THE PROBLEM OF FALSE EQUIVALENCE IN TRANSLATION (ON THE EXAMPLE OF ENGLISH-RUSSIAN TRANSLATION)

Öz

In translation, it is common to come across words from different languages that look almost the same and are pronounced the same way. These false equivalences, that are similar in spelling and/or pronunciation between two or more languages and often derive from a common root, are also referred to by popular expressions such as “false/fake/imaginary friends, companions, etc. in translation.” Despite formal similarities, these words can differ significantly in meaning, which may lead to mistranslations if not carefully considered. In today’s interconnected world, where languages frequently borrow from one another, recognizing and understanding these discrepancies is crucial for producing accurate translations and for lexicographic work. This research offers a comprehensive analysis of false equivalences in translation, asserting that contextual factors are pivotal in determining their accurate rendering, and that Karl Heinrich Gottlieb’s typology provides the most thorough and nuanced framework for understanding the phenomenon. In this study, commonly occurring English-Russian word pairs identified through a review of relevant literature were examined using Gottlieb’s classification framework, leading to several key findings. Although not part of the primary comparative analysis, Turkish usages of the selected example words were also incorporated with the aim of establishing a conceptual basis for future research in this area.

Anahtar Kelimeler

• Interlingualism
• Homonymy
• Homography
• Identity
• Gottlieb

ÇEVİRİDE SAHTE EŞDEĞERLİK SORUNU (İNGİLİZCE-RUSÇA ÇEVİRİ ÖRNEĞİNDE)

Öz

Çeviride farklı dillerde yazılmış, neredeyse aynı görünen sözcüklerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. İki veya daha fazla dil arasında yazım ve/veya telaffuz bakımından benzer ve çoğunlukla ortak bir kökene sahip olan bu sahte eşdeğerler, anlam bakımından tam olarak örtüşmedikleri için çeviride ‘sahte’, ‘yalancı’, ‘hayali’ arkadaşlar, dostlar gibi popüler ifadeler ile de adlandırılmaktadır. Aralarındaki biçimsel benzerlikten dolayı ilk bakışta tanıdık gelen bu sözcüklerin çevirisinde yapılan hatalar, anlamın çarpıtılmasına yol açabilmektedir. Özellikle dillerarası alıntıların sıklıkla karşılaşıldığı küresel dünyada, bu sorunun kapsamının ve özelliklerinin bilinmesi, çeviri ve sözlük çalışmalarında anlamın hedef dile doğru bir biçimde aktarılmasına yardımcı olacaktır. Bu çalışma, çevirideki sahte eşdeğerlikleri ayrıntılı biçimde ele alan, bunların çevirisinde bağlamın belirleyici rol oynadığı ve Karl Heinrich Gottlieb’in yaptığı sınıflandırmanın, sorunun özünü en kapsamlı biçimde yansıttığı sonucuna varılan bir araştırmadan oluşmaktadır. Çalışmada, konuyla ilgili literatür taramasından elde edilen ve en sık karşılaşılan İngilizce-Rusça sözcüklerden örnekler, Gottlieb’in sınıflandırmasına göre analiz edilerek birtakım çıkarımlar elde edilmiştir. Karşılaştırma kapsamına alınmamasına rağmen, örnek sözcüklerin Türkçe kullanımları da eklenmiş, böylelikle bununla ilgili yapılabilecek çalışmalar için bir zemin oluşturması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dillerarasılık
• Eşseslilik
• Eşyazımlılık
• Özdeşlik
• Gottlieb

Kaynakça

1. Akulenko, V. V. (1972). Voprosı internatsionalizatsii slovarnogo sostava yazıka (pp. 136–153). Har’k. Un-ta.
2. Akulenko, V. V. (1969). Anglo-russkiy i russko-angliyskiy slovar’ “lojnıh druzey perevodçika” (pp. 371–384). Sovetskaya entsiklopediya.
3. Aksan, D. (2017). Anlambilim, anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Bilgi Yayınevi.
4. Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil. Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Aleksandrova, Z. E. (1995). Slovar’ sinonimov russkogo yazıka. Russkiy yazık.
6. Budagov, R., A. (1971). Neskolko zameçaniy o lojnıh druzyah perevodçika, Masterstvo perevoda, Sbornik vosmoy, (Red. A. Gatov), Sovetskiy pisatel, ss. 362-368.
7. Çyornıh, P. Ya. (1999). İstoriko-etimologiçeskiy slovar’ sovremennogo russkogo yazıka, Tom I, Izdatels’stvo ‘Russkiy yazık’, Moskva.
8. Çyornıh, P. Ya. (1999). Istoriko-etimologiçeskiy slovar’ sovremennogo russkogo yazıka, Tom II, Izdatels’stvo ‘Russkiy yazık’, Moskva.

9. Demirezen, M. (1993). Çeviride eşdeğerlik sorunu. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 221-230.
10. Haugen, E. (1950). The analysis of linguistic borrowing. Language, 26, 210-331. http://dx.doi.org/10.2307/410058
11. Gvozdev, A. N. (1965). Oçerki po stilistike russkogo yazıka. İzdatelstvo “Prosveşçenie
12. Gottlieb, K. H. M. (1985). Slovar lojnıh druzey perevodçika, Russkiy yazık.
13. Güçlü, İ. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Nika Yayınevi.
14. Jukova, İ. N., Lebed’ko, M. G., Proşina, Z. G., & Yuzefoviç, N. G. (2013). Slovar’ terminov mejkul’turnoy kommunikatsii. Filinta/Nauka.
15. Karaağaç, G. (2005). Dil, Tarih ve İnsan, Akçağ.
16. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Krat, M. V. (2023). Lojnıe druzya perevodçika v finansovo-ekonomiçeskom leksikone (na materiale angliyskogo i russkogo yazıkov). Filologiya i çelovek, (4).
18. Krılov, G. A. (2005). Etimologiçeskiy slovar russkogo yazıka, Poligrafuslugi.
19. Krısin, L. P. (2006) Tolkovıy slovar inoyazıçnıh slov, Eksmo.
20. Kümbetoğlu, B. (2020). Niteliksel Araştırmalarda Analiz, Bağlam Yayıncılık.
21. Mişima, Y. (2023). Satılık Hayat, (D. Ç. Güven, Çev.). Can Yayınları.
22. Müller, V. K. (2013). Polnıy anglo-russkiy russko-angliyskiy slovar, Eksmo.
23. Nicholls, D. 2006. False Friends between Spanish and English, MED Magazine, Issue 36, https://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/March2006/36-Spanish-English-false-friends.htm, (Erişim Tarihi: 17.04.2025).
24. Nelyubin, L. L. (2003). Tolkovıy perevodovedçeskiy slovar. Flinta; Nauka.
25. Ojegov, S. İ. (1986). Slovar russkogo yazıka, Russkiy yazık.
26. Renkliyıldırım, Ö. (1995). Collins Cobuild Essential Dictionary, Metro.
27. Retsker, Ya., İ. (1982). Posobie po perevodu angliyskogo yazık ana russkiy yazık, Prosveşçeniye.
28. Retsker, Ya. I. (1974). Teoriya perevoda i perevodcheskaya praktika. Mejdunarodnye otnosheniya.
29. Rozental, D. E., & Telenkova, M. A. (1985). Slovar’-spravoçnik lingvisticheskikh terminov. Prosveshchenie.
30. Rıjankova, A. S. (2020). Terminologicheskiy analiz opredeleniya “Krasnaya stroka”. Epokhi nauki, (24).
31. Seliverstova, L. N., & Seliverstov, I. M. (2022). Translatologicheskie osobennosti lozhnykh druzei perevodchika (na materiale mediadiskursa). Vestnik Taganrogskogo instituta upravleniya i ekonomiki, (2).
32. Semyonov, A. V. (2003). Etimologicheskiy slovar russkogo yazyka. Yunves.
33. Sudakova, O. V. (2009). Lojnıye druzya perevodçika, Almanah sovremennoy nauki i obrazovaniya, 8,(27), Çast I).
34. Shakespeare, W. (2008). Hamlet (S. Eyüboğlu, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Türk Dil Kurumu. (2025). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
36. Tepeli, Y. (2006). Ölçünlü Türkiye Türkçesinde Eş Biçimli Biçimbirimlerinden/Yapılardan “Ar” (ar/er), Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt VIII/ Sayı 1
37. Uşakov, D. N. (1935). Tolkovıy slovar russkogo yazıka, Tom I, OGİZ.
38. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual.
39. Violina, M. I. (2016). K voprosu ob opredelenii i sistematizatsii lozhnykh druzei perevodchika. Nauka i obrazovanie segodnya, (6)(7). https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-opredelenii-i-sistematizatsii-lozhnyh-druzey-perevodchika
40. Vişnyakova, O. V. (1984). Slovar paronimov russkogo yazıka, Russkiy yazık.
41. Yahno, T. V., & Kosaçeva, N. A. (2021). Lojnye druzya perevodchika v sfere nauki i tekhniki [False friends in science and engineering]. Molodaya nauka Sibiri: elektronnyy nauchnyy zhurnal, (1).
42. Zilberman, L. İ. (1982). Strukturno-semantiçeskiy analiz teksta, Nauka.
43. PRO BEAUTY SPACE, (13 Ocak 2025), https://dzen.ru/a/Z4UcwXD4ny87bfMW Swiss time Exclusive, (2025). https://swisstime-exclusive.kg/original-ili-replika-chto-vybrat-kak-otlichit/
44. Alzheimer's Disease and Dementia. (2024). About Alzheimer's. Alzheimer's Disease and Dementia. CDC. Rambler/novosti, (2025). https://news.rambler.ru/
45. SberBank, (2025). https://www.sberbank.ru/ru/quotes/currencies