THE MONOCENTRISM OF HISTORY AND THE CONSTRUCTION OF MYTH: RETHINKING EUROCENTRIC HISTORIOGRAPHY

Yıl 2026, Sayı: 72, 56 - 74, 19.01.2026

Cihan Kılıç

https://doi.org/10.30794/pausbed.1755937

Öz

One of the fundamental questions of modern world history is how to explain the phenomenon known as the "Rise of the West," which refers to the process of Europe accumulating disproportionate power and wealth compared to the rest of the world, beginning around the 1500s. Responses to this question have often been confined to a Eurocentric framework that focuses on the internal dynamics and unique qualities of the West. According to this approach, "the modern world and all the progress derived from it—capitalism, secularism, a dynamic art system, modern science—are all purely European phenomena."¹ This article aims to systematically organize a seemingly disparate set of academic citations to first reveal the main pillars of this classic Eurocentric narrative and then to problematize this narrative with counterarguments and evidence provided by critical historiography. To achieve this aim, the research adopted an approach based on critical historiography and discourse analysis. Within this framework, the conceptual frameworks dominant in Eurocentric historiography were subjected to critical analysis. Approaches that present Europe's historical development as a universal model were critiqued through comparative historical analysis. Thus, it will be demonstrated that the rise of the West was a much more complex process shaped by global contexts and mutual interactions, rather than a unidirectional "internal miracle."

Anahtar Kelimeler

Europe , Eurocentrism , International Relations , Globalization , Orientalism

TARİHİN TEK MERKEZLİLİĞİ VE MİTİN İNŞASI: AVRUPAMERKEZCİ TARİH YAZIMINI YENİDEN DÜŞÜNMEK

Öz

Modern dünya tarihinin temel sorularından biri, "Batı'nın yükselişi" olarak adlandırılan ve yaklaşık 1500'lerden itibaren Avrupa'nın, dünyanın geri kalanına kıyasla orantısız bir güç ve zenginlik biriktirme sürecini ifade eden olgunun nasıl açıklanacağıdır. Bu soruya verilen yanıtlar, genellikle Batı'nın içsel dinamiklerine ve kendine özgü niteliklerine odaklanan Avrupamerkezci bir çerçeveye hapsolmuştur. Bu yaklaşıma göre, "modern dünya ve ondan kaynaklanan tüm ilerlemeler, kapitalizm, sekülarizm, dinamik bir sanat sistemi, modern bilim, bunların hepsi tamamen Avrupalı fenomenlerdir."¹ Bu makale, dağınık gibi görünen bir dizi akademik alıntıyı sistematik bir düzene sokarak, öncelikle bu klasik Avrupamerkezci anlatının temel sütunlarını ortaya koymayı, ardından eleştirel tarih yazımının sunduğu karşı argümanlar ve kanıtlarla bu anlatıyı sorunsallaştırmayı amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için araştırmada eleştirel tarih yazımı ve söylem çözümlemesi temelli bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu çerçevede Avrupamerkezci tarih yazımında hâkim olan kavramsal çerçeveler eleştirel bir okumaya tabi tutulmuştur. Karşılaştırmalı tarih analiz yöntemi ile Avrupa’nın tarihsel gelişimini evrensel bir model olarak sunan yaklaşımlar eleştirilmiştir. Böylece, Batı'nın yükselişinin tek yönlü bir "içsel mucize"den ziyade, küresel bağlamlar ve karşılıklı etkileşimlerle şekillenen çok daha karmaşık bir süreç olduğu gösterilecektir.

Anahtar Kelimeler

Avrupa , Avrupamerkezcilik , Uluslararası İlişkiler , Küreselleşme , Oryantalizm

Kaynakça

• Abou-El-Haj, R. (1991). Formation of the Modern State: The Ottoman Empire, Sixteenth to Eighteenth Centuries. SUNY Press, Albany.
• Abu-Lughod, J. (1989). Before European Hegemony. Oxford University Press, Oxford.
• Amin, S. (2010). Eurocentrism Modernity, Religion and Democracy, A Critique of Eurocentrism and Culturalism, (R. Moore and J. Membrez, Trans.). Monthly Review Press, New York.
• Andrade, T. (2016). The gunpowder age: China, military innovation, and the rise of the West in world history. Princeton University Press, Princeton.
• Bernal, M. (1991). Black Athena, The Afroasiatic Roots of Classical Civilization, Vintage Books, London.
• Bhambra, Gurminder K. (2007). Rethinking Modernity – Postcolonialism and the Sociological Imagination, Palgrave Macmıllan, New York.
• Blackburn, R. (1997). The making of New World slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800, Verso.
• Blaut, J. M. (2012). Sömürgeciliğin Dünya Modeli Coğrafi Yayılmacılık ve Avrupa-Merkezci Tarih. (S. Behçet, Çev.). Dergah Yayınları, İstanbul.
• Bradley, K. (1994). Slavery and society at Rome, Cambridge University Press, Cambridge.
• Burkert, W. (2012). Yunan Kültüründe Yakındoğu Etkileri. (M. F. Yavuz, Çev.), İthaki Yayınları, İstanbul.
• Chase, K. W. (2003). Firearms: A Global History to 1700. Cambridge University Press, Cambridge.
• Curtin, P. D. (1964). The image of Africa: British ideas and action, 1780–1850. University of Wisconsin Press.
• Darwin, J. (2008). After Tamerlane: The Global History of Empire Since 1405. Bloomsbury Press, New York.
• Dirlik, A. (2008). Postkolonyal Aura Küresel Kapitalizm Çağında Üçüncü Dünya Eleştirisi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
• El-Rouayheb, K. (2008). The Myth of “The Triumph of Fanaticism” in the Seventeenth-Century Ottoman Empire. Die Welt des Islams, 48(2), 196-221. https://doi.org/10.1163/157006008X335930
• Elias, N. (1978). The Civilizing Process Elias The Development of Manners Changes (E. Jephcott, Trans.). Urizen Books, New York.
• Ferguson, N. (2022). Uygarlık, Batı ve Ötekiler. (N. Elhüseyni, Çev.), YKY Yayınları, İstanbul.
• Finley, M. (2008). The Athenian Empire, Edinburgh University Press, Edinburg.
• Findley, C. V. (1996). Dünya Tarihinde Türkler, (A. Anadol, Çev.). Alfa Yayınları, İstanbul.
• Frank, A. G. (1998). ReOrient: Global Economy in the Asian Age, Berkeley: University of California Press.
• Garaudy, R. (2020). İnsanlığın Medeniyet Destanı, (C. Aydın, Çev.). Timaş Yayınları, İstanbul.
• Goldstone, J. A. (2008). Why Europe? The Rise of the West in World History 1500–1850. McGraw-Hill Humanities.
• Goody, J. (2013). Avrasya Mucizesi, Küre Yayınları, İstanbul.
• Goody, J. (2023). Tarih Hırsızlığı, (G. Çağalı Güven, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
• Hall, J. A. (2014). Batı’nın Yükselişi Üzerine Bir Teori. H. İslamoğlu (Ed), Neden Avrupa Tarihi. İletişim Yayınları, İstanbul.
• Hobson, J. M. (2011). Batı Medeniyetinin Doğulu Kökenleri. (E. Ermert, Çev.). Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Hobson, John M. (2023). Avrupamerkezli Dünya Siyaseti Anlayışı- Batı Uluslararsı Teorisi 1760-2010. (N. Şen, Çev.). Cambridge University Press, Nobel Yayıncılık, Ankara.
• I-Ching. (1896). A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago. (J. Takakusu, Trans.). Clarendon Press, Oxford.
• İnalcık, H. (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press, Cambridge.
• Jienan, W. (2010). Zheng He’s Voyages to The Western Oceans, China İntercontinental Press.
• Kennedy, P. (2024). Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri, (Çev: Birtane Karanakçı), Türkiye İş Bankası Yayınları İstanbul.
• Kuran, T. (2011). Long, Divergence, How Islamic Law Held Back the Middle East, Princeton University Press, Princeton.
• Lapidus, I. M. (1984). Muslim cities in the later Middle Ages, Cambridge University Press, Cambridge.
• Le Goff, J. (2021). Ortaçağ Batı Uygarlığı. (H. Güven, U. Güven, Çev.). Doğu Batı Yayınları, Ankara.
• Lieberman, V. B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830. Cambridge University Press, New York.
• Mignolo, W. D. (2000). Local Histories/Global Designs: Coloniality, Subaltern Knowledges, and Border Thinking: Coloniality, Subaltern Knowledges, and Border Thinking, Princeton University Press, Princeton.
• Mukhia, H. (1999). "Was There Feudalism in Indian History?" in The Feudalism Debate, (Ed: Harbans Mukhia) New Delhi: Manohar.
• Newitt, M. (2005). A history of Portuguese overseas expansion, 1400–1668. Routledge.
• Pomeranz, K. (2000). The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy, Princeton University Press, Princeton.
• Restall, M. (2003). Seven myths of the Spanish conquest. Oxford University Press, Oxford.
• Said, E. W. (1994). Orientalism. Vintage Books, New York.
• Saliba, G. (2007). Islamic Science and the Making of the European Renaissance. MA: MIT Press, Cambridge.
• Sharman, J. C. (2021). Zayıfların İmparatorlukları, (F. Biçici, Çev.). Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul.
• Subrahmanyam, S. (2005). Explorations in Connected History: From the Tagus to the Ganges, Oxford University Press, New Delhi.
• Teschke, B. (2003). The myth of 1648: Class, geopolitics, and the making of modern international relations, Verso.
• Udovitch, A. L. (1970). Partnership and Profit in Medieval Islam, New Jersey: Princeton University Press, Princeton.
• Weber, Max. (2001). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Routledge Classics, New York.
• Wong, R. B. (1997). China Transformed: Historical Change and the Limits of European Experience, Cornell University Press, Ithaca.
• Zarakol, Ayşe, (2024). Batı’dan Önce Doğu-Dünya Düzenlerinin Yükselişi ve Düşüğü. (R. Akman, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul.