AN EXAMPLE OF AN EDUCATIONAL BUILDING FROM THE REPUBLICAN ERA: SİNOP GERZE INKILAP BOARDING SCHOOL

Yıl 2026, Sayı: 72, 1 - 24, 19.01.2026

Alper Atıcı

https://doi.org/10.30794/pausbed.1755861

Öz

During the final period of the Ottoman Empire, despite wars and territorial losses, significant reforms were implemented with the goal of modernization and adaptation to the institutional systems of the West; many new public buildings, particularly educational institutions, were constructed to meet societal needs. During this process, influenced by the Turkish nationalism movement that gained strength with the Second Constitutional Era, traditional elements from the Seljuk and Ottoman classical periods began to be used again in architecture. With the founding of the Republic of Türkiye, the rise of nationalist discourse ensured that this architectural approach continued to have an impact in the early years of the Republic. Defined as the First National Architecture Period, this movement was widely applied in public buildings such as hospitals, town halls, and schools. The İnkılap Boarding School in the Gerze district of Sinop is one of the buildings constructed in line with this architectural approach. The fact that this building has not previously been the subject of an academic study increases the originality of the research and highlights its potential contribution to the literature. The study aims to reveal new documents and findings about the construction process and opening of the building, in addition to its architectural features.

Anahtar Kelimeler

Sinop , Gerze , First National Architecture Period , İnkılap Primary School , Standardized Project

CUMHURİYET DÖNEMİ EĞİTİM YAPILARINA BİR ÖRNEK: SİNOP GERZE İNKILAP YATI MEKTEBİ

Öz

Osmanlı Devleti’nin son döneminde, savaşlar ve toprak kayıplarına rağmen modernleşme ve Batı’nın kurumsal sistemine uyum sağlama hedefi doğrultusunda önemli reformlar gerçekleştirilmiş; özellikle eğitim kurumları başta olmak üzere, kamunun ihtiyaç duyduğu birçok yeni kamu yapısı inşa edilmiştir. Bu süreçte, II. Meşrutiyet’le birlikte güç kazanan Türkçülük akımının etkisiyle, mimaride Selçuklu ve klasik Osmanlı dönemine ait geleneksel unsurlar yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla birlikte ulusçuluk söylemlerinin ön plana çıkması, bu mimari anlayışın Cumhuriyet’in ilk yıllarında da etkisini sürdürmesini sağlamıştır. Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi olarak tanımlanan bu akım, hastane, belediye ve mektep gibi kamu yapılarında yaygın şekilde uygulanmıştır. Sinop’un Gerze ilçesinde yer alan İnkılap Yatı Mektebi de bu mimari anlayışla inşa edilen yapılardan biridir. Söz konusu yapının daha önce akademik bir çalışmaya konu edilmemiş olması, araştırmanın özgün değerini artırmakta ve literatüre katkı potansiyelini ortaya koymaktadır. Çalışma, yapının mimari özelliklerinin yanı sıra inşa süreci ve açılışına dair yeni belgeleri ve bulguları da ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sinop , Gerze , Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi , İnkılap İlkokulu , Tip Projesi

Teşekkür

Çalışmanın saha araştırması sürecinde yardımlarından dolayı Doç. Dr. Şuayip ÇELEMOĞLU ile Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Sanat Tarihi Bölümü öğrencileri İlayda KANTAR ve Eren Muhittin GÜLSÜN'e teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

• Acer, Ö. (2016, Mayıs 5-7). Tarihî-Mimari Yapılar Ulusal Mimarlık Akımına Yozgat’tan Örnek Bir Yapı: Cumhuriyet Mektebi/İlkokulu Binası. I. Uluslararası Bozok Sempozyumu Bildiri Kitabı, Cilt 4, 381-389.
• Aslanoğlu, İ. (2010). Erken Cumhuriyet dönemi mimarlığı 1923-1938. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Atıcı, A. (2021). Sinop-Ayancık’ta Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Binası: Kurtuluş İlkokulu (Mehmet Akif Ersoy Ortaokulu). Sanat Tarihi Dergisi, 30 (1), 435-455. https://doi.org/10.29135/std.752482
• Atıcı, A., ve Çelemoğlu, Ş. (2021). Samsun/Havza’da I. Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapıları: Taş Mektep ve Kamlık İlkokulu. The Journal of Academic Social Sciences, (114), 192-219. 10.29228/ASOS.49241
• Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve ulusun inşası: Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde mimari kültür. Metis Yayınları.
• Bozkurt, T. (2012). İsmet Paşa İlköğretim Okulu ve Binası. Konya Ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 359-360). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
• Cengizkan, A. (2003). Söz ve Tarih: Mukbil Kemâl Taş (1891- ?) Bir Geçiş Dönemi Mimarı. Arredamento Mimarlık, (163), 112-119.
• Çelemoğlu, Ş., ve Atıcı, A. (2021). Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapılarına Bir Örnek: Malatya Gazi İlkokulu. ANASAY, (15), 125-144. https://doi.org/10.33404/anasay.863546
• Çelik, Z. (2019). 19. Yüzyılda Osmanlı başkenti: Değişen İstanbul (S. Deringil, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Çizer, M. (1951). Gerze Kesin İmar Planı İzah Raporu. Arkitekt, (3-4/231-232), 69-74.
• Ekmekci, M. (2025). Günümüze Ulaşamayan Bir Eğitim Yapısı Hisarköyü İlk Mektebi. Ş. Çelemoğlu vd. (Ed.), 27. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Bildiri Kitabı (ss. 545-557). Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
• Facebook. Gerze Genel Görünüm Fotoğrafı. Facebook.https://www.facebook.com/photo?fbid=431753713529782&set=g.159534227456103
• Facebook. Sinop/Gerze Fotoğraf Paylaşımı. Facebook.https://www.facebook.com/photo?fbid=291579360880552&set=g.159534227456103
• Facebook. Sinop/Gerze Tarihi Fotoğraf Paylaşımı. Facebook.https://www.facebook.com/photo?fbid=3600645346640587&set=pcb.3448881798521313
• Gerze Belediyesi. Gerze Tarihi Fotoğraf Arşivi. Gerze Belediyesi. https://www.gerze.bel.tr/dosyalar/1263.jpg
• Gerze Mektupları. (1934, Temmuz 8). Akşam. İstanbul Üniversitesi Gazeteden Tarihe Bakış Projesi. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/aksam/aksam_1934/aksam_1934_temmuz_/aksam_1934_temmuz_8_.pdf
• Güneş, T., ve Kartal, S. (2023). Sinop Boyabat İlçesi’ndeki Erken Cumhuriyet Dönemine Ait İlkokul Yapılarının Morfolojik Olarak İncelenmesi. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 8 (3), 214-228.
• Gürsoy, E. (2019). Uşak’ta Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Mimari Yapısı: Gazi Mustafa Kemal İlkokulu Örneği. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (69), 32-40. https://doi.org/10.17755/esosder.379977
• Hasol, D. (1979). Ansiklopedik mimarlık sözlüğü. Yem Yayınları.
• Işık, G. (2010). Kayseri’de Erken Cumhuriyet dönemi eğitim yapıları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Kemal, R. (1931, Kasım 10). Muhabir mektubu Sinoptan Gerzeye. Milliyet. İstanbul Üniversitesi Gazeteden Tarihe Bakış Projesi.https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/milliyet//milliyet_1931/milliyet_1931_tesrinisani_/milliyet_1931_tesrinisani_10_.pdf
• Kılıç, K., & Polat, E. (2024). Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Aksaray İlinin Eğitim Sistemi ve Eğitim Yapıları (1703-1950). Culture and Civilization, (6), 13-20. https://doi.org/10.62425/culture.1420940
• Kılıç, S. (2024). Cumhuriyet Dönemi Mimarlarından Mimar Mukbil Kemal Taş ve Isparta-Senirkent Turan İlköğretim Okulu. Kent Akademisi, 17 (1), 308-326. https://doi.org/10.35674/kent.1397794
• Kul, F. N. (2011). Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Binaları. Mimarlık Dergisi, (360), 66-71.
• Memleket Haberleri: Gerzeye Elektirik Yapılıyor. (1936, Eylül 4). Son Posta. İstanbul Üniversitesi Gazeteden Tarihe Bakış Projesi. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/son%20posta/son%20posta_1936/son%20posta_1936_eylul_/son%20posta_1936_eylul_4_.pdf
• Ödekan, A. (1997). Mimarlık ve Sanat Tarihi 1908-1980. S. Akşin vd. (Ed.), Türkiye tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980 (ss. 505-590). Cem Yayınevi.
• Önal, E. A. (2017). 1928-1938 yılları arasında Sinop’un sosyo kültürel yapısı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sinop Üniversitesi.
• Özbek, Y. (2013). Erken Cumhuriyet Döneminde (1923-1954) Kayseri’de Okul Yapıları. Belleten, 77 (278), 271-347. https://doi.org/10.37879/belleten.2013.271
• Özden Öner, G. (2019). Konya merkez ve ilçelerinde erken cumhuriyet dönemi eğitim yapıları. Turkish Studies, 14 (3), 881-903. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.22837
• Özyiğit, H. (2023). I. Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapılarına Bir Örnek: Acıpayam Cumhuriyet Mektebi. Turkish Studies, 18 (3), 1197-1221. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.70630
• Parlak, Ö., & Yaldız, E. (2017). Konya’da Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapıları. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 12 (24), 175-202.
• Sahtiyancı, E., ve Benli Yıldız, N. (2020). Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapılarına Akçakoca’dan Bir Örnek: Orhan Gazi İlkokulu. Sanat Tarihi Dergisi, 29 (2), 589-603. https://doi.org/10.29135/std.678784 Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. 57-05-40 Numaralı Kurul Dosyası. Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Arşivi.
• Selah, Z. (1931). Mektep İnşaatında İktisadi Düşünceler. Mimar, (6), 205-206.
• Sinop Cumhuriyet’in 15’inci yılında (1938). Marifet Basımevi.
• Sözen, M. (1996). Cumhuriyet dönemi Türk mimarisi. İş Bankası Kültür Yayınları.
• Tekin, A. (2023). Karaman Kent Merkezindeki Tarihi Kamu Yapıları (1891-1947). Cihanşümul Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (7), 1-22.
• Ural, S. (1973). Türkiye’nin Sosyal Ekonomisi ve Mimarlık 1923-1960. Mimarlık, 1 (2), 5-53. Vilayet hususi idareleri faaliyetinden (Albüm). (1929). Hilal ve Cumhuriyet Matbaaları.
• Yavuz, Y. (1973). Cumhuriyet Dönemi Ankara’sında Mimari Biçim Endişesi. Mimarlık, 11 (12), 26-44.
• Yavuz, Y. (1976). İkinci Meşrutiyet Döneminde Ulusal Mimari Üzerindeki Batı Etkileri (1908-1918). ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2 (1), 9-34.
• Yavuz, Y. (1981). Mimar Kemalettin ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği.
• Yavuz, Y. (2009). Mimar A. Kemalettin: İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e. TMMOB Mimarlar Odası ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Ortak Yayını.
• Yıldız, M. (2022). Denizli’deki Erken Cumhuriyet Dönemi Okul Yapılarının Mimari Özelliklerine Genel Bir Bakış. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 9 (3), 964-996.