EDİRNE’DE KARACA AHMED’İN İZLERİ: ZAVİYE, TÜRBE, CAMİ VE MAHALLE ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

1220’li yıllarda başlayan Moğol istilaları ve ardından Hârizmşahlar Devleti’nin yıkılması sonucunda, bu bölgeden göç eden cemaatlerin Anadolu’ya, özellikle Batı Anadolu’ya yerleştirildiği söylenebilir. Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’a doğru genişlemesiyle birlikte, bu toplulukların bazılarının parçalar hâlinde Balkan coğrafyasına da yerleştirildiği ifade edilebilir. Karaca Ahmed ve ona bağlı cemaatin, söz konusu göç hareketlerinin bir parçası olarak hem Anadolu’da hem de Balkanlar’da kalıcı izler bıraktığı görülmektedir. Bu çalışmada muhtelif dönemlerde kayıtlara yansıyan Edirne’deki Karaca Ahmed Zaviyesi, türbesi, mescidi, camii ve mahallesi hakkında bazı tespit ve değerlendirmeler yapılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Karaca Ahmed
• Hacı Bektaş Velî
• Edirne
• Zaviye
• Cami
• Mahalle

TRACES OF KARACA AHMED IN EDİRNE: A STUDY ON THE ZAVİYE, TOMB, MOSQUE, AND NEIGHBORHOOD

Öz

It can be stated that as a result of the Mongol invasions beginning in the 1220s and the subsequent collapse of the Khwarazmshah Dynasty, communities migrating from this region were resettled in Anatolia, particularly in its western parts. With the expansion of the Ottoman Empire into the Balkans, some of these groups were also relocated in dispersed groups to the Balkan territories. Karaca Ahmed and the community associated with him appear to have left enduring traces both in Anatolia and in the Balkans as part of these migratory movements. This study aims to present certain observations and evaluations concerning the Karaca Ahmed zaviye, tomb, masjid, mosque, and neighborhood in Edirne as reflected in records from various historical periods.

Anahtar Kelimeler

• Karaca Ahmed
• Hacı Bektaş Velî
• Edirne
• Zawiya
• Mosque
• Neighborhood

Kaynakça

1. Ahmet Bâdî Efendi. (2014a). Riyâz-ı belde-i Edirne: 20. yüzyıla kadar Osmanlı Edirne’si (Cilt 1/1) (N. Adıgüzel & R. Gündoğdu, Haz.). Trakya Üniversitesi Yayınları.
2. Ahmet Bâdî Efendi. (2014b). Riyâz-ı belde-i Edirne: 20. yüzyıla kadar Osmanlı Edirne’si (Cilt 1/2) (N. Adıgüzel & R. Gündoğdu, Haz.). Trakya Üniversitesi Yayınları.
3. Aslanapa, O. (2014). Edirne’de Osmanlı devri âbideleri. Edirne Valiliği Kültür Yayınları. Âşıkpaşazade. (2003). Osmanoğulları’nın tarihi (K. Yavuz & M. A. Y. Saraç, Çev.). Koç Kitaplığı.
4. Aydın Vilayet Salnamesi (AVS). (1895/H. 1313).
5. Aydın Vilayet Salnamesi (AVS). (1896/H. 1314).
6. Aydın Vilayet Salnamesi (AVS). (1897/H. 1315).
7. Aydın Vilayet Salnamesi (AVS). (1908/H. 1326).
8. Barkan, Ö. L. (1966). Edirne askeri kassamına âit tereke defterleri (1545-1659). Belgeler, 3(5–6), 1–479.

9. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (2001). 370 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-ili defteri (937/1530) I. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
10. Belde, A. (2019). 198 nolu Edirne şeriye siciline göre Edirne’de sosyal ve ekonomik hayat [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
11. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). A.{DVNSMHM.d. nr. 15.
12. BOA. EŞS. nr. 138, 205, 220.
13. BOA. EV.d. nr. 15730, 17340, 17581, 18721, 19018, 19152.
14. BOA. MAD.d. nr. 262, 2498.
15. BOA. ML.CRD.d. nr. 706.
16. BOA. ML.VRD.TMT.d. nr. 1949, 1951, 1953, 1962, 1963, 1966, 5846.
17. BOA. NFS.d. nr. 3084, 3107, 3844, 4225, 4228, 4230, 4237, 4254, 4374, 4378, 6927.
18. BOA. TT.d. nr. 16, 370, 402, 418, 494.
19. Büyük, O. (2022). XIV. yüzyıldan günümüze Osmanlı Edirne’sinde kaybolan camiler ve mescitler. Edirne Camileri ve Selimiye Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (ss. 230–280). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
20. Edirne Vilayet Salnamesi (EVS). (1892/H. 1310).
21. Edirne Vilayet Salnamesi (EVS). (1901/H. 1317).
22. Emen, H. (2010). 494 numaralı tahrir defterine göre Rumeli bölgesinde nüfus ve yerleşme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
23. Enîsî, H. Miratü'l vefâ li vücûh es-safâ. Süleymaniye Kütüphanesi, No. 2605/1.
24. Eyice, S. (1994). Edirne mimari. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 431-442). TDV Yayınları.
25. Gelibolulu Mustafa Âli Efendi. (1997). Kitabü’t-tarih-i künhü’l-ahbâr (Cilt 1) (A. Uğur, M. Çuhadar Gül & İ. H. Çuhadar, Haz.). Erciyes Üniversitesi Yayınları.
26. Gökbilgin, T. (1952). XV-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: Vakıflar-mülkler-mukataalar. Üçler Basımevi.
27. Gökbilgin, T. (1993). Edirne şehrinin kurucuları. Edirne’nin 600. fethi yıldönümü armağan kitabı içinde (ss. 161-178). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
28. Gökbilgin, T. (1994). Edirne. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 425-431). TDV Yayınları.
29. Gönenç, C. S. (2016). İstanbul Karaca Ahmet Sultan Dergâhı. Karacaahmet Sultan Kültür Derneği Yayınları.
30. Gülerer, S. (2014). Hacı Bektaş-ı Velî’nin halifelerinden Hacım Sultan ve menâkıbnâmesi. AKY Yayınları.
31. Gülsoy, E. (2016). XVI. yüzyılda Edirne şehri mescitleri ve vakıf defterleri. Prof. M. Tayyib Gökbilgin ve Edirne Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 123-149).
32. Halaçoğlu, Y. (2009). Anadolu’da aşiretler, cemaatler, oymaklar (1453-1650) (Cilt 3). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Hoca Sadeddin Efendi. (1979). Tacü’t-tevarih (Cilt 5) (İ. Parmaksızoğlu, Sad.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
34. Karaca Ahmet Sultan Menâkıbnâmesi. (2021). (H. D. Gümüşoğlu, Haz.). Post Yayınevi.
35. Kayıcı, H. (2013). Sâlnâmelere göre idârî sosyal ve ekonomik yapısıyla Edirne Sancağı. Edirne Valiliği Kültür Yayınları.
36. Kazancıgil, R. (1999). Edirne mahalleleri tarihçesi 1529-1990. Edirne Valiliği Yayınları.
37. Köylerimiz. (1933). İstanbul Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi.
38. Maden, F. (2012). Edirne vilayetinde Bektaşî tekke ve türbeleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, (64), 55-76. https://izlik.org/JA39DP62DR
39. Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî (Vilâyet-Nâme). (1958). (A. Gölpınarlı, Haz.). İnkılap Yayınları.
40. Oruç Beğ Tarihi (Osmanlı Tarihi 1288-1502). (2007). (N. Öztürk, Haz.). Çamlıca Basım Yayın.
41. Osman, R. (1999). Edirne evkâf-ı İslamiye tarihi camiler ve mescitler (Ü. A. Özsoy, Sad.). Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
42. Özcan, A. (2007). Redif. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 34, ss. 524-526). TDV Yayınları.
43. Özcan, H. & Gönenç, C. S. (2015). Yazılı ve sözlü ortamlardaki Karaca Ahmet Sultan menkabelerinin karşılaştırılması. Turkish Studies, 10(4), 717-746. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7710
44. Özdeğer, M. (2001). 15-16. yüzyıl arşiv kaynaklarına göre Uşak kazasının sosyal ve ekonomik tarihi. Filiz Kitabevi.
45. Özlü, Z. (2015). Osmanlı döneminde Hacı Bektaş Veli sülalesi: Çelebiler. Belleten, 79(225), 501-530. https://doi.org/10.37879/belleten.2015.501
46. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (Cilt 2). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Samıkıran, O. (2006). 138 numaralı Edirne şer’iyye sicilli H.1119-1161/M.1707-1748 [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
47. Savaş, S. (2018). Dedebâli cemaati ve Uşak kazası Dedebalılar köyü. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (32), 243-262. https://doi.org/10.30794/pausbed.424378
48. Savaş, S. (2019). Dedebalıların izinde II: Dedebalı zaviyesi ve Harmancık kazası Dedebalı karyesi. Vakıflar Dergisi 80. Yıl Özel Sayısı, 211-243. https://doi.org/10.16971/vakiflar.586901
49. Savaş, S. (2021). Dedebalıların izinde III: Balkanlarda Dedebalılar cemaati ve Tırnova kazası Dedebalı karyesi. Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 4(8), 173- 295. https://doi.org/10.32953/abad.915945
50. Sert, S. (2011). Temettuat defterleri’ne göre Edirne şehri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Niğde Üniversitesi.
51. Seyyid Hüseyin. Mir’âtü’l-vefâ. Vehbi Koç Vakfı Sadberk Hanım Müzesi Hüseyin Kocabaş Kitaplığı, No. 169.
52. Süreyya, M. (1996). Sicill-i Osmanî (Cilt 5) (N. Akbayar, Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
53. Şahin, H. (2001). Karaca Ahmed. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 24, ss. 374-375). TDV Yayınları.
54. Şahin, H. (2015). Karaca Ahmed üzerine yapılan çalışmalara dair bir literatür değerlendirmesi. VIII. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu Bildirileri içinde (Cilt 3, ss. 61-77). Üsküdar Belediyesi Yayınları.
55. Şimşek, S. (2008). Osmanlı ikinci başkenti Edirne’de tasavvuf kültürü. Buhara Yayınları.
56. Şimşek, S. (2023). Öncü şehir Edirne’nin manevî mimarları. Şemseddin Sivâsi anısına şehir ve kimlik içinde (ss. 333-358). Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
57. T.C. Dâhiliye Vekâleti. (1928). Son teşkilat-ı mülkiyede köylerimizin adları. Dâhiliye Vekâleti Yayınları.
58. Taneri, A. (1997). Celâleddin Hârzimşah. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 7, ss. 248-250). TDV Yayınları.
59. Taş, K. Z. (2019). Karaca Ahmed’in ahfadına dair yeni belge ve bilgiler. VII. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 437-451).
60. Taşğın, A. (2013). Dediği Sultan ve menakıbı Konya ve çevresinde Ahmet Yesevi halifelerinin izleri. Çizgi Kitabevi. T aşköprülüzade Ahmed Efendi. (2019). Eş-şakâiku’n-nu’mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-osmâniyye (M. Hekimoğlu, Haz.; D. Örs, Ed.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
61. Tiktaş, S. (2014). XVI. yüzyıl Edirne şehri: Demografik toplumsal ve ekonomik yapı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Bahçeşehir Üniversitesi.
62. Tosun, N. (2007). Karaca Ahmed hakkında meçhul kalmış bilgiler. V. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu Bildirileri içinde (Cilt 2, ss. 323-328). Üsküdar Belediyesi Yayınları.
63. Turğut, V. (2020). Cemâlüddin Musa Sâvî/Zilî ve Şeyh Osman-ı Velî ile ahfadına dair vakfiyeler ve düşündürdükleri (Vahdet-i tarikat). Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(2), 1029-1073. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.781719
64. VGMA (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi). HD. nr. 1219, 1165, 1172, 1185, 1200, 1201.
65. Yıldırım, İ. & Savaş, S. (2025). Rûm’un (Anadolu’nun) gözcüsü Karaca Ahmed ve Uşak Karacaahmet köyü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, (114), 77-109. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1586505
66. Yiğit, A. (1998). XVI. yüzyılın ikinci yarısında Edirne kazası [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İnönü Üniversitesi.