Türkiye’nin Neoliberal Dönüşümü ve Hak Mücadeleleri: Cerattepe Eylemleri Örneği

Öz

Bu çalışmada 1990’lı yılların ortalarında Artvin’in Cerattepe bölgesinin maden sahası olarak ilan edilmesinin sonucu yerel bir dinamikle ortaya çıkan maden karşıtı hareketin evriminin Türkiye’nin neoliberal dönüşümü bağlamında tartışılması amaçlanmaktadır. Zira otuz yıla yayılan bir mücadelenin örneği olan söz konusu hareket, neoliberal dönüşümün sonucu olan doğanın metalaştırılmasındaki süreklilik ve kırılmaların anlaşılması açısından önemlidir. 2000’li yılların ortalarına kadar bölgenin madencilik faaliyetine açılması hareketin çeşitli girişimlerinin etkisiyle engellenmiştir. Bu durum, ortaya konan mücadelenin yanı sıra, devletin piyasalaşma rasyoneline karşıt olarak çevreyi koruma saikinin çelişkili birlikteliği ile ilişkilidir. Çalışmada Çoban, Akbulut ve Adaman’ın gözlemlerine dayanarak, AKP dönemi ile birlikte neoliberalizmin hukuki ve kurumsal statüye kavuşması dolayısıyla bu çelişkinin piyasalaşma lehine adım adım çözüldüğüne işaret edilmektedir. Bu dönemde hem çeşitli düzenleyici kurullar ile maden ve enerji gibi alanların piyasalaşmasının hukuki ve kurumsal altyapısı hazırlanmış, hem de finansal genişlemenin sonucu olarak sermayeye yönelik kredi ve teşvik unsurları yaratılmıştır. Ayrıca AKP’nin inşaat, enerji ve maden gibi sektörleri büyütmeye yönelik stratejik tercihinin yanı sıra ekonomikleştirilmiş ve sayılara indirgenmiş kalkınma söylemi doğanın neoliberal dönüşümüne ivme katmıştır. Son tahlilde Cerattepe bölgesi, yerel halkın direnişine rağmen, devletin zor aygıtlarının da devreye sokulmasıyla, maden faaliyetine açılmıştır. Sonuç ise benzersiz bir ekosistemin yıkıma uğratılmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalizm
• Cerattepe Eylemleri
• Doğanın Metalaştırılması
• Ekonomikleştirme

Türkiye’s Neoliberal Transformation and Struggles for Rights: The Case of the Cerattepe Protests

Öz

This study aims to discuss the evolution of the anti-mining movement, which emerged through local dynamics following the designation of the Cerattepe region in Artvin as a mining area in the mid-1990s, within the context of Turkey’s neoliberal transformation. This movement, which has extended over a period of thirty years, is significant for understanding the continuities and ruptures in the commodification of nature — a central feature of neoliberal transformation. Until the mid-2000s, mining activities in the region were prevented through various initiatives undertaken by the movement. This outcome is related not only to the resistance itself, but also to the contradictory coexistence between the state’s market-oriented rationale and its purported motive of environmental protection. Drawing on the observations of Çoban, Akbulut, and Adaman, this study argues that with the rise of the AKP era, neoliberalism gained legal and institutional status, and this contradiction was gradually resolved in favor of marketization. During this period, the legal and institutional infrastructure necessary for the marketization of sectors such as mining and energy was established through various regulatory bodies, while financial expansion led to the creation of credit and incentive mechanisms aimed at capital. In addition to the AKP’s strategic preference for expanding sectors such as construction, energy, and mining, the economized and quantifiable discourse of development further accelerated the neoliberal transformation of nature. Ultimately, despite the resistance of the local population, the Cerattepe region was opened to mining through the deployment of state coercive apparatuses. The result was the destruction of a unique ecosystem.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalism
• Cerattepe Protests
• Neoliberalization of Nature
• Economization

Kaynakça

1. Adaman, F., & Akbulut, B. (2021). Erdoğan’s Three-Pillared Neoliberalism: Authoritarianism, Populism and Developmentalism. Geoforum, 124, 279-289. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2019.12.013
2. Adaman, F., Akbulut, B., & Arsel, M. (2016). Türkiye’de Kalkınmacılığı Yeniden Okumak: HES’ler ve Dönüşen Devlet-Toplum-Doğa İlişkileri. İçinde C. Aksu, S. Erensü, & E. Evren (Ed.), Sudan Sebepler: Türkiye’de Neoliberal Su-Enerji Politikaları ve Direnişleri (ss. 291-312). İletişim Yayınları.
3. Akbulut, B. (2015). Development as in-Justice: An Evaluation of Justice and Development Party’s Development Strategies. Perspectives: Political Analysis and Commentary from Turkey, 13, 10-15.
4. Akbulut, B., & Adaman, F. (2013). The Unbearable Charm of Modernization: Growth Fetishism and the Making of State in Turkey. Perspectives: Political Analysis and Commentary from Turkey, 5(13), 1-10.
5. Akbulut, B., Adaman, F., & Arsel, M. (2014). Türkiye’de Çevre Siyasasının Ekonomi-Politiği: Kurumlar ve Devletin İnşası. İçinde A. F. Aysan & D. Dumludağ (Ed.), Kalkınmada Yeni Yaklaşımlar (ss. 277-288). İmge Kitabevi.
6. Akça, İ. (2018). 1980 Sonrası Türkiye’de Hegemonya Projeleri ve Otoriterizmin Değişen Biçimleri (K. Deniz, Çev.). Içinde İ. Akça, A. Bekmen, & B. A. Özden (Ed.), “Yeni Türkiye”ye Varan Yol: Neoliberal Hegemonyanın İnşaası (ss. 27-67). İletişim Yayınları.
7. Akçay, Ü., & Türkay, M. (2006). Neoliberalizm’den Kalkınmacı Yaklaşıma; Devletin Sermaye Birikimi Sürecindeki Yeri Üzerine. İçinde B. Ülman & İ. Akça (Ed.), İktisat, Siyaset, Devlet Üzerine Yazılar Prof. Dr. Kemâli Saybaşılı’ya Armağan (ss. 49-65). Bağlam Yayıncılık.
8. Ankahaber. (2025, Ocak 8). Yeşil Artvin Derneği: “Artvin Cerattepe’de kurulmak istenen maden projesinden vazgeçin”. https://ankahaber.net/haber/detay/yesil_artvin_dernegi_artvin_cerattepede_kurulmak_istenen_maden_projesinden_vazgecin_214236

9. Bayramoğlu Özuğurlu, S. (2009). Türkiye’de Devletin Dönüşümü: Parlamenter Popülizmden Piyasa Despotizmine. İçinde N. Mütevellioğlu & S. Sönmez (Ed.), Küreselleşme, Kriz ve Türkiye’de Neoliberal Dönüşüm (ss. 261-302). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
10. BBC. (2016, Şubat 17). Cerattepe’de madene karşı direnişe polis müdahalesi. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/02/160217_cerattepe_mudahale
11. Bianet. (2024, Mayıs 21). AYM’den Cerattepe için verilen ÇED kararına iptal. https://bianet.org/haber/aymden-cerattepe-icin-verilen-ced-kararina-iptal-295609
12. Binbuğa, B. (2024). The Struggle for “Life”: Anti-Mining Mobilisation in Turkey. Interface: A Journal for and about Social Movements, 15(1). https://www.academia.edu/125512282/The_struggle_for_life_anti_mining_mobilisation_in_Turkey
13. Birgün. (2025, Ocak 6). Cengiz Holding’in yeni ÇED’i İDK’de görüşülecek. https://www.birgun.net/haber/cengiz-holding-in-yeni-cedi-idkde-gorusulecek-588927
14. Boratav, K. (2019). Türkiye İktisat Tarihi 1908-2015 (24. bs). İmge Kitabevi.
15. Brown, W. (2018). Halkın Çözülüşü Neoliberalizmin Sinsi Devrimi (B. E. Aksoy, Çev.). Metis Yayınları.
16. Bursa, Z. (2011). Türkiye Solunda Kalkınma Düşüncesi: 1920’lerden 1970’lere. Versus Kitap.
17. Cengiz, P. (2017, Ağustos 15). Yeşil Artvin Derneği. Cerattepe Geçilirse, Türkiye’de Her Yer Geçilir. https://yesilartvindernegi.org/cerattepe-gecilirse-turkiyede-her-yer-gecilir/
18. Crouch, C. (2014). Neoliberalizmin Garip Ölümsüzlüğü (U. Gezen, Çev.). Açılım Kitap.
19. Çoban, A. (2018). Doğanın Metalaştırılması. Toplum ve Bilim, 143, 209-241.
20. Çoban, A., & Duru, B. (2009). Emek Ekseninde AKP İktidarının Çevre ve Kent Politikaları. İktisat Dergisi, 508-509-510, 57-68.
21. Çoban, A., Özlüer, F., & Erensü, S. (2015). Türkiye’de Doğanın Neoliberalleştirilmesi ve Bu Sürece Karşı Mücadeleler. İçinde A. Çoban (Ed.), Yerel Yönetim, Kent ve Ekoloji: Can Hamamcı’ya Armağan (ss. 399-456). İmge Kitabevi.
22. Davidson, N. (2018). Neoliberalism as a Class-Based Project. İçinde D. Cahill, M. Cooper, M. Konings, & D. Primrose (Ed.), The Sage Handbook of Neoliberalism (ss. 55-68). SAGE.
23. Ercan, F. (2005). Türkiye’de Yapısal Reformlar. İçinde F. Ercan & Y. Akkaya (Ed.), Kapitalizm ve Türkiye 1: Kapitalizm, Tarih ve Ekonomi (ss. 369-429). Dipnot Yayınları.
24. Erensü, S., Evren, E., & Aksu, C. (2016). Giriş: Yeğin Sular Daim Engine Akar. İçinde C. Aksu, S. Erensü, & E. Evren (Ed.), Sudan Sebepler: Türkiye’de Neoliberal Su-Enerji Politikaları ve Direnişleri (ss. 9-33). İletişim Yayınları.
25. Evrensel. (2025a, Ocak 1). Talanın merkezi Artvin. https://www.evrensel.net/haber/538589/talanin-merkezi-artvin
26. Evrensel. (2025b, Ocak 19). AKP’li Faruk Çelik Artvin halkının madenlere direnişine “Hastalık” dedi. https://www.evrensel.net/haber/540378/akpli-faruk-celik-artvin-halkinin-madenlere-direnisine-hastalik-dedi
27. Gazeteduvar. (2024a, Temmuz 22). Cerattepe’de halk kazandı: Şirket için “terk et” kararı. https://www.gazeteduvar.com.tr/cerattepede-halk-kazandi-sirket-icin-terk-et-karari-haber-1707673
28. Gazeteduvar. (2024b, Ağustos 23). Artvin Valiliği duyurdu: Cerattepe’deki altın madeninin faaliyeti durduruldu. https://www.gazeteduvar.com.tr/artvin-valiligi-duyurdu-cerattepedeki-altin-madeninde-faaliyet-durduruldu-haber-1715018
29. Gönenç, D. (2022). Litigation as a Strategy for Environmental Movements Questioned: An Examination of Bergama and Artvin-Cerattepe Struggles. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 24(2), 303-322. https://doi.org/10.1080/19448953.2021.2006004
30. Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin Kısa Tarihi (A. Onocak, Çev.). Sel Yayıncılık.
31. Jessop, B. (2005). Birikim Stratejileri, Devlet Biçimleri ve Hegemonik Projeleri. İçinde B. Yarar & A. Özkazanç (Ed.), Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleşme Ekseninde Kapitalist Devlet (ss. 153-188). İletişim Yayınları.
32. Korkmaz, A., Ustakara, F., & Aydın, U. (2018). Dijital Aktivizm Bağlamında Artvin Cerattepe Olayları Üzerine Bir İçerik Analizi. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 30, 57-76.
33. Mekânda Adalet İçin Yurttaş Davaları: Cerattepe. (2019). Mekanda Adalet Derneği. https://mekandaadalet.org/program/yurttas-davalari-cerattepe/
34. Nur Neşe Karahan’la Görüşme. (2013, Mayıs). Kolektif Ekososyalist Dergi, 16.
35. Offe, C. (2001). Yönetilemezlik: Muhafazakâr Kriz Kuramlarının Yeniden Doğuşu (K. Atakay, Çev.). Cogito, 27, 43-67.
36. Özkazanç, A. (2005). Türkiye’nin Neoliberal Dönüşümü ve Liberal Düşünce. İçinde T. Bora & M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 7 Liberalizm (ss. 634-657). İletişim Yayınları.
37. Peck, J., Brenner, N., & Theodore, N. (2018). Actually Existing Neoliberalism. İçinde D. Cahill, M. Cooper, M. Konings, & D. Primrose (Ed.), The Sage Handbook of Neoliberalism (ss. 3-15). SAGE.
38. Read, J. (2012). Homo Economicus’un Bir Soykütüğü: Neoliberalizm ve Öznelliğin Üretimi (Ş. Öztürk, Çev.). Cogito, 70-71, 82-95.
39. Saad-Filho, A. (2007). Washington Uzlaşmasından Washington Sonrası Uzlaşmasına: İktisadi Kalkınmaya Dair Neoliberal Gündemler (Ş. Başlı & T. Öncel, Çev.). İçinde A. Saad-Filho & D. Johnson (Ed.), Neoliberalizm: Muhalif Bir Seçki (ss. 191-201). Yordam Kitap.
40. Topal, A. (2002). Küreselleşme Sürecindeki Türkiye’yi Anlamaya Yarayan Bir Anahtar: Yeni Sağ. Praksis, 7, 63-84.
41. Turan, Ö. (2014). Kudretli Devlet, Manevi Kalkınma, Ağır Sanayii: Türk Sağı ve Kalkınma. İçinde İ. Ö. Kerestecioğlu & G. G. Öztan (Ed.), Türk Sağı: Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri (2. bs, ss. 459-505). İletişim Yayınları.
42. Tünay, M. (2002). Türk Yeni Sağının Hegemonya Girişimi (N. Güveloğlu & D. Dinler, Çev.). Praksis, 5, 177-197.
43. Türkay, M. (2005). Karar Alma Süreçlerinin Özelleştirilmesi, Eski Aktörler, Yeni Hukuk. İçinde F. Ercan & Y. Akkaya (Ed.), Kapitalizm ve Türkiye 2: Emek, Siyasal Yaşam ve Bölgesel Kalkınma (ss. 219-240). Dipnot Yayınları.
44. Ünsaldı, L. (2014). Bir Ekonomizm Eleştirisi Türkiye’de Kalkınma Fikri. Heretik Yayınları.
45. Vardar, N. (2016, Şubat 16). Bianet. Cerattepe’de Madene Karşı Mücadele Eden Halka Saldırı. https://bianet.org/haber/cerattepe-de-madene-karsi-mucadele-eden-halka-saldiri-172142
46. Vardar, N. (2017, Ağustos 17). Bianet. Cerattepe’de Tahribat Başladı. https://bianet.org/haber/cerattepe-de-tahribat-basladi-189073
47. Yalman, G. L. (2004). Türkiye’de Devlet ve Burjuvazi: Alternatif Bir Okuma Denemesi. İçinde N. Balkan & S. Savran (Ed.), Sürekli Kriz Politikaları Türkiye’de Sınıf, İdeoloji ve Devlet (ss. 44-75). Metis Yayınları.
48. Yeşil Artvin Derneği. (t.y.). Mücadele Tarihimizden. Geliş tarihi 10 Şubat 2025, gönderen https://yesilartvindernegi.org/mucadele-tarihimizden/
49. Yeşilbağ, M. (2016). Hegemonyanın Harcı: AKP Döneminde İnşaata Dayalı Birikim Rejimi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 71(2), 599-626.
50. Yılmaz, Z. (2018). Yeni Türkiye’nin Ruhu Hınç, Tahakküm, Muhtaçlaştırma. İletişim Yayınları.