TÜRKİYE’DE TARIM İŞLERİNDE YABANCILARIN ÇALIŞTIRILMASI: HUKUKİ ÇERÇEVENİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ VE İŞGÜCÜ TALEBİNE UYUMU

Öz

Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana, gerek genç nüfusun azalması veya iç göçler gibi demografik gerekse üretim maliyetlerinin düşürülmesi gibi ekonomik nedenlerle tarımda işgücü açıkları oluşmuş ve yabancı işgücü bu ihtiyacın karşılanmasında önemli bir yedek işgücü kaynağı olarak kullanılagelmiştir. Çalışmada ülkemizde tarımda yabancıların çalıştırılmasına yönelik politikaların ve hukuki düzenlemelerin geçmişten günümüze sektördeki uygulamalara ve işgücü açıklarına yansımalarının görülmesi amaçlanmıştır. Bu yönde bilimsel yayınlar, ilgili mevzuat, gazete haberleri, konu hakkındaki saha çalışmalarına ait raporlar ve istatistikler nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman analizi yöntemi ile incelenerek içerik analizi yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Çalışma sonunda elde edilen bulgularda; Türkiye’de yabancı işçilerin ülkeye girişleri ve çalışmalarına ilişkin politika ve düzenlemelerin geçmişten günümüze farklılıklar gösterdiği; bu farklılıkların ülkenin içinde bulunduğu ekonomik durum, göç ve iskân politikalarıyla oluştuğu; günümüzde tarımda yabancıların çalışması yönündeki engellerin kaldırılarak geçici koruma statüsündeki yabancılara izin muafiyetleri tanındığı; belirtilen gelişmelere rağmen tarımda yabancıların halen kayıt dışı işlerde çalışan yedek bir işgücü kaynağı olarak görüldüğü tespit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tarımda yabancı işgücü
• Göç ve iskân politikaları
• Çalışma hakkı
• Çalışma izni
• Kayıt dışı istihdam

EMPLOYMENT OF FOREIGNERS IN AGRICULTURAL WORKS IN TURKIYE: HISTORICAL TRANSFORMATION OF THE LEGAL FRAMEWORK AND ITS ADAPTATION TO LABOR DEMAND

Öz

Since the founding of the Republic, labour shortages have emerged in agriculture due to demographic factors such as the decline in the young population and internal migration, as well as economic factors such as lower production costs. Foreign labour has been used as a significant reserve labour source to meet this need. This study aims to examine the impact of policies and legal regulations regarding the employment of foreigners in agriculture in Turkiye on sector practices and labour shortages from past to present. To this end, scientific publications, relevant legislation, newspaper articles, fieldwork reports, and statistics on the subject were examined using document analysis within the framework of a qualitative research approach and evaluated using content analysis methods. The findings of the study indicate that policies and regulations regarding the entry and employment of foreign workers in Turkiye have varied from past to present; these differences are due to the country's current economic situation, migration, and settlement policies. Currently, obstacles to foreigners working in agriculture have been removed, granting permit exemptions to foreigners under temporary protection status. Despite these developments, foreigners in agriculture are still seen as a reserve labour source working in unregistered jobs.

Anahtar Kelimeler

• Foreign labour in agriculture
• Immigration and settlement policies
• Right to work
• Work permit
• Inregistered employment

Kaynakça

1. 4662 Sayılı Kanun. (2001). Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040708.htm#7
2. Abadan-Unat, N. (1972). Türkiye’nin Dış Göç Akımı ve Sosyal Hareketlilik. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 27(4), 17-52. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001171
3. Akpınar, T. (2010). Türkiye’ye Yönelik Kaçak İşgücü Göçü. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 65(3), 1-22. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002171
4. Alamyar, R., & Boz, İ. (2022). Afgan Göçmenlerin Tarımsal Geçmişi ve Türkiye’de Tarım Sektöründe İstihdam Olanakları. MAS Uygulamalı Bilimler Dergisi, 7(4), 1091- 1106. https://doi.org/10.5281/zenodo.7394577
5. Aybay, R. (2007). Uluslararası Antlaşmaların Türk Hukukundaki Yeri. TBB Dergisi, 70, 187-213.
6. Aydın, M. K., & Bacaksız, M. A. (2020). Neoliberal Ekonomi-Politik Düzenin Tarım Politikaları Üzerine Bir Değerlendirme. Sakarya İktisat Dergisi, 9(4), 372-389.
7. Aygün, M., & Kaya, C. (2016). Yabancılar ve Uluslararası Koruma Hukukunda Kalıcı bir Çözüm Olarak Yerel Entegrasyon. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(1), 87- 142. https://doi.org/10.21492/inuhfd.387041
8. Bag, M. (2019, Şubat 15). Afganistan’da Sovyetler Birliği işgalinin bitişinin 30’uncu yıl dönümü. Euronews. https://tr.euronews.com/2019/02/15/sovyetler-birligi-nin-afganistan-isgalinin-bitisinin-30-uncu-yil-donumu

9. Baran Çelik, N. (2015). Türk Hukukunda Uluslararası Koruma Başvurusunda Bulunan veya Uluslararası Korumadan Yararlanan Yabancıların Hak ve Yükümlülükleri. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Özel Sayı, 1, 67-148. https://izlik.org/JA34SM34WH
10. Batır, K. (2017). Avrupa Birliği’nin Geri Kabul Anlaşmaları: Türkiye ile AB Arasında İmzalanan Geri Kabul Anlaşması Çerçevesinde Hukuki bir Değerlendirme. Yönetim Bilimleri Dergisi, 15, 585-604. https://izlik.org/JA24WB45JF
11. BM Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme Onay Kararı. (2003). Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2003/08/20030811.htm#4
12. Bulut, G. N. (2022). İthal İkameci Birikim Modelinden İhracata Dayalı Sanayileşmeye: Türkiye’de Kapitalizm ve Emek Politikaları Üzerine Bir Değerlendirme. “İş, Güç” Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 24(2), 5-32.
13. Ciğerci Ulukan, N., & Ulukan, U. (2018). Çay Tarımı ve Göçmen Emeği: Doğu Karadeniz’de Gürcü İşçiler. İçinde Ç. Edgücan & A. Özsoy Özmen (Ed.), Current Debates in Labour Economics & Industrial Relations. IJOPEC Publication.
14. Civan, O. E., & Gökalp, A. (2011). Göçmen İşçi Kavramı ve Göçmen İşçilerin İş Sağlığı ve Güvenliği. Çalışma ve Toplum, 1(28), 233-264. https://izlik.org/JA49GA76AE
15. Corrado, A., De Castro, C., & Perrotta, D. (2017). Cheap Food, Cheap Labour, High Profits: Agriculture and Mobility in the Mediterranean. İçinde Migration and Agriculture. Routledge.
16. CSGB. (t.y.). Mevsimlik Tarım İşleri Kapsamında Çayve Fındık Tarımında Çalışacak Yabancıların Çalışma İzin Muafiyeti Başvurularına İlişkin Önemli Hususlar. Geliş tarihi 05 Ocak 2026, gönderen https://fatsatso.org.tr/dlib/0_97210600_1723790181.pdf
17. CSGB e-muafiyet sistemi. (t.y.). Yabancıların Çalışma İzni Muafiyetleri Başvuru Sistemi.
18. Cumhurbaşkanlığı. (2024). Mevsimlik Tarım İşçileri Genelgesi. Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240427-15.pdf
19. Çankal, G., & Koyuncu, A. (2024). Sığınmacı İşgücünün Hayvancılık Sektöründeki İstihdama Etkilerinin Yerel Aktör Perspektifinden Değerlendirilmesi: Konya İli Örneği. KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 27(2), 542-558. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.1528559
20. Çay Sanayicisi İş Adamları Derneği (ÇAYSİAD). (2023). 2023 Yılı Çay Sektörü Raporu. https://www.caysiad.org.tr/2023-yili-cay-sektoru-raporu
21. Çelikel, A., & Öztekin Gelgel, G. (2024). Yabancılar Hukuku (28. Baskı). Beta.
22. Çörtoğlu Koca, S. (2022). Türkiye’de Düzensiz Göçmen Olarak Bulunan Afganların Hukuki Statülerine İlişkin Değerlendirmeler. Public and Private International Law Bulletin, 42(2), 873-912. https://doi.org/10.26650/ppil.2022.42.2.1188148
23. De Haas, H., Castles, S., & Miller, M. J. (2020). The age of migration: International population movements in the modern world (6th bs.). Red Globe Press.
24. Dedeoğlu, S. (2018). Tarımsal Üretimde Göçmen İşçiler: Yoksulluk Nöbetinden Yoksulların Rekabetine. Çalışma ve Toplum, 1(56), 37-68. https://izlik.org/JA29WG99E A
25. Dedeoğlu, S. (2024). Harvesting precarity: The regimes governing migrant labour in Türkiye’s agricultural sector. Asian and Pacific Migration Journal, 32(4), 704-724. https://doi.org/10.1177/01171968241228877
26. Demirci, K. (2019). Tüm Göçmen İşçilerin ve Aile Fertlerinin Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşmesi ve Türkiye’nin Mevzuat Bakımından Sözleşmeye Uyumu. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (e-Dergisi), 2(2), 6-16. https://izlik.org/JA64DM49GN
27. Donat, İ. (2021). Tarımda ithal işçi dönemi. Gazete Oksijen. https://gazeteoksijen.com/yazarlar/irfan-donat/tarimda-ithal-isci-donemi-48465
28. Emek İnan, C. (2016). Türkiye’de Göç Politikaları: İskân Kanunları Üzerinden Bir İnceleme. Göç Araştırmaları Dergisi, 2(3), 10-33. https://izlik.org/JA64JD39SA
29. Erdoğan, M. M. (2024). Suriyeliler Barometresi: 2023. https://www.unhcr.org/tr/sites/tr/files/2025-04/suriyeliler_barometresi_2023_1.pdf
30. Erken, B. (2016). Uluslararası İşgüçü Kanunu Çerçevesinde Türkiye’de Yabancıların Çalışması. TİSK Akademi, 11(22), 380-405.
31. Geçici Koruma Sağlanan Yabancıların Çalışma İzinlerine Dair Yönetmelik. (2014). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/3.5.20168375.pdf
32. Geçici Koruma Yönetmeliği. (2014). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=20146883&MevzuatTur=21&MevzuatTertip=5
33. Gök, S. (2005). Tek Parti Döneminde Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da iskân politikaları (1923-1950) [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
34. İçduygu, A., & Aksel, D. B. (2012). Irregular Migration in Turkey. IOM. https://mirekoc.ku.edu.tr/wp-content/uploads/2024/10/Irregular-Migration-in-Turkey.pdf
35. İçduygu, A., & Aksel, D. B. (2013). Turkish Migration Policies: A Critical Historical Retrospective. Perceptions: Journal of International Affairs, 18(3), 167-190. https://izlik.org/JA89MF26AK
36. İçduygu, A., & Diker, E. (2017). Labor Market Integration of Syrian Refugees in Turkey: From Refugees to Settlers. Göç Araştırmaları Dergisi, 3(1), 12-35. https://izlik.org/JA52XS52YH
37. İçduygu, A., Erder, S., & Gençkaya, Ö. F. (2014). Türkiye’nin Uluslararası Göç Politikaları, 1923-2023: Ulus-Devlet Oluşumundan Ulus-Ötesi Dönüşümlere. MiReKoc Proje Raporları, Koç Üniversitesi Göç Araştırmaları Merkezi.
38. İran’ın devrimler yüzyılı. (2018, Aralık 1). İran’ın devrimler yüzyılı 8. Bölüm: İran-İrak Savaşı, rehine krizi ve sonrası. BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-42649093
39. İskân Kanunu. (2006). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5543.pdf
40. Kalkınma Atölyesi. (2016). Türkiye’de Mevsimlik Tarımsal Üretimde Yabancı Göçmen İşçiler Mevcut Durum Raporu.
41. Kaştan, Y. (2006). Cumhuriyet Döneminde Nüfus Hareketlerinin Fonksiyonu. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 65-76.
42. Legalbank Elektronik Hukuk Bankası. (2025). Madde 49 Mevzuat Kaydı. https://legalbank.net
43. Lordoğlu. (2007). Türkiye’deki Çalışma Hayatının Bir Parçası Olarak Yabancı Çalışanlar. Çalışma ve Toplum, (3), 11-31. https://izlik.org/JA24JB56FT
44. Mahiroğulları, A. (2017). Türkiye’de Kayıtdışı İstihdam ve Önlemeye Yönelik Stratejiler. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(2), 547-565. https://izlik.org/JA97UD97NG
45. Oğuz, Ç., & Bayramoğlu, Z. (2022). Tarım Ekonomisi (4. Baskı). Atlas Akademi.
46. Öçal, M., & Şenel, D. (2021). Türkiye’de Kayıtdışı İstihdamın Bölgesel Analizi. Çalışma ve Toplum, 2(69), 1201-1232. https://doi.org/10.54752/ct.1155175
47. Özdal, B. (2008). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Üyelik Süreci Bağlamında Avrupa Birliği’nin Göç Politikası ve İstihdam Stratejisi. “İş, Güç” Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 10(3), 1303-2860. https://izlik.org/JA99AA84SN
48. Pınar Uyan Semerci, Emre Erdoğan, & Sinem Kavak. (2014). Mevsimlik Gezici Tarım İşçiliği Araştırma Raporu. Hayata Destek Derneği.
49. Rehber, E. (2016). Sözleşmeli Tarım-Teori ve Uygulama. Ekin Yayınevi.
50. Saraçoğlu, C., & Belanger, D. (2025). How Turkey has governed Syrian refugees over a decade: A three-tiered class analysis. New Perspectives on Turkey, 1-23. https://doi.org/10.1017/npt.2025.10039
51. Senegalli işçiler çay. (2024, Mayıs 21). Senegalli işçiler çay hasadında. Yeni Giresun. https://www.yenigiresun.net/haber/20255986/senegalli-isciler-cay-hasadinda
52. Standing, G. (2020). Prekarya- Yeni Tehlikeli Sınıf (E. Bulut, Çev.; 6. Bası). İletişim.
53. Süzek, S. (2021). İş Hukuku (21. Baskı). Beta.
54. Şahankaya Adar, A. (2018). Türkiye’de Yeni Prekarya Suriyeli İşgüçü mü? Çalışma ve Toplum, 56, 13-36. https://izlik.org/JA22RJ26SN
55. Şahankaya Adar, A., & Dedeoğlu, S. (2023). 100 Yıllık Göç: Türkiye’ye Yönelen Kitlesel Göçler ve İşgüçü Piyasası. İçinde Ö. F. Çolak (Ed.), Yüzyılın Ekonomisi-IV. Efil Yayınevi.
56. Talas, C. (1992). Türkiye’nin Açıklamalı Sosyal Politika Tarihi. Bilgi Yayınevi.
57. Tanör, B., & Yüzbaşıoğlu, N. (2024). Türk Anayasa Hukuku (22. Baskı). Beta.
58. Taşoğlu, J. (2023). Uluslararası Hukuk ve Avrupa Birliği mevzuatı çerçevesinde Türkiye’de Suriyeli sığınmacıların çalışma hakkı: İzmir örneği [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
59. TBMM. (1926). İskân Kanunu. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc004/kanuntbmmc004/kanuntbmmc00400885.pdf
60. TBMM. (1934). Mülga İskân Kanunu. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc013/kanuntbmmc013/kanuntbmmc01302510.pdf
61. T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. (2002). 4771 Sayılı Kanun. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4771.pdf
62. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2024). Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü Duyurular. https://www.csgb.gov.tr/uigm/tr/duyurular/01-08-2024/
63. T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.). Türkiye ve Avrupa Birliği’ne Tam Üyelik Süreci. Geliş tarihi 30 Temmuz 2025, gönderen https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ve-avrupa-birligi_ne-tam-uyelik-sureci.tr.mfa
64. T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. (2022). 2022 Türkiye’nin İnsan Ticaretiyle Mücadele Yıllık Raporu.
65. T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. (2023). Yıllara Göre Hudut Kapıları Giriş-Çıkış İstatistikleri:2023. https://www.goc.gov.tr/giris-cikis
66. T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. (2025). Düzensiz Göç İstatistikleri. https://www.goc.gov.tr/duzensiz-goc-istatistikler
67. T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. (2026). Yıllara Göre Geçici Koruma Kapsamındaki Suriyeliler. https://www.goc.gov.tr/gecici-koruma5638
68. T.C. Resmi Gazete. (t.y.). Türkiye’deki Türk Vatandaşlarına Tahsis Edilen Sanat ve Hizmetler Hakkında Kanun. Geliş tarihi 07 Temmuz 2025, gönderen https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/2126.pdf
69. Temir, M. (2020). Türk İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda Tarımda Çalışanlar. Yetkin Yayınları.
70. Temir, M. (2024). İş Hukuku Boyutuyla Tarımda İş ve İşçi Bulma Aracılığı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 73(1), 437-475. https://doi.org/10.33629/auhfd.1285446
71. Teoman, Ö., & Tartıcı, N. B. (2012). Türkiye Tarımında Sözleşmeli Üreticilik- Kapitalist Dönüşümde Bir Halka Olabilir mi? H. Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 30(2), 163-184. https://izlik.org/JA89YR28NS
72. Tokol, A. (2017). Uluslararası Sosyal Politika (Gözden Geçirilmiş 3. Baskı). Dora.
73. Turhan, E. (2017). Mülteci Krizinin AB-Türkiye İlişkilerine Etkileri: AB’ye Üyelik Sürecinden Bir “Stratejik Ortaklığa” Doğru mu? İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(31), 647-663.
74. Tümtaş, M. S., & Köse, A. C. (2023). Yüz Yıllık Cumhuriyetin Göç Tarihi. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı), 63- 75. https://doi.org/10.30692/sisad.1371261
75. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. (t.y.). TDK Çevrimiçi Sözlük. Geliş tarihi 07 Temmuz 2025, gönderen https://sozluk.gov.tr
76. Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). TÜİK Resmi Web Sitesi. https://tuik.gov.tr
77. Türkiye’de 1 milyon. (2021, Temmuz 24). Türkiye’de 1 milyon yabancı kaçak işçi var. Hürriyet Gazetesi. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/turkiyede-1-milyon-yabanci-kacak-isci-var-38253025
78. Uçkaç, A. (2010). Türkiye’de Neoliberal Ekonomi Politikaları ve Sosyo-Ekonomik Yansımaları. Mülkiye Dergisi, 158, 422-430.
79. Ulukan, U., & Ciğerci Ulukan, N. (2011). Fındık Üretiminde Çalışma İlişkileri ve Mevsimlik İşçiler: Perçembe Örneği. İçinde Ö. Birler, S. Coşar, H. Mıhcı, & G. Yücesan Özdemir (Ed.), 2000’li Yıllarda Türkiye’de İktisat ve Siyaset Rüzgarları. Efil Yayınevi.
80. Uluslararası İşgücü Genel Mdürlüğü. (t.y.). Mevsimlik Tarım ve Hayvancılık İşlerinde Muafiyetler. Geliş tarihi 05 Ocak 2026, gönderen Mevsimlik Tarım ve Hayvancılık İşlerinde Muafiyetler
81. Uluslararası İşgücü Kanunu. (2016). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6735&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
82. UNCHR. (2025). UNCHR Türkiye İstatistikleri. https://www.unhcr.org/tr/hakkimizda/unhcr-tuerkiye-istatistikleri
83. United Nations. (1966). International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
84. United Nations. (1990). International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families. https://www.ohchr.org/en/instrumentsmechanisms/instruments/international-convention-protection-rights-all-migrant-workers
85. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. (2013). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6458&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
86. Yıldırım, U. D. (2016). Karadeniz’de Çay ve Fındık Üretiminde Göçmen İşgücünün Etnikleşme Süreçleri. Karadeniz Araştırmaları, 52, 191-210. https://izlik.org/JA85CH87KB
87. Yönetmelik. (2016). Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/04/20160426-1.htm
88. Yulu, A. (2014). Dilucu Sınır Kapısı’nın Iğdır Şehri Üzerindeki Etkileri. Coğrafya Dergisi, 28, 20-35. https://izlik.org/JA45UA34JD
89. Yurt, Ş., & Şişman, Y. (2024). Türkiye’de Kayıtdışı İstihdam: Sosyal Adaletsizlikler. Çalışma İlişkileri Dergisi, 15(1), 63-84. https://izlik.org/JA86EB92XT