An Evaluation of the Rural Well-Being Concept and Its Measurement in the Context of Rural Türkiye

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 491 - 508, 20.06.2025

Özgür Burçak Gürsoy

https://doi.org/10.30586/pek.1584142

Öz

The socio-economic conditions after the pandemic and recent technological developments have changed spatial perceptions. Rural areas, which were historically constructed as “backward,” are being reinvented to include better life expectations of humanity. The concept of “rural well-being” is discussed in terms of definition and measurement methods. In this definition effort, which starts with where rural is, not only the importance of distinguishing different ruralities but also the differences at the level of purpose, actor, and policy are emphasized, and rural well-being is constructed as a “geography of opportunities”. This study first addresses the definitions of rural well-being and presents different variables included in its measurement. In different countries, the concept can be measured in terms of poverty, income and job opportunities, social capital, access to services, natural and cultural heritage, transportation, security, and health conditions. The current picture of Türkiye’s rural areas is drawn with the available official statistics to consider the possibility of measuring rural well-being. The characteristics of the Turkish rural landscape that measurements can include are reverse migration, diversification in production technologies and product composition, non-agricultural income sources, cooperatives, and intensive external migration. This study uses OECD and TUİK databases and the reports of official institutions as primary sources. As a result, it introduces the concept of rural well-being, different variables in the calculations, and the current condition of Turkish rural areas that can be considered specifically. The article contributes to the literature on well-being and agricultural structure/rural development in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

Rural well-being , measurement , rural development , Türkiye

KIRSAL İYİ OLMA HALİ KAVRAMI VE ÖLÇÜMÜNÜN TÜRKİYE KIRSALI BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Pandemi sonrası oluşan iktisadi ve sosyal koşullar, teknolojik gelişmelerin de katkısıyla mekânsal algıları değiştirmiştir. Tarihsel açıdan “geri” olarak kurgulanan kırsal alanlar, insanlığın daha iyi yaşam beklentilerini içerecek şekilde yeniden gündeme gelmektedir. Bu bağlamda, “kırsal iyi olma hali” kavramı, tanım ve ölçüm yöntemleri bakımından tartışılmaktadır. Kırsalın neresi olduğu ile başlayan bu tanımlama çabasında, sadece farklı kırsallıkları ayırt etmenin önemi değil aynı zamanda amaç, aktör ve politika düzeyindeki farklılaşmalar da vurgulanmakta ve kırsal iyi olma hali bir “fırsatlar coğrafyası” olarak kurgulanmaktadır. Bu çalışma, ilk olarak kırsal iyi olma tanımlarını ele almakta ve kavramın ölçümüne dahil edilebilen farklı değişkenlerin neler olduğunu sunmaktadır. Faklı ülkelerde kavram, yoksulluk, gelir ve iş imkanları, sosyal sermaye, hizmetlere erişim, doğal ve kültürel miras, ulaşım, güvenlik ve sağlık koşulları gibi boyutlar dahil edilerek ölçülebilmektedir. Ardından, kırsal iyi olma halinin Türkiye’de hesaplanabilirliği üzerine düşünülerek TUİK ve diğer resmî kurumlar tarafından sunulan istatistiklerle kırsal alanların güncel tablosu çizilmektedir. Ayrıca ülkemiz özelinde kırsal iyi olma kavramına dahil edilebilecek özgünlükler; tersine göç, üretim teknolojilerinde ve ürün bileşiminde çeşitlenme, tarım dışı gelir kaynakları, kooperatifleşme ve yoğun dış göç olarak tartışılmıştır. Bu araştırma, birincil kaynak olarak OECD ve TÜİK veri tabanlarını ve resmî kurumların konuya dair raporlarını taramıştır. Sonuç olarak bu makalede, kırsal iyi olma hali kavramı tanıtılmış, ölçümüne dair farklı yaklaşımlar ve göstergeler ortaya konulmuş, Türkiye’deki kırsal alanlara dair istatistiki veri durumu sorgulanmış ve bu kavram ışığında dikkate alınması gereken özgünlükler tartışılmıştır. Bu yönüyle, hem iyi olma hali ve kavramı etrafındaki hem de Türkiye tarımsal yapı/kırsal kalkınmaya dair alan yazına katkı sunmak hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

: Kırsal iyi olma , ölçüm , kırsal kalkınma , Türkiye

Kaynakça

• “III. Dünya Savaşı çıkarsa gıda cephaneliği hazır mı?” yaz. İrfan Donat, Oksijen, 5-11 Temmuz 2024, s. 34.
• “İleri Tarım: Türkiye’nin Sürdürülebilir Tarım Gündemi. Forbes Türkiye. Eylül 2024, 131-146.
• Adaman, F., & Akkoç, S. (2023). Gıdanın Politik Ekolojisi. İstanbul: Metis Yayınları.
• Akbaş, F., & Koday, S. (2020). Kırsal Alanların Sürdürülebilir Turizm Kapsamında Değerlendirilmesinin Manisa İli Özelinde Analizi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(4), 1921-1940.
• Akdeniz, H. B., İnam, Ş., & Çay, T. (2023). Türkiye’de Uygulanmış Arazi Toplulaştırma Projelerinin Kırsal Kalkınmaya Etkisi Bakımından Değerlendirilmesi. ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 11(1), 18-30. https://doi.org/10.33202/comuagri.1232016
• Akkan, B., Müderrisoglu, S., Uyan-Semerci, P. vd. (2019). How Do Children Contextualize Their Well-Being? Methodological Insights from a Neighborhood Based Qualitative Study in Istanbul. Child Indicators Research, 12, 443–460. https://doi.org/10.1007/s12187-018-9532-9
• Ankara Kalkınma Ajansı. (2017). Ankara Kırsal İnovasyon Yol Haritası 2017-2023. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/ankara-kirsal-inovasyon-yol-haritasi-2017-2023/56 (Erişim: 15.08.2024).
• Aydın, Z. (2010). Neo-Liberal Transformation of Turkish Agriculture. Journal of Agrarian Change 10(2), 149-87.
• Bayhan Karapinar, P., Metin Camgoz, S., & Tayfur Ekmekci, O. (2020). Employee Wellbeing, Workaholism, Work–Family Conflict and Instrumental Spousal Support: A Moderated Mediation Model. Journal of Happiness Studies, 21(7), 2451-2471.
• Boz Yılmazer, E., & Tunalıoğlu, R. (2024). Çiftçiler ve Tarımı Destekleyen Kurum Teknik Elemanlarının Bakış Açısıyla Akıllı Tarım Uygulamalarının Değerlendirilmesi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 10(1), 70-89. https://doi.org/10.61513/tead.14568
• Casini, L., Boncinelli, F., Gerini, F., Romano, C., Scozzafava, G., & Contini, C. (2021). Evaluating Rural Viability and Well-being: Evidence from Marginal Areas in Tuscany. Journal of Rural Studies, 82, 64-75.
• Ceylan, O. (2019). Neoliberal Ekonomi ve Türkiye Tarım Politikaları Arasında Küçük Köylülüğün Dönüşümü: Edirne İli Örneği (1980-2015). Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, 3(2) 2019, 134-152.
• Civelek, M., Dalgın, T., & Çeken, H. (2014). Agro-Turizm ve Kırsal Kalkınma İlişkisi: Muğla Yöresindeki Agro-Turizm Alanlarında Bir Araştırma. Turizm Akademik Dergisi, 1(1), 15-28.
• Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi. (2024). Why Invest in Turkish Agro-food Industry? https://www.invest.gov.tr/tr/sectors/sayfalar/agrofood.aspx (Erişim: 12.09.2024)
• Çelik, C. (2023). Extractivism and Labour Control: Reflections of Turkey’s ‘Coal Rush’ in Local Labour Regimes. Critical Sociology, 49(1), 59-76. https://doi.org/10.1177/08969205211046287.
• Çelik, C. (2024). The Social Reproduction of Natural Resource Extraction and Gendered Labour Regimes in Rural Turkey. Journal of Agrarian Change, 24(3), e12535. https://doi.org/10.1111/joac.12535
• Çiçek, Ö. (2023). Sosyal Politika Disiplini Üzerinden Kooperatifleri Yeniden Düşünmek. Memleket Siyaset Yönetim, 18(40), 409-440. https://doi.org/10.56524/msydergi.1366425
• Dedeoglu, S. (2022). Cultivating Precarisation: Intersecting Vulnerabilities of Syrian Refugees in the Turkish Agricultural Sector. Work, Employment and Society, 36(2), 345-361. https://doi.org/10.1177/09500170211041298
• Department of Environment, Food & Rural Affairs (2022). Statistical Digest of Rural England. https://www.gov.uk/government/collections/statistical-digest-of-rural-england
• Department of Environment, Food & Rural Affairs (2023). Defining and Measuring Rural Wellbeing. https://www.centreforthrivingplaces.org/wpcontent/uploads/2021/10/15233_DefiningandMeasuringRuralWellbeing-GuidanceforDefrapolicymakersandevaluators-1.pdf
• Dodurka, B. Z. (2023). Market Reconstruction in Turkey: From Sugar Market to Sugar Beet Farming. Unpublished PhD Thesis: Bogazici University.
• Ecevit, M., Karkıner, N., & Büke, A. (2009). Köy Sosyolojisinin Daraltılmış Kapsamından, Tarım-Gıda-Köylülük İlişkilerine Yönelik Bazı Değerlendirmeler. Mülkiye Dergisi, 33(262), 41-61.
• Eker, H., & Burcu, E. (2023). An Analysis of the Social Wellbeing of Youth in Turkey Based on the “2017 Global Youth Wellbeing Index”. Journal of Economy Culture and Society, (68), 30-45. https://doi.org/10.26650/JECS2023-1262133
• Erdem, M. S., & Bozan, M. (2021). Türkiye’de Sürdürülebilir Kalkınma Çerçevesinde Ekolojik Turizmin Kalkınma Planları İçerisinde Değerlendirilmesi. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 67-90. https://doi.org/10.30561/sinopusd.917549
• Ergün, B. (2021). Türkiye’de Çay Üretiminde Özel Sektöre Alternatif Üretim Modeli: ‘Yeni Nesil’ Tarımsal Üretici Kooperatifçiliği. 21. Yüzyıl Türkiyesi’nde Tarım ve Kooperatifler içinde, der. Çağatay Edgücan Şahin, ss. 49-81. İstanbul: Notabene.
• Eroğlu Pektaş, G. Ö. (2021). Beyaz Yakalı Çiftçiler: Gönüllü Sade Yaşam ve Doğrudan Pazarlama Hikayeleri. İstanbul: Beta Yayınları.
• Everest, B. (2018). Türkiye'de Kooperatifçiliğin Nicelik, Mevzuat ve Kamu Yönetimi Boyutlarıyla İrdelenmesi. Third Sector Social Economic Review, 53(3), 1008.
• FAO. (2023). Women-led Cooperatives Support Programme: FAO Türkiye’s Experiences in the Field 2023. Ankara.
• Göç İdaresi Başkanlığı. (2023). Göç İdaresi Başkanlığından, Türkiye'deki Göçmen Sayısına İlişkin Açıklama. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/goc-idaresi-baskanligindanturkiyedeki-gocmen-sayisina-iliskin-aciklama/2947276.
• Gunluk-Senesen, G. (2021). Wellbeing Gender Budgeting to Localize the UN SDGs: Examples from Turkey. Public Money & Management, 41(7), 554–560. https://doi.org/10.1080/09540962.2021.1965402
• Gürsoy, Ö. B. (2023). Yeni Kent-Kır Tanımı Ekseninde Türkiye’de Kırsal Alanlar. Tarla Sera, Temmuz 2023, 78-80.
• Gürsoy, Ö. B., & Çolak, E. (2023). Akıllı Tarım Literatürünün Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Türkiye Bağlamında Değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 185-203. https://doi.org/10.31592/aeusbed.12124
• Gürsoy, Ö. B., & Dodurka, B. Z. (2018). Türkiye’de Kırsal Yoksulluğun Güncel Durumunun Eleştirel Bir Değerlendirmesi. Türkiye’nin Büyük Dönüşümü içinde, ed. Osman Savaşkan ve Mehmet Ertan, ss. 445 -471 (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Gürsoy, Ö. B. (2021). 20.Yüzyılda Tarımda Dönüşümün Ana İzlekleri. İktisat Tarihinin Dönüşü: Yeni Yaklaşımlar ve Tartışmalar içinde, der. Ulaş Karakoç ve Alp Yücel Kaya, ss. 107-126 (İstanbul: İletişim Yayınları).
• Hacısüleyman, D., & Şanlı Gülbahar, B. (2019). Sürdürülebilir Bölgesel Ekonomik Kalkınmada Kooperatifçiliğin Rolü: İzmir Tire Süt Modeli Örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(4), 947-967.
• İzmir Kalkınma Ajansı. (2021). İzmir ili Kırsal ve Kentsel Alanlarının Tespitine Yönelik Analiz Çalışması. https://izka.org.tr/wp-content/uploads/2021/10/kirsal_kentsel_alanlarinin_tespiti.pdf (Erişim: 17.08.2024).
• Larson, J. S. (1993). The Measurement of Social Well-Being.” Social Indicators Research, 28(3), 285–296. http://www.jstor.org/stable/27522675
• Keyder, Ç., & Yenal, Z. (2011). Agrarian Change under Globalization: Markets and Insecurity in Turkish Agriculture. Journal of Agrarian Change, 11(1), 60-86.
• Keyder, Ç., & Yenal, Z. (2013). Bildiğimiz Tarımın Sonu. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Keyes, C. L. M. (1998). Social well-being. Social Psychology Quarterly, 121-140.
• Kocabaş, Y. Ö. (2010). Türkiye’de Tarımsal Kooperatifçilik Düşüncesinin Gelişimi. Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, İstanbul.
• Kurtege Sefer, B. (2024). Kırsal Kalkınmada Kadın Emeği, Sivil Toplum Kuruluşları ve Kadın Kooperatifleri. Çalışma ve Toplum, 1(80), 93-126. https://doi.org/10.54752/ct.1421
• Küçükoğul, S., & Türkoğlu, H. (2021). Kırsal Yerleşmelerde Yaşam Kalitesinin Ölçülmesi İçin Bir Yöntem Önerisi: Bursa Köylerinden Örnekler. Planlama, 31(1).
• Köne, A. Ç.; Şahin, Ç. E.; Öngel, F. S. vd. (2023). Göç Alan Kentlerde Kurulan Yeni Kooperatiflerin İstihdam ve Sosyal Uyum Üzerindeki Etkileri.
• Monreal-Álvarez, M. V., Valenzuela-Levi, F., Muñoz-Hernández, C., & Cordeu-Lobos, C. (2022). Views, conflicts, and confluence on rural well-being: A qualitative study on a community in Valparaíso. Psicoperspectivas, 21(3), 1-15.
• Mülayim, Z.G. (1992). Kooperatifçilik, Ankara: Yetkin Yayınları.
• Nizam, D. (2021). Yeni Nesil Kooperatifler: Topluluk, Aidiyet ve Yer-Temellilik. İstanbul: Oğlak Yayınları.
• Nussbaum, M., & Sen, A. (1993). The Quality of Life. Oxford: Oxford University Press.
• OECD. (2020). Rural Well-being: Geography of Opportunities, OECD Rural Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/d25cef80-en.
• OECD. (2023). Well-being and beyond GDP. https://www.oecd.org/en/topics/well-being-and beyond-gdp.html (Erişim: 10.08.2024)
• Olgun-Susta, G., & Gülçubuk, B. (2016). Kırsalın Dönüşümünde Fırsat ve Tehditleriyle Yeni Büyükşehir Yasası’nın Analizi, 13. Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi içinde, 1059-68. der. Bahri K., vd., Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü, Isparta.
• Özdemir, H. Ö. & Karadavut, U. (2020) Yabancı Uyruklu Çalışanların Tarımsal Alanda Faaliyette Bulunan Türk Aile İşletmelerindeki İşten Ayrılma Niyetlerine Etkileri. Aile İşletmeciliğinde Tarım İşletmeleri ve Farklı Kurumsallaşma Örnekleri içinde, ed. Osman Yılmaz, Ufuk Karadavut, Mustafa Kan, ss. 141-153. İstanbul: Kriter.
• Özuğurlu, M. (2013). Küçük Köylülüğe Sermaye Kapanı. Ankara: Nota Bene.
• Pamuk, Ş. (2008). Economic Change in Twentieth Century Turkey: Is the Glass More than Half Full? Turkey in the Modern World içinde, ed. Reşat Kasaba, ss. 266-300. (Cambridge: Cambridge University Press).
• Pamuk, Ş., & Toprak, Z. ed. (1988). Türkiye’de Tarımsal Yapılar. (Ankara: Yurt Yayınları).
• Pelek, D. (2019). Syrian Refugees as Seasonal Migrant Workers: Re-Construction of Unequal Power Relations in Turkish Agriculture, Journal of Refugee Studies, 32(4), 605–629, https://doi.org/10.1093/jrs/fey050
• Resmî Gazete (2012). On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, no. 6360. https://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k6360.html (Erişim: 11 Temmuz 2017).
• Smith, G. R., Strachan, G., & Gibbon, D. (2018). Rural well-being: the push and pull and the diversity in-between. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 25(7), 592–601. https://doi.org/10.1080/13504509.2018.1446369
• Şahin, Ç. E. (2020). Türkiye Tarımının Güncel Sorunlarının Çözümünde Kooperatifler Bir Model Olabilir mi? Fırsatlar ve Handikaplar Üzerine Düşünceler. Krize Karşı Kooperatifler: Deneyimler, Tartışmalar ve Alternatifler içinde, der. F. Serkan Öngel ve Uygar Dursun Yıldırım. ss. 79-115. İstanbul: Notabene Yayınları.
• Şahankaya Adar, A., Dedeoğlu, S., & Kurtuluş, G. (2023). Türkiye’de Kadın Kooperatifleri: Mevcut Durum Analizi, Kadın Güçlenmesi ve İstihdam Yaratma Potansiyeli. Çalışma ve Toplum, 2(77), 1174-1208. https://doi.org/10.54752/ct.1280833
• TAGEM. (2021). Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Sektör Politika Belgesi 2020. 2024.https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/T%C4%B1bbi%20ve%20Aromatik%20Bitkiler%20SPB.pdf (Erişim: 10.09.2024).
• T.C. Kalkınma Bakanlığı (2014). Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2014-2020). Ankara: T.C. Kalkınma Bakanlığı, 2014.
• T. C. Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Kırsal Göstergeler Tablosu. https://kkp.tarimorman.gov.tr/KGTablosuyeni.pdf (Erişim:17 Temmuz 2024)
• TÜİK (2023). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kent-Kir-Nufus-Istatistikleri-2022 49755.
• Tutkunca, T., & Haydar, O. (2022). Kooperatiflerde Dijital Dönüşüm ve Kooperatif Çalışanlarının İş Süreçlerine Etkisi: Çukobirlik Üzerine Bir Çalışma. Scientific Journal of Innovation and Social Sciences Research, 2(1), 57-68.
• Ulukan, U. (2009). Türkiye Tarımında Yapısal Dönüşüm ve Sözleşmeli Çiftçilik: Bursa Örneği. İstanbul: Sosyal Araştırmalar Vakfı.
• Veréb, V., Marques, C., Madureira, L., Marques, C., Keryan, T. and Silva, R. (2024). What Is Rural Well-Being and How Is It Measured? An Attempt to Order Chaos. Rural Sociology, 89, 239-280. https://doi.org/10.1111/ruso.12536
• Viganò, F., Grossi, E., & Blessi, G. T. (2023). Subjective Well-being in Rural and Urban Italy: Comparing Two Survey Waves (2008–2018). In Rural quality of life (pp. 370-382). Manchester University Press.
• Woodhill, J., Kishore, A., Njuki, J., Jones, K., & Hasnain, S. (2022). Food systems and rural wellbeing: challenges and opportunities. Food Security, 14(5), 1099-1121.
• Yardımcı, B. (2023). Türkiye’de Kırsal Alan Tanımının Serüveni. Bölgesel Kalkınma Dergisi, 01(02), 193-213.
• Yavaşoğlu, F., & Özelçi Eceral, T. (2023). Aktör Ağ İlişkileri Bağlamında Sosyal Sermaye, Yerel Kooperatifler, Bölgesel Kalkınma: İzmir, Ödemiş Bademli Kooperatifi. Bölgesel Kalkınma Dergisi, 01(04), 374-397. https://doi.org/10.61138/bolgeselkalkinmadergisi.1355775