HİTİT DEVLETİ’NDE SAYGI: DİLSEL İFADELER VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELER

Öz

MÖ. 17. yy. ve 12 yy. arasında Anadolu ve Eski Yakındoğu’nun bir kısmında yaşamış olan Hitit Devleti’nde saygı, iç içe geçmiş birden fazla anlamı barındıran, dinamik bir davranıştır. Hitit metinlerinde saygı kavramı, saygı dili ve saygı göstergelerine ilişkin bilgiler tespit edilmiştir. Hititlerde saygı, dini ve manevi değerleri oluşturan sevgi, sadakat, bağlılık anlamının yanı sıra korku duygusunun hâkim olduğu kurallardır. Bu bağlamda, Hititçe çivi yazılı belgelerin yazılışında, hitaplarda ve etkinliklerde saygı kuralları uygulanmıştır. Hititler, saygı kurallarını benimsemek ve göstergeleştirmek, farklı etnik kökenden ve inançtan insanları bir arada tutmak amacıyla sembolik saygı eylemlerinde bulunmuşlardır. Sözsüz iletişimde kullanılan bu saygı göstergeleri; ayağa kalkmak, eğilmek, diz çökmek, dua jesti, kralın yakınında oturmak gibi davranış kalıplarıdır. Bu çalışmada, Hititçe çivi yazılı belgelerdeki saygı teriminden yola çıkarak, Hitit Devleti’nin saygı anlayışı ortaya koyulacaktır. Hitit mektuplarında, antlaşmalarında, dualarında, ritüellerinde ve tarihi metinlerinde saygı dilinin varlığı, saygı dilinde kullanılan kalıplaşmış ifadeler belirtilecektir. Hitit saygı göstergelerinin önemi ve kanıksanmış saygı davranışları incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Saygı
• Saygı dili
• Saygı göstergeleri
• Hürmet
• Nezaket

RESPECT IN THE HITTITE STATE: LINGUISTIC EXPRESSIONS AND BEHAVIOURAL INDICATORS

Öz

In the Hittite Kingdom, which flourished in Anatolia and parts of the Ancient Near East between the 17th and 12th centuries BC, respect was a dynamic behaviour encompassing multiple intertwined meanings. Information regarding the concept of respect, the language of respect and indicators of respect has been identified in Hittite texts. For the Hittites, respect comprised rules governed by a sense of fear, alongside the meanings of love, loyalty and devotion that formed religious and spiritual values. In this context, rules of respect were applied in the composition of Hittite cuneiform documents, in forms of address and during ceremonies. The Hittites engaged in symbolic acts of respect with the aim of adopting and institutionalising rules of respect, and of uniting people of different ethnic origins and beliefs. These indicators of respect, used in non-verbal communication, include behavioural patterns such as standing up, bowing, kneeling, making a gesture of prayer, and sitting near the king. In this study, drawing on the concept of respect found in Hittite cuneiform documents, the Hittite state’s understanding of respect will be elucidated. The presence of the language of respect in Hittite letters, treaties, prayers, rituals and historical texts, along with the standardised expressions used within this language, will be highlighted. The significance of Hittite signs of respect and established respectful behaviours will be examined.

Anahtar Kelimeler

• Respect
• The language of respect
• Signs of respect
• Deference
• Kindness

Kaynakça

1. Akdoğan, R. (2022). Anadolulu kelime Hattice Tabarna’dan Eski Türklerde il-Teber’e doğru. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31(2), 536- 553. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1124289
2. Akurgal, E. (1995). Anadolu uygarlıkları. Net Turistik Yayınları.
3. Alp, S. (1991). Maşat-Höyük'te bulunan çivi yazılı Hitit tabletleri. Türk Tarih Kurumu.
4. Alp, S. (2001). Hitit çağında Anadolu: Çivi yazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar. TÜBİTAK Yayınları.
5. Ardzinba, V. (2010). Eskiçağ Anadolu ayinleri ve mitleri. Kafdav Yayınları.
6. Arıkan, Y. (1994). II. Muršili'nin veba duaları (CTH 378) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
7. Arıkan, Y. (2019). Hitit duaları. F. Kulakoğlu, T. Yıldırım, T. Sipahi, V. Şahoğlu & H. L. Keskin (Ed.). Uğur Silistreli anı kitabı: Anadolu arkeolojisi üzerine yazılar içinde. Ankara Üniversitesi Basımevi.
8. Beckman, G. (2023). Hittite emotion terms. K. Sonik (Ed.), The Routledge handbook of emotions in the Ancient Near East içinde. Routledge.

9. Bilgin, T. (2017a). Officials and administration in the Hittite world. SANER.
10. Bilgin, T. (2017b). Hierarchy at the Hittite court. O. Drewnowska & M. Sandowicz (Ed.), Fortune and misfortune in the Ancient Near East içinde (ss. 129–142).
11. Bozgun, Ş. (2019). III. Hattušili devrinde Nerik ve Hakmiş memleketleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
12. Bozgun, Ş. (2020). Nerik ve Hakmiş hakkında. Archivum Anatolicum, 14(1), 29–50. https://doi.org/10.46931/aran.731963
13. Bryce, T. R. (2003). Letters of the great kings of the ancient Near East: The royal correspondence of the Late Bronze Age. Routledge.
14. Bryce, T. R. (2005). The kingdom of the Hittites (Rev. ed.). Oxford University Press.
15. Collins, B. J. (1998). Hattušili I, the lion king. Journal of Cuneiform Studies, 50, 15–20.
16. Dardano, P. (2020). The accusative of respect in Homeric Greek as evidence for language contact. ICAGL 9, 1–29.
17. Darga, M. (1992). Hitit sanatı. Akbank Kültür Sanat Yayınları.
18. Dinçol, A. M. (1982). Hititler. Anadolu uygarlıkları ansiklopedisi, (18–120). Görsel Yayınlar.
19. Dinçol, A. M. (1998). The rock monument of the great king Kurunta and its hieroglyphic inscription. S. Alp ve A. Süel (Ed.ler). III. Uluslararası Hititoloji Kongresi bildirileri: Çorum 16–22 Eylül 1996 içinde (ss. 159–166).
20. Doğan Alparslan, M. (2008). Hitit metinlerinde reverans yapmak: “aruwai” ve “hink” fiilleri üzerine bir deneme. İ. Delemen, S. Çokay, A. Özdizbay & Ö. Turak (Ed.), Haluk Abbasoğlu’na 65. yaş armağanı içinde. AKMED.
21. Doğan Alparslan, M. (2013). Katipler ve arşivler. M.- M. Alparslan (Ed.), Hititler: Bir Anadolu imparatorluğu içinde. Yapı Kredi Yayınları.
22. Edel, E. (1994). Die ägyptisch-hethitische Korrespondenz aus Boğazköy in babylonischer und hethitischer Sprache.
23. Friedrich, J. (1952 1954). Hethitisches Wörterbuch. Kurzgefasste kritische Sammlung der Deutungen hethitischer Wörter.
24. Goetze, A. (1930). Neue Bruchstücke zum grossen Text des Hattusilis. MVAeG 34/2.
25. Goetze, A. (1933). Die Annalen des Muršiliš. Kleinasiatische Forschungen.
26. Goetze, A. (1945). Hittite and the Indo-European languages. Journal of the American Oriental Society, 65, 51–53.
27. Goetze, A., & Pedersen, H. (1934). Muršilis Sprachlähmung. Ein hethitischer Text mit philologischen und linguistischen Erörterungen, KDVS- HFM 21/1.
28. Groddek, D. (2004). Hethitische Texte in Transkription (KBo 39). Dresdner Beitrage zur Hethitologie (Philologica).
29. Gruber, M. I. (1980). Aspects of nonverbal communication in the ancient Near East. Pontifical Biblical Institute.
30. Güterbock, H. G. (1945). Kumarbi efsanesi. Türk Tarih Kurumu.
31. Hoffmann, I. (1984). Der Erlass Telipinus. THeth 11.
32. Hoffner, H. A. (2009). Letters from the Hittite kingdom. Society of Biblical Literature.
33. Imparati, F. (1992). Hitit yasaları. İtalyan Kültür Heyeti.
34. Karauğuz, G. (2001). Hitit mitolojisi. Çizgi Kitabevi.
35. Karauğuz, G. (2019). Hitit tarihi ve idari kil kitapları. Çizgi Yayınevi.
36. Karauğuz, G. (2020). Hitit duaları: Bin tanrı için ilahi ve münacatlar. Çizgi Kitabevi.
37. Klinger, J. (2008). Rituale. TUAT-NF, 4, 187–206.
38. Lewandowska, D. (2025). Are you and I born of one mother ?A letter from a Hittite king to an Assyrian ruler (CTH 171)- translate and Commentary. Meander, LXXX 51-64. DOI: 10.24425/meander.2025.157182
39. Liverani, M. (2001). International relations in the ancient Near East, 1600–1100 BC. Palgrave Macmillan.
40. Marazzi, M. (1982). "Costruiamo la reggia, 'fondiamo' la regalità": Note intorno ad un rituale antico-ittita (CTH 414). VO, 5, 117–169.
41. Masalcı Şahin, G. (2018). Hititlerde müzik, müzik aletleri ve müzisyenler (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
42. Miller, J. L. (2004). Studies in the origins, development and interpretation of the Kizzuwatna rituals. Harrassowitz.
43. Miller, J. L. (2013). Royal Hittite instructions and related administrative texts. Society of Biblical Literature.
44. Mouton, A. (2016). La fête dite de l’intronisation (CTH 659). Š. Velhartická (Ed.), Audias fabulas veteres içinde (ss. 233–256). Brill.
45. Mouton, A. (2019). When gods speak to men. S. Anthonioz, A. Mouton & D. Petit (Ed.), Divine speech in the ancient Mediterranean basin içinde. Peeters.
46. Murat, L. (2016). Anadolu’da Kaškalar. Hel Yayınları
47. Neu, E. (1968). Das hethitische mediopassiv und seine indogermanischen Grundlagen. Harrassowitz.
48. Neu, E. (1970). Ein althethitisches Gewitterritual. Harrassowitz.
49. Neu, E. (1974). Der Anitta-Text Wiesbaden: StBoT, 18.
50. Otten, H. (1981). Die Apologie Hattušiliš III. Harrassowitz.
51. Otten, H. (1988). Die Bronzetafel aus Boğazköy. Harrassowitz.
52. Özcan, A. (2019). Seyitömer Höyük’te bulunmuş Orta Tunç Çağına ait dua jesti. ICMUSS bildirileri içinde (ss. 33–44).
53. Pecchioli Daddi, F. (1982). Mestieri, professioni e dignità nell'Anatolia ittita (Incunabula Graeca, 79). Roma: L’Erma di Bretschneider.
54. Reyhan, E. (2017). Hitit Devleti’nde siyaset ve yönetim: Direktif, yemin ve sadakat. Bilgin Kültür Sanat.
55. Rüster, C.& Neu E. (1989). Hethitischen Zeichenlexikon: Inventar und Interpretation der Keilschriftzeichen aus den Boğazköy-Texten. Otto Harrasowitz.
56. Salvini, M. (1994). Una lettera di Ḫattušili I relativa alla spedizione contro Ḫaḫḫum, SMEA 34 , 61-80.
57. Schwartz, B. (1947). A Hittite ritual text (KUB 29, 1 = 1870/c). Orientalische Studien Neue Serie, 16, 23–55.
58. Singer, I. (2002). Hittite prayers. Society of Biblical Literature.
59. Sommer F. & Falkenstein A. (1938). Die hethitisch-akkadische Bilingue des Ḫattušili I. (Labarna II), ABAW 16.
60. Soysal, O. (2005). On the origin of the royal title Tabarna/Labarna. Anatolica, 31, 189–209.
61. Süel, A. (2011). Hititler’de kadın. Çorum Kültür Sanat Dergisi.
62. Taggar Cohen, A. (2006). Hittite priesthood. Harrassowitz.
63. Ünal, A. (1974). Ḫattušili III. Teil 1: Ḫattušili bis zu seiner Thronbesteigung, Quellen und Indices, TH 4/2.
64. Ünal, A. (2002). Hititler devrinde Anadolu I. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
65. Ünal, A. (2014). Eskiçağ Anadolu toplumlarında kadın. Çorum Üniversitesi Yayınları.
66. Ünal, A. (2016). Hititçe-Türkçe Büyük Sözlük. Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
67. Ünal, A. (2007). Multilinguales Handwörterbuch des Hethitischen /A Concise Multilingual Hittite Dictionary/ Hititçe Çok Dilli El Sözlüğü, Verlag Dr. Kovač.
68. van den Hout, T. P. J. (2013). Hitit krallığı ve imparatorluğunun kısa tarihi. M.-M. Alparslan (Ed.), Hititler: Bir Anadolu imparatorluğu içinde. Yapı Kredi Yayınları.
69. van den Hout, T. P. J. (2021). A history of Hittite literacy. Cambridge University Press.
70. Weidner, E. F. (2023). Politische Dokumente aus Kleinasien die staatvertrage in akkadischer sparache aus dem archiv von Boghazköi. J.C. Hinrichs’sche buchhandlug.
71. Wilhem, G. (1997). Keilschriftexte aus Geraude A, KuSa 1/1.
72. Yakubovich, I. (2017). The Luvian title of the great king. Institut Français d’Études Anatoliennes.
73. Yiğit T.& Özcan A. & Kıymet K. (2016). Hitit İmparatorluk Dönemi Kaya Anıtları, Bilgin Kültür Sanat Yayınları.