OLAĞANÜSTÜ HÂL REJİMİNDE TÜRKİYE’DE TOPLANMA ve ÖRGÜTLENME ÖZGÜRLÜĞÜ

Öz

Bu çalışmanın ilgilendiği ana sorun olağanüstü hâllerde toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne getirilen sınırlamaların hukuki çerçevesini irdelemektir. Çalışmanın birinci bölümünde öncelikle bir istisna hâli olarak tanımlanan olağanüstü hâl kurumunun liberal devlet öğretisi içindeki teorik kökenleri ele alınmış ve istisnanın süreklileşmeye olan yatkınlığı değerlendirilmiştir. Ardından, özgürlüğün olağanüstü hâllerde sınırlandırılma rejimi, Türkiye’nin parçası olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sistemi açısından incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Türkiye’de olağanüstü hâl rejiminin hukuki ve siyasi gelişimi 2017 Anayasa değişiklikleri açısından ele alındıktan sonra Anayasa Mahkemesi’nin olağanüstü hâllerde toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne ilişkin verdiği kararların bir değerlendirmesi yapılmıştır. Türkiye’de 2016-2018 arasında iki yıl süren olağanüstü hâlde toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne getirilen sınırlamalar ve bunlara karşın Anayasa Mahkemesi’nin verdiği kararlar incelendiğinde görülmektedir ki siyasal olan ile hukuki olan arasındaki ayrımın normalden daha çok silikleştiği olağanüstü hâl dönemlerinde, hukuk alanındaki tüm çabalara rağmen hak ihlallerinin önüne tamamen geçmek ya da mağdurlar açısından tam bir giderim sağlamak her zaman mümkün olmamaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi açısından ise, ikincillik ilkesinin getirdiği sistemin doğası gereği egemen devletlerin takdir yetkisi karşısında tam ve kesin bir önleyiciliği sağlamak mümkün olmamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Olağanüstü Hâl
• İmtiyaz Hakkı
• Olağanüstü Hâlin Süreklileşmesi
• Toplanma ve Örgütlenme Özgürlüğü
• Hak ve Özgürlüklerin Sınırlandırılması

FREEDOM OF ASSEMBLY AND ASSOCIATION IN TURKEY UNDER THE STATE OF EMERGENCY REGIME

Öz

The primary concern of this study is to examine the legal framework of restrictions on freedom of assembly and association during states of emergency. In this respect, in the first chapter, the theoretical development of the state of emergency, which is theoretically defined as a state of exception, is first addressed, and the tendency of the exception to become permanent is evaluated. Subsequently, the regime for restricting this freedom during states of emergency is examined from the perspective of the European Convention on Human Rights system, of which Turkey is a party. In the second chapter, after addressing the legal and political development of the state of emergency regime in Turkey in light of the 2017 constitutional amendments, an evaluation is made of the Constitutional Court’s decisions on freedom of assembly and association during states of emergency. When the restrictions imposed on the freedom of assembly and association during the two-year state of emergency in Turkey between 2016 and 2018, and the decisions rendered by the Constitutional Court in response to these restrictions, are examined, it is observed that during states of emergency, in which the distinction between the political and the legal becomes more blurred than under normal circumstances, it is not possible, despite all efforts in the domain of law, either to prevent violations of rights entirely or to provide complete redress for victims. From the perspective of the European Court of Human Rights, given the nature of the system established by the principle of subsidiarity, it is likewise not possible to ensure complete and definitive prevention, given the margin of appreciation accorded to sovereign states.

Anahtar Kelimeler

• State of Emergency
• Prerogative
• Permanence of the State of Emergency
• Freedom of Assembly and Association
• Restriction of Rights and Freedoms.

Kaynakça

1. Agamben G, State of Exception (Kevin Attell (tr), University of Chicago Press, 1. Baskı, 2005)
2. Akad M, ‘Makyavel-Bodin ve Hobbes’da Monarşi Anlayışı’ (1974) 40(1–4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 553–587
3. Akad M / Vural Dinçkol B / Bulut N, Genel Kamu Hukuku (Der, 17. Baskı, 2021)
4. Akbulut O, ‘Toplantı ve Örgütlenme Özgürlükleri’ in Sibel İnceoğlu (ed), İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa (Beta, 2013) 381–423
5. Antalya İl Umumi Hıfzısıhha Kurulu, Antalya İl Umumi Hıfzıssıhha Kurulu Kararı (T.C. Gazipaşa Kaymakamlığı, 13 Haziran 2020) http://www.gazipasa.gov.tr/il-umumi-hifzissihha-kurulu-202050-karari---coronavirus-covid-19-salginindan-korumak-ve-yayilmasini-engellemek-icin-alinmasi-gereken-tedbirler Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025
6. Aslan V, ‘Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Kanunlara Uygunluğunun Denetimi ve Çeşitli Hususların Kararname ile Düzenlenmesi Üzerine’ (2019) 36(1) Anayasa Yargısı 139–161
7. —— Karşılaştırmalı Anayasa Hukukunda ve Türkiye’de Devlet Başkanının Kararname Yetkisi (On İki Levha, 1. Baskı, 2020)
8. Avrupa Konseyi, COVID-19 Sağlık Krizi Çerçevesinde Demokrasi, Hukukun Üstünlüğü ve İnsan Haklarına Saygı Üye Devletlere Yönelik Set (Avrupa Konseyi, 07.04.2020) https://rm.coe.int/ak-genel-sekreteri-covid-19-uye-devletlere-yonelik-set/16809e33b4 Erişim Tarihi: 29 Kasım 2025.

9. Boyar O, ‘Olağanüstü Yönetim Usullerinde Temel Hak ve Özgürlüklere İlişkin Askıya Alma Rejimi’ in İnceoğlu S (ed), İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa (Beta, 3. Baskı, 2013) 110–123
10. Bulut M, Türkiye’nin Grev Erteleme Serüveni (On İki Levha, 1. Baskı, 2020)
11. Coşkun V, ‘16 Nisan 2017 Tarihinde Kabul Edilen Anayasa Değişikliklerinin Değerlendirilmesi’ (2017) 22(36) Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3–30
12. Council of Europe, ‘Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ETS No. 5) Notifications under Article 15 of the Convention in the context of the COVID-19 pandemic’ (Council of Europe Treaty Office) https://www.coe.int/en/web/conventions/derogations-covid-19 Erişim Tarihi: 29 Kasım 2025
13. Duygun A M, ‘Salgın Hastalıkların Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkına Etkisi’ (2021) 18(2) Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1539–1557
14. Dyzenhaus D, The Constitution of Law: Legality in a Time of Emergency (Cambridge University Press, 1. Baskı, 2006)
15. Eren A, ‘Anayasa Mahkemesinin Kanun Hükmünde Kararnamelere İlişkin İçtihadı Doğrultusunda Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Değerlendirilmesi’ (2019) 36(1) Anayasa Yargısı 1–72
16. Feldman L C, ‘Lockean Prerogative’ in Fatovic C / Kleinerman B A (eds), Extra-Legal Power and Legitimacy (Oxford University Press, 2013) 65–88
17. Fraenkel E, İkili Devlet: Diktatörlük Teorisine Bir Katkı (Tanıl Bora (tr), İletişim, 1. Baskı, 2020)
18. Gönenç L / Kontacı A E, ‘2017 Tarihli Anayasa Değişikliği Sonrasında Yasama–Yürütme İlişkileri’ (2019) 145 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 53–79
19. Göze A, Siyasal Düşünceler ve Yönetimler (Beta, 17. Baskı, 2017)
20. Gözler K, ‘15 Temmuz Kararnameleri: Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnamelerinin Hukuki Rejiminin İfsadı Hakkında Bir İnceleme’ (Anayasa, 17 Şubat 2017) http://www.anayasa.gen.tr/15-temmuz-kararnameleri.pdf (erişim tarihi 22.01.2026)
21. —— ‘Korona Virüs Salgınıyla Mücadele için Alınan Tedbirler Hukuka Uygun Mu?(2)’ (Anayasa, 6 Temmuz 2020) https://www.anayasa.gen.tr/korona-2.htm Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025
22. Isparta Valiliğinin Hıfzısıhha Kurulu kararı kapsamında yaptığı duyuru için bkz.: Isparta Valiliği İl Hıfzısıhha Kurulu, Hıfzısıhha Kurulu Kararı ( T.C. Isparta Valiliği, 13 Haziran 2020) http://isparta.gov.tr/kurumlar/isparta.gov.tr/dokumanlarimiz/duyuru_dokumanlar/2020/Haziran/13-HAZIRAN-2020-_-56_Nolu-Karar.pdf Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025
23. Kansu Karadağ A, ‘Covid-19 Pandemisi Döneminde Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkının Kullanımı ve Sınırlandırılması’ in Şenocak K (ed), COVID-19 Küresel Salgının Hukuktaki Yansımaları (Yetkin, 1. Baskı, 2021) 867–876
24. Karadağ U, Extra Civitatem Nulla Securitas Toplum Sözleşmesi Teorilerinde Devletin Kökeni Hobbes, Locke, Rousseau (1. Baskı, Yetkin 2025)
25. Karaman Valiliği, ‘Basın Açıklaması (Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri, Çadır Kurma, Oturma Eylemi Yasağı)’(T.C. Karaman Valiliği) http://www.karaman.gov.tr/basin-aciklamasi-toplanti-ve-gosteri-yuruyusleri-cadir-kurma-oturma-eylemi-yasagi Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025
26. Le Conseil fédéral suisse, Ordonnance 2 sur les mesures destinées à lutter contre le coronavirus (COVID-19) (Fedlex, 13 Mart 2020) https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/2020/141/fr Erişim tarihi: 29 Kasım 2025
27. Neocleous M, Güvenliğin Eleştirisi (Tonguç Ok (tr), Nota Bene, 1. Baskı, 2014)
28. Neumann F, Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism 1933–1944 (Oxford University Press, 1. Baskı, 2009)
29. Paulluël C, ‘État d’urgence et Violations des Droits de l’homme: Quelle Justice pour les Citoyens de Turquie?’ (2019) 8(15) Anayasa Hukuku Dergisi 37–56
30. Ramraj V V, ‘The Constitutional Politics of Emergency Powers’ in Tushnet M / Kochenov D (eds), Research Handbook on the Politics of Constitutional Law (Edward Elgar Publishing, 2023
31. Schmitt C, Siyasal Kavramı (Ece Göztepe (tr), Metis, 2. Baskı, 2012)
32. —— Siyasi İlahiyat: Egemenlik Kuramı Üzerine Dört Bölüm (A Emre Zeybekoğlu (tr), Dost, 5. Baskı, 2016)
33. Sever Ç, ‘Genel Yetki Normları ile Olağanüstünün Olağanlaşması: Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı Örneği’ in Öztürk K B (ed), Prof. Dr. Rona Aybay Anısına “Olağanüstü Rejimlerde İnsan Haklarını Savunmak” Kamu Hukukçuları Platformu X. Toplantısı Ulusal Sempozyum Tam Metin Bildiri Kitabı (Türkiye Barolar Birliği, 2024)
34. Sevinç M, Türkiye’nin Anayasa İmtihanı (İletişim, 1. Baskı, 2017)
35. Şirin T, ‘1982 Anayasası’na Göre Temel Hak ve Özgürlüklerin Olağanüstü Hal Rejimi: Eski Kavramlara Yeniden Bakmak’ (2016) 5(10) Anayasa Hukuku Dergisi 475–526
36. —— 30 Soruda Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı (On İki Levha, 1. Baskı, 2013)
37. —— ‘Takdir Marjı Doktrini ve Türkiye Anayasa Mahkemesi Açısından Anlamı’ (2013) 2(4) Anayasa Hukuku Dergisi 359–399
38. Tanör B / Yüzbaşıoğlu N, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku (Beta, 17. Baskı, 2018)
39. T.C. İç İşleri Bakanlığı, ‘81 İl Valiliğine Geniş Katılımlı Etkinliklerin Ertelenmesi Konulu Genelge Gönderildi’ (T.C. İç İşleri Bakanlığı, 27 Kasım 2020) https://www.icisleri.gov.tr/81-il-valiligine-genis-katilimli-etkinliklerin-ertelenmesi-konulu-genelge-gonderildi Erişim tarihi: 30 Kasım 2025
40. Tekin S, ‘Schmitt’e Karşı Fraenkel: Toplumsal Gerçekçi Bir Diktatörlük Tahlili Olarak İkili Devlet’ in Değer O (ed), Düşmanı Yargılamak (Zoe, 2020)
41. ‘The Reich Constitution of August 11th 1919’ (Constituzioni del Mondo, 11 Ağustos 1919) https://www.crteducazione.org/wp-content/uploads/2025/03/Cost.-Germania-1919-ingl1.pdf Erişim tarihi: 29 Kasım 2025
42. Toplumsal Hukuk ‘Toplumsal Hukuk, Toplumsal Hukuk OHAL Döneminde Toplantı Özgürlüğü Raporu’ (Toplumsal Hukuk) http://www.toplumsalhukuk.net/wp-content/uploads/2019/02/OHAL-RAPORU.pdf Erişim Tarihi 30 Kasım 2025
43. Tushnet M, ‘Emergencies and the Idea of Constitutionalism’ in Tushnet M (ed), The Constitution in Wartime: Beyond Alarmism and Complacency (Duke University Press, 2005)
44. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, ‘Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonu Faaliyet Raporu 2017-2022’ (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, 2023)
45. Ülgen Aladağ Ö, ‘Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri: İlk Gözlemler’ (2018) 2018(2) Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 619–636
46. —— ‘Kanun–Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi İlişkisinin Yargısal Denetimine Yönelik Sorunlar’ (2019) 36(1) Anayasa Yargısı 261–277
47. —— ‘L’état d’urgence et la Cour Constitutionnelle Turque’ (2019) 68 Annales de la Faculté de Droit d’Istanbul 139–160
48. Yokuş S, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin Türkiye’de Olağanüstü Hal Rejimi Pratiği ve Anayasa Şikayetine Etkisi (Seçkin, 2. Baskı, 2017)
49. Yüksel İ, ‘Olağanüstü Halin İHAM Tarafından Denetimi’ (2018) 8(1) Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 133–146
50. Zeybekoğlu A E, ‘Rechtsstaat’tan Doppelstaat’a ya da Refah Devletinden Neoliberal Bir Ütopyaya Doğru’ (2019) 6(3) Hukuk Kuramı 32-56