarı, Ö., & Bakan, C. (2023). Bozburun Yarımadası'nda Erken Demir Çağı'ndan Geç Antikite'ye Yerleşim Sistemleri ve Tarımsal Organizasyonlar: Arkeolojik Yüzey Araştırması 2022 Yılı Çalışmaları. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 39(3), 483–502.
14. Erdoğan, O., & Ceylan Duggan, B. (2019). Kilise İçinde Kilise: Lykia’daki Geç Antik Çağ Bazilikal Planlı Kiliselerin Orta Çağ’da İkinci Kullanımları. Cedrus, 7, 663–679.
15. Fafouti, A. E., Vythoulka, A., Delegou, E. T., Farmakidis, N., Ioannou, M., Perellis, K., Giannikouris, A., Kampanis, N. A., Alexandrakis, G., & Moropoulou, A. (2023). Designing Cultural Routes as a Tool of Responsible Tourism and Sustainable Local Development in Isolated and Less Developed Islands: The Case of Symi Island in Greece. Land, 12(8), 1590.
16. Fraser, P. M., & Bean, G. E. (1954). The Rhodian Peraea and Islands. Oxford University Press. Gümüş, Ş. (2003). Marmaris, Turgut Piramidal Mezarı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
17. Gürbüzer, M. (2024). Amos Antik Kenti ve Çevresi Yüzey Araştırması (final). Araştırma Sonuçları Toplantısı, 39, 517–529.
18. Harrison, R. M. (1963). Churches and Chapels of Central Lycia. Anatolian Studies, 13, 117–151.
19. Held, W. (2003). Neue und Revidierte Inschriften aus Loryma und der Karischen Chersones. Epigraphica Anatolica, 36, 55–86.
20. Held, W. (2005). Loryma ve Karia Chersonesos’unun Yerleşim Sistemi. OLBA, 12, 77–100.
21. Held, W. (2010). Heiligtümer und Kulte in Loryma. van Bremen, R., & Carbon, J.-M. (Ed.), Hellenistic Karia: Proceedings of the First International Conference on Hellenistic Karia, Oxford 2006 (pp. 355–377). Ausonius Éditions.
22. Held, W. (2014). Hellenistische Grabmonumente der Karischen Chersones. Matthaei, A., & Zimmermann, M. (Ed.), Stadtkultur im Hellenismus (pp. 250–267). Philipp von Zabern.
23. Held, W. (2019). Die Karische Chersones vom Chalkolithikum bis in die Byzantinische Zeit. Lohmann, H. (Ed.), Forschungen auf der Karischen Chersones (Vol. 1, pp. 179–202). Ege Yayınları.
24. Henry, O. (2020). The Carians: From Seafarers to City Builders (The Strata of Caria). Yapı Kredi Yayınları.
25. Hill, S. (1996). The early Byzantine churches of Cilicia and Isauria. Variorum Ashgate.
26. Khoury, W., & Riba, B. (2013). Les églises en monde Syriaque (IV.–VII siècle): Essai de synthèse. Chatonnet, F. B. (Ed.), Études Syriaques (pp. 41–84). Geuthner.
27. Krautheimer, R. (1986). Early Christian and Byzantine Architecture (4th ed.). Yale University Press.
28. Kuban, Z., & Saner, T. (2002). Kıran Gölü Kutsal Alanı 2000. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 19(1), 283–288.
29. Mango, C. (2006). Bizans Mimarisi (M. Kadiroğlu, Trans.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
30. Mathews, T. F. (1971). The Early Churches of Constantinople: Architecture and Liturgy. The Pennsylvania State University Press.
31. Mengeş, Y. (2017). İkinci Dünya Savaşı’nda Menteşe (Rodos, 12 Ada ve Meis) Adaları. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 37, 279–318.
32. Oğuz, E. D. (2013). The Rural Settlement Pattern in Bozburun Peninsula During Classical and Hellenistic Periods (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
33. Oğuz-Kırca, E. D., & Demirciler, V. (2015). Antik Dünyada Kırsal Ekonomi: Karia Khersonesosu’ndan Yeni Kanıtlar. Anatolia, 41, 51–76.
34. Oğuz-Kırca, E. D. (2016). Karya Khersonesosu’nda Taş İşçiliği. Ayter, P., & Demirci, Ş. (Ed.), Türkiye Arkeolojisinde Taş: Arkeolojik ve Arkeometrik Çalışmalar (ss. 130–137). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
35. Ousterhout, R. G. (2016). Bizans’ın Yapı Ustaları (F. Yavuz, Trans.). Koç Üniversitesi Yayınları.
36. Özberk, B. (2004). The Evolution and Evaluation of Fenaket Megaroid Dwellings: A Seasonal Hamlet in Western Bozburun Peninsula (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
37. Özdaş, H., Kızıldağ, N., & Held, W. (2020). Survey of the Coasts of the Karian Chersonesos. The Coastal Necropolis of Thyssanous. Skyllis, 20, 108–118.
38. Özdaş, H., Kızıldağ, N., Held, W., & Harmandar, S. (2024). Ege Bölgesi Kıyıları Sualtı Araştırmaları, 2022 Yılı Çalışmaları. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 39(2), 267–283.
39. Pedersen, P. (1991). The Maussolleion Terrace and Accessory Structures. Jeppesen, K. (Ed.), The Maussolleion at Halikarnassos (Vol. 5, pp. 93–108). Aarhus University Press.
40. Peschlow, U. (2015). The Cemetery Church at the Tepecik Necropolis of Patara: A Preliminary Report. İşkan, H., & Işık, F. (Ed.), Patara VII.1 / Kum’dan kente: Patara kazılarının 25 yılı / From sand into a city: 25 years of Patara excavations (pp. 463–473). Ege Yayınları.
41. Ruggieri, V. (1989a). Rilievi di Architettura Bizantina nel Golfo di Simi. I Parte. Orientalia Christiana Periodica, 55, 75–100.
42. Ruggieri, V. (1989b). Rilievi di Architettura Bizantina nel Golfo di Simi. II Parte. Orientalia Christiana Periodica, 55, 345–373.
43. Saka, M. (1974). Ege Denizi’nde Türk Hakları. Hareket Yayınları.
44. Serin, U. (2013). Karya’daki Geç Antik ve Bizans Dönemi Yapı ve Yerleşimleri Üzerine Bazı Gözlemler. METU Journal of the Faculty of Architecture, 30(1), 191–211.
45. Sodini, J.-P. (2002). Marble and Stoneworking in Byzantium, 7th to 15th Centuries. Laiou, A. E. (Ed.), The economic history of Byzantium: From the seventh through the fifteenth century (pp. 129–146). Dumbarton Oaks.
46. Soyluer, S. (2006). XX. Yüzyılın Başlarında Menteşe Sancağı’nın İdari ve Nüfus Yapısı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 13, 109–135.
47. Tiryaki, A. (2016). Rhodiapolis Piskoposluk Kilisesi’nin Geometrik Desenli Taban Mozaikleri. OLBA, 24, 505–534.
48. Turan, Ş. (1965). Rodos ve 12 Ada’nın Türk Hâkimiyetinden Çıkışı. Belleten, 29(113), 75–104.
49. Uygun-Yazıcı, S. (2019). Anadolu’da Erken Hıristiyanlık Dönemi Vaftizhaneleri: Kilikia, Pamphylia, Lykia Örnekleri (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Anadolu Üniversitesi.
50. Wittek, P. (1986). Menteşe Beyliği: 13-15 inci Asırda Garbî Küçük Asya Tarihine Ait Tetkik (O. Ş. Gökyay, Trans.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
51. Yaman, A., Konuk, K., Doğan, T., & Sitz, A. M. (2022). Preliminary Report on the 2021 Fieldwork at Phoenix. Anatolia Antiqua, 30, 187–203.
52. Yaman, A., & Sitz, A. M. (2023). Preliminary Report on the 2022 Fieldwork at Phoenix. Anatolia Antiqua, 31, 277–297. Zachhuber, J. (2018). Religious Life in Classical and Hellenistic Rhodes: Cultic Activity, Identity, and Organisation (Doctoral Dissertation), University of Oxford.