Tarım Sektöründe Döngüsel Ekonominin Anahtarı: Agroekoloji

Öz

Tarım sektörü; artan dünya nüfusu, iklim değişikliği, doğal kaynakların tükenmesi ve kırsal yoksulluk gibi çok boyutlu sorunların kesişiminde yer almakta, bu durum mevcut doğrusal üretim ve tüketim modellerinin sürdürülebilirliğini tartışmalı hale getirmektedir. Girdi yoğun ve dışa bağımlı tarımsal üretim yapıları, ekosistem bütünlüğünü zayıflatmakta ve uzun vadede üretim kapasitesi üzerinde baskı oluşturmaktadır. Bu bağlamda döngüsel ekonomi yaklaşımı ile agroekolojik ilkelerin birlikte değerlendirilmesi, tarımsal üretimde kaynak verimliliğini artırmayı, atıkların yeniden üretim sürecine kazandırılmasını ve ekosistem temelli sürdürülebilir üretim modellerinin geliştirilmesini amaçlayan alternatif bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışmada, tarım sektöründe döngüsel ekonominin uygulanabilirliği agroekoloji perspektifi çerçevesinde kavramsal ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelenmiştir. Araştırma, ikincil veri kaynaklarına dayalı betimsel analiz yöntemi temelinde yürütülmüş; Eurostat, FAO, TÜİK ve ilgili kurumsal veri tabanlarından elde edilen göstergeler döngüsel ekonomi ve agroekolojik üretim yaklaşımı bağlamında değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde tarımsal hâsıla, pestisit ve inorganik gübre kullanımı, organik tarım alanları, enerji tüketimi, enerji verimliliği ve tarımsal faaliyetlerden kaynaklanan sera gazı emisyonları temel göstergeler olarak ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, agroekolojik üretim ilkeleriyle ilişkilendirilen sürdürülebilir tarımsal uygulamaların; kaynak kullanım etkinliği, kimyasal girdi bağımlılığının azaltılması, biyoçeşitliliğin korunması ve yerel üretim ağlarının güçlendirilmesi bakımından döngüsel ekonomi yaklaşımıyla önemli ölçüde örtüştüğünü göstermektedir. Bununla birlikte çalışma, agroekoloji ile döngüsel ekonomi arasındaki ilişkinin yalnızca çevresel sürdürülebilirlik açısından değil; ekonomik dayanıklılık, kırsal kalkınma ve toplumsal refah boyutları bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak agroekoloji temelli döngüsel tarım yaklaşımının, sürdürülebilir tarımsal dönüşüm açısından bütüncül bir çerçeve sunduğu değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tarım Sektörü
• Döngüsel Ekonomi
• Agroekoloji

The Key to Circular Economy in the Agriculture Sector: Agroecology

Öz

Agriculture is positioned at the intersection of multidimensional challenges such as rapid population growth, climate change, depletion of natural resources, and rural poverty, making the sustainability of conventional linear production and consumption models increasingly questionable. Input-intensive and externally dependent agricultural production systems weaken ecosystem integrity and create long-term pressures on production capacity. In this context, the integration of circular economy principles with agroecological approaches offers an alternative framework aimed at increasing resource efficiency, reintegrating waste into production processes, and promoting ecosystem-based sustainable agricultural systems. This study examines the applicability of the circular economy in the agricultural sector from an agroecological perspective through a conceptual and comparative framework. The research is based on a descriptive analysis using secondary data obtained from Eurostat, FAO, TÜİK and other institutional databases. Agricultural gross value added, pesticide and inorganic fertilizer use, organic farming areas, energy consumption, energy efficiency, and greenhouse gas emissions originating from agricultural activities were evaluated within the context of circular economy principles and agroecological production approaches. The findings indicate that sustainable agricultural practices associated with agroecological principles substantially overlap with the objectives of the circular economy in terms of improving resource efficiency, reducing dependency on chemical inputs, preserving biodiversity, and strengthening local production networks. Furthermore, the study demonstrates that the relationship between agroecology and the circular economy should be evaluated not only from an environmental sustainability perspective, but also in terms of economic resilience, rural development, and social welfare. As a result, an agroecology-based circular agricultural model is considered to provide a holistic framework for sustainable agricultural transformation.

Anahtar Kelimeler

• Agricultural Sector
• Circular Economy
• Argoecology

Kaynakça

1. Akkuş, A. (2021). Sürdürülebilir ve Adil Bir Gıda Sistemine Geçiş Mümkün Olabilir Mi? Gıda paradoksları: Sürdürülebilir zorluklar ve alternatif perspektifler içinde, Ed., S. Ak Kuran, Gazi Kitapevi: Ankara, ss. 285-307.
2. Akyol, M. (2020). Enerji tüketiminin tarımsal katma değer üzerindeki etkisi: AB’ye üye geçiş ekonomileri için panel veri analizi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(İİB), 59–64.
3. Altieri, M. A. (1995). Agroecology: The science of sustainable agriculture. Boulder: Westview Press.
4. Atmış, E. (2021). Türkiye’de Ormansızlaşmanın Gerçek Boyutları. 3. Uluslararası tarım ve gıda etiği kongre kitabı içinde Ed., N. Y. Yalım ve M. Evren, TARGET, Tarım ve Gıda Etiği Derneği Yayınları: Ankara, ss. 58-63.
5. Atmış, E. (2022). Dünyada Ormansızlaşma Ve Orman Bozulması, Türkiye ormancılığı 2022: Türkiye’de ormansızlaşma ve orman bozulması içinde, Ed., E. Atmış, Türkiye Ormancılar Derneği Yayını: Ankara, ss. 31-35.
6. Aysu, A. (2015). Gıda krizi, tarım, ekoloji ve egemenlik. Metis Yayınları: İstanbul.
7. Bilgili, M. Y. (2022). Döngüsel Ekonominin Sıfır Atık İdealine Ulaşmada Sunduğu Avantajlar. Döngüsel ekonomi: Teori ve pratik içinde Ed., H. Türker Kara, Efe Akademi Yayınları: İstanbul, ss. 37-53.
8. Cüre B. (2022). Effect of chemical and organic fertilizers on the environment, Journal of Biosystems Engineering, 3(2), 98-107.

9. Çalışkan, H.; Göl, C. (2022). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde yaşanılan demografik değişimlerin arazi kullanım türü/arazi örtüsü üzerine etkileri. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 8(1), 100-112.
10. Çelen, A. E. (2021). Agroekoloji ve Döngüsel Tarım, Agroekoloji: Başka bir tarım mümkün içinde Ed., T. Özkaya, M. Y. Yıldız, F. Özden ve U. Kocagöz, Metis Yayınları: İstanbul, ss. 78-86.
11. Dağdelen Türkyılmaz, Ü. (2024). Hayvan Atıklarının Geri Dönüşümü Ve Tarımsal Kullanımı. Toprak altı hazinesi: Sürdürülebilir tarımın ekonomik izdüşümleri içinde, Ed., T. Karabacak, E. Gövez, F. N. Özdemir, Efe Akademik Yayıncılık: İstanbul, ss. 109-120.
12. Duman Altan, A.; Sağbaş, A. (2020). Türkiye’nin enerji verimliliği ve iklim değişikliği performansı: Mevcut durum ve gelecek projeksiyonu, Verimlilik dergisi, Sayı: 1, ss. 7-26.
13. Ekici, E. (2022), İklim değişikliklerinin etkilerinin azaltılmasında halk sağlığı hemşireliği, Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 4(1), 77-88. https://doi.org/10.54061/jphn.989135
14. Ellen MacArthur Foundation. (2013). Towards the Circular Economy: Economic and Business Rationale for an Accelerated Transition. Cowes: Ellen MacArthur Foundation.
15. European Commission. (2020). A New Circular Economy Action Plan: For a Cleaner and More Competitive Europe. Brussels: European Commission.
16. EUROSTAT. (2025). Agricultural statistics database. https://ec.europa.eu/eurostat
17. FAO (2018a). Agroecology for food security and nutrition: Proceedings of the FAO International Symposium. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
18. FAO (2018b). The 10 Elements of Agroecology: Guiding the Transition to Sustainable Food and Agricultural Systems. Rome: FAO.
19. FAO (2020). Agroecology for food security and nutrition: Proceedings of the FAO International Symposium. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
20. FAOSTAT (2026). Agricultural Economic Accounts. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://www.fao.org/faostat
21. Geissdoerfer, M.; Savaget, P.; Bocken, N. M. P.; Hultink, E. J. (2017). The Circular Economy – A New Sustainability Paradigm? Journal of Cleaner Production, 143(6), 757–768.
22. Gliessman, S. R. (2015). Agroecology: The Ecology of Sustainable Food Systems. Third Edition (3rd ed.) Boca Raton: CRC Press.
23. Kayışoğlu, Ç.; Türksoy, S. (2023). Tarımda sürdürülebilirlik ve gıda güvenliği. Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 37(1), 289-303. https://doi.org/10.20479/bursauludagziraat.1142135
24. Kirchherr, J.; Reike, D.; Hekkert, M. (2017). Conceptualizing the Circular Economy: An Analysis of 114 Definitions. Resources, Conservation and Recycling, 127, 221–232.
25. Kır, A. (2021). Tarımsal Araştırmalarda Agroekolojik Yönetim. Agroekoloji: Başka bir tarım mümkün içinde, Ed., T. Özkaya, M. Y. Yıldız, F. Özden ve U. Kocagöz, Metis Yayınları: İstanbul, ss. 64-77.
26. Magdoff, F. (2015). Meta Olarak Gıda. Ekolojik felaket ve meta olarak gıda içinde, Derleyen, H. Tanıttıran, Kalkedon Yayıncılık: İstanbul, ss. 7-58.
27. Merdan, K. (2019). Avrupa Birliği Ülkelerinde organik tarımın mevcut durumu ve gelişme potansiyeli, Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 6(1), 167-186.
28. McMichael, P. (2013). Food Regimes and Agrarian Questions. Halifax: Fernwood Publishing.
29. Örs, B. O. (2021). Agroekolojinin “Sınırlılığı” ve “Sınırsızlığı”. Agroekoloji: Başka bir tarım mümkün içinde, Ed., T. Özkaya, M. Y. Yıldız, F. Özden ve U. Kocagöz, Metis Yayınları, İstanbul, ss. 249-265.
30. Özkaya, T. (2023). İklim değişimi-tarım ilişkileri: dünyada ve Türkiye’de politikalar, Tarım ve mühendislik dergisi Sayı: 138-139, ss. 26-42.
31. Özkaya, T.; Özden, F. (2021). Agroekoloji: Bir bilim, Bir Uygulama ve Bir Hareket. Agroekoloji: başka bir tarım mümkün içinde, Ed., T. Özkaya, M. Y. Yıldız, F. Özden ve U. Kocagöz, Metis Yayınları: İstanbul, ss. 17-44.
32. Patel, R. (2013). The Long Green Revolution. The Journal of Peasant Studies, 40(1), 1–63.
33. Pearce, D. W.; Turner, R. K. (1990). Economics of Natural Resources and the Environment. Johns Hopkins University Press: Baltimore.
34. Pretty, J. (2008). Agricultural Sustainability: Concepts, Principles and Evidence. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 363(1491), 447–465.
35. Pretty, J. (2015). Ekolojik Tarım Dokuz Milyar İnsanı Besleyebilir Mi? Ekolojik felaket ve meta olarak gıda içinde, Derleyen. H. Tanıttıran, Kalkedon Yayıncılık: İstanbul, ss. 259-275.
36. Rosset, P. M. (2023). Agroekoloji: Fırsatlar ve Zorluklar. Gıdanın politik ekolojisi içinde, Ed., F. Adaman, S. Akkoç, Metis Yayınları: İstanbul, ss.100-114.
37. Rosset, P.M.; Altieri, M. A. (2022). Agroekoloji: Bilim ve politika, Çev: F. Özden, NotaBene Yayınları: İstanbul.
38. Schiavoni, C.; Camacaro, W. (2015). Venezuela’nın Yeni Bir Gıda ve Tarım Sistemi İnşa Etme Çabası. Ekolojik felaket ve meta olarak gıda İçinde Derleyen H. Tanıttıran, Kalkedon Yayıncılık: İstanbul, ss. 191-210.
39. Şahin, G.; Onurbaş Avcıoğlu, A. (2016). Tarımsal üretimde sera gazları ve karbon ayak izi, Tarım Makinaları Bilimi Dergisi (Journal of Agricultural Machinery Science), 12 (3), 157-162.
40. Temürcü, C. (2021). Köylülük ve Agroekoloji, Agroekoloji: Başka bir tarım mümkün içinde, Ed., T. Özkaya, M. Y. Yıldız, F. Özden ve U. Kocagöz, Metis Yayınları: İstanbul, ss. 234-248.
41. Topal, R. Ş. (2010). Tarım sektörünün topluma karşı sorumlulukları. Trakya Üniversitesi sosyal bilimler dergisi, 12(1), 1-31. https://izlik.org/JA56GB63CT
42. Turhan, Ş. (2021). Ekolojiye Duyarlı Tarım Uygulamaları: Dünyadan Örnekler, Gıda paradokslar: Sürdürülebilir zorluklar ve alternatif perspektifler içinde, Ed., S. Ak Kuran, Gazi Kitepevi: Ankara, ss. 332-352.
43. TÜİK (2026). Tarımsal Ekonomik Hesaplar. Türkiye İstatistik Kurumu.
44. Uğuz, S. (2023). Hayvan barınaklarından salınan kirletici gazların fotobiyoreaktör sistemleri ile azaltılması, (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Bursa.
45. Utkulu, U.; Türköz, K. (2020). Döngüsel Ekonomiye Geçiş Sürecinin Uluslararası Ticaret Yansımaları: Türkiye Örneği. Döngüsel ekonomi: Makro ve mikro incelemeler içinde, Ed., F. Sayın, Nobel Akademik Yayıncılık: Ankara, ss. 113-142.
46. Uysal, Y. (2020). Döngüsel Ekonomi Perspektifinde Türkiye’de Tarım ve Tarım Politikalarının Yeniden Yapılması. Döngüsel ekonomi: Makro ve mikro incelemeler içinde, Ed., F. Sayın, Nobel Akademik Yayıncılık: Ankara, ss. 465-494.
47. Wezel, A.; Bellon, S.; Doré, T.; Francis, C.; Vallod, D.; David, C. (2009). Agroecology as a Science, a Movement and a Practice. Agronomy for Sustainable Development, 29(4), 503–515.
48. Yıldız, M.; Öztürk, M. S. (2022). Gıda Sistemlerinde Döngüsel Ekonominin Önemi. Döngüsel ekonomi teori ve pratik içinde, Ed., H. Türker Kara, Efe Akademi Yayınları: İstanbul, ss. 91-106.
49. Yücel, D. (2022). İklim Değişikliği İle Mücadele Kapsamında Doğrusal Ekonomiden Döngüsel Ekonomiye Geçiş Süreci. Yeşil dönüşüm ve döngüsel ekonomi içinde, Ed., S. Doğan, A. Aytaç, Paradigma Akademi, Çanakkale, ss. 137-186.