Mahremiyet ve Kamusallık Eşiğinde: İstanbul Fatih’te Çıkmaz Sokakların Değişen Yüzü

Öz

İç mekân, yapının kendisi ve ilişkili olduğu çevre ile biçimin yanı sıra, kullanıcının çevre ile kurduğu sosyal anlam doğrultusunda şekillenen bir bağa sahiptir. Geleneksel İslam kent biçimlenişinde çıkmaz sokaklar, konut iç mekânıyla kurdukları etkileşim, mahremiyet ve sosyokültürel boyutlarıyla mimarlık, iç mimarlık ve kent araştırmaları ara kesitinde değerlendirilmektedir. İstanbul’un tarihi yarımadasındaki çıkmaz sokaklar, geçmişte hane halkına has, sokağın salonun bir parçası olduğu, gündelik hayatın şekillendiği alanlar olmuşlardır. Ancak bu yoğun ilişki, modern kentleşme ile anlam ve biçim değişimine uğrayarak bir kırılma yaşamıştır. Bu çalışma, Fatih ilçesindeki çıkmaz sokakların değişimini iki eksende incelemiştir: Öncelikle, geçmişteki "konut alanı olma" bileşeni sabit tutularak, konutlarla çevrili çıkmazlardaki güncel durum irdelenmiştir. Ardından, "aktif sokak kullanımı" bileşeni sabit tutularak, karma/ticari işlevli çıkmazlardaki iç mekân ile ilişkili sokak kullanımı incelenmiştir. Arşiv belgeleri, saha çalışmaları ve haritalama sistemleriyle desteklenen bulgular, günümüzde sınırlı sayıda olan konutla ilişkili çıkmazların eskisi gibi konutla aktif etkileşimde olmadığını, buna karşın, çıkmaz sokakların aktif kullanımda olduğu alanların, işletmelerin kullanımında olan belirli karma/ticari çıkmazlar olduğunu göstermiştir. Bu doğrultuda çalışma, konut aksındaki sert kopuşun aksine, çıkmaz sokakların iç mekân ile ilişkili işleme geleneğini, ticari alanlarda yeniden kurduğunu ve varlığını sürdürdüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Fatih
• konut
• ticari kullanım
• çıkmaz sokak.

On the Threshold of Privacy and Publicness: The Changing Face of Dead-End-Streets in Fatih, Istanbul

Öz

Interior space establishes a dynamic connection not only with the structure it is part of but also with the surrounding environment. This bond is shaped by form, as well as by the social meaning the user establishes with the environment. Dead-end-streets in the historical peninsula of Istanbul were historically household-specific areas that provided privacy and functioned as an extension of the living room. This intense relationship has undergone a rupture through changes in meaning and form with modern urbanization. This study examines the transformation of dead-end-streets in the Fatih district across two axes. Firstly, the current situation in dead-end-streests surrounded by residences was investigated by holding the "residential area component" constant. Secondly, the street use related to the interior space in mixed-use/commercial dead-end-streets was analyzed by holding the "active street use component" constant. Findings, supported by archival documents and field studies, indicate that the number of dead-end-streets connected to residential use today is limited, and the interior space functions more introverted. Conversely, the only areas where dead-end-streets are actively utilized are the commercial ones, serving as an outward extension of the businesses. Therefore, in contrast to the harsh rupture in the residential axis, the tradition of the dead-end-street functioning in relation to the interior space has been re-established as a functional extension in commercial areas, thereby allowing dead-end-streets to persist.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul
• Fatih
• housing
• commercial usage
• dead-end-street.

Kaynakça

1. Akın, N. (1995). “Ev” mad. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 11, s. 509). Türkiye Diyanet Vakfı.
2. Asabere, P. K. (1990). The value of a neighborhood street with reference to the cul-de-sac. The Journal of Real Estate Finance and Economics, 3(2), 185–193. https://doi.org/10.1007/BF00216591
3. Bala, A. H., & Nafa, H. (2008). Le Cul De Sac. On-site Review: Street, (19), 68–71. https://www.researchgate.net/publication/366192498_Le_Cul_de_sac_1
4. Bala, H. A. (2006). Mimarlık-Şehircilik, Bina-Kent, İç-Dış, Özel-Kamusal Arasında Kentsel Arayüzler. Yapı Dergisi, (293), 44–49. https://www.yapi.com.tr/haberler/mimarlik---sehircilik-bina---kent-ic---dis-ozel---kamusal-arasinda-kentsel-arayuzler_61114.html
5. Balamir, M. (1994). Kent Mekânları Sanatı, Kent Planlama, Politika, Sanat. İçinde İ. Tekeli (Ed.), Kent Mekânları Sanatı. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını.
6. Başman, B. S., & Akın, O. (2019). Mahalle ölçeğinden birim konut ölçeğine ortak mekân kavramı ve değişimi. İçinde DeğişKent: Değişen Kent, Mekân ve Biçim Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiri Kitabı (s. 945–965). Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları. https://tnum.com.tr/index.php/tnum/article/view/89
7. Belge, R. (2023). Çıkmaz sokakların oluşumu: İslam ve batı şehirlerinin mukayesesi. Mukaddime, 14(2), 199–226. https://doi.org/10.19059/mukaddime.1380561
8. Correia, J., & Taher, M. (2015). Traditional Islamic cities unveiled: The quest for urban design regularity. Gremium, 2(4), 3–25. https://biblat.unam.mx/hevila/Gremium/2015/vol2/no4/3.pdf

9. Cozens, P. M., & Hillier, D. (2008). The shape of things to come: New urbanism, the grid and the cul-de-sac. International Planning Studies, 13(1), 51–73. https://doi.org/10.1080/13563470801969962
10. Distel, M. B. (2015). Connectivity, sprawl, and the cul-de-sac: An analysis of cul-de-sacs and dead-end streets in Burlington and the surrounding suburbs [Üniversite onur tezi]. UVM College of Arts and Sciences. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:31292589
11. Duru, A. (2006). Apartmentalization and middle classness: Urban socio-spatial change in the period 1950's-1970's (Tez No: 206538). [Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
12. Ena, V. (2022). Housing segregation in Rio de Janeiro: A dead-end street? Analysing the impact of low-rise residential cul-de-sacs types on Rio de Janeiro's street network through Space Syntax. İçinde Proceedings of the 13th International Space Syntax Symposium (s. 1-24). Space Syntax Network / Sejong University Press.
13. Gehl, J. (2011). Life between buildings: Using public space. Island Press.
14. Gözüm, İ. G. (2019). Çıkmaz sokaklarda sosyal etkileşimin mekânsal ve toplumsal nitelikleri bağlamında değerlendirilmesi: Aziz Mahmut Hüdai mahallesi örneği (Tez No: 613399). [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
15. Gündoğan, M. (2015). Çıkmaz sokaklar ve kent kültürü. Akademik Yayınlar.
16. Günpınar, M. U., Özcan, A., & Taş, G. (2013). 20. Yüzyıl’dan 21. Yüzyıl’a Necip Bey Haritaları’ndan günümüze öncesi ve sonrası İstanbul (Cilt 1). İstanbul Büyükşehir Belediyesi; Mimar Sinan Vakfı.
17. Hochschild, A. (2015). The cul-de-sac effect: Relationship between street design and residential social cohesion. Journal of Urban Planning and Development-ASCE, 141(2), 1–11. https://doi.org/10.1061/(ASCE)UP.1943-5444.0000192
18. Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. Random House.
19. Kalak, M., & Kalak, D. (2021). Geleneksel dokuda çıkmaz sokak oluşumu ve koruma sorunları: Siverek. Iksad Yayınevi.
20. Karatepe, Ş. (2020). Fatih Yaman, göç ve toplum: Dünyada ve türkiye’de değişen nüfus hareketleri (Kitap incelemesi). İnsan ve Toplum Dergisi, 10(4), 623–629. https://doi.org/10.12658/M0660
21. Kısakürek, Ş., & Abacıoğlu Gitmiş, E. (2022). Geleneksel sokak karakterini oluşturan fiziksel bileşenlerin bahtiyar yokuşu ve hacı osman sokak üzerinden değerlendirilmesi. Kent Akademisi, 15(3), 1246–1267. https://doi.org/10.35674/kent.1012116
22. Kızıltepe, T. (2018). Mekânın gemeınschaft ilişki ağına etkisi: Çıkmaz sokak örneği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(4), 235–256. https://dergipark.org.tr/tr/pub/basbed/article/505880
23. Koçu, R. E. (Yay. Haz.). (1965). İstanbul Ansiklopedisi (Cilt 7). İstanbul Ansiklopedisi Yayınları.
24. Kuban, D. (1996). İstanbul bir kent tarihi: Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul. Numune Matbaacılık.
25. Monsur, M., Mansur, M., & Islam, M. Z. (2017). Are children living on dead-end streets more active? Near-home street patterns and school-going children's time spent outdoors in Dhaka, Bangladesh. Preventive Medicine, 103S, S73–S80. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0091743516303723
26. Moudon, A. V. (1997). Urban morphology as an emerging interdisciplinary field. Urban Morphology, 1(1), 3-10. https://journal.urbanform.org/index.php/jum/article/view/4047
27. Mutlu, A. (2018). "Sokak hiç kimseye ait olmayan değil, herkese ait olandır" (T. Sevim, Ö. Yılmaz ve A. Şenocak, Görüşmeciler). Toki Haber Dergisi, 100, 36–38. https://www.tokihaber.com.tr/wp-content/uploads/2019/05/sayi-100.pdf
28. Rifaioğlu, N. (2018). Çıkmaz sokak ve kent kültürü "Çıkmaz sokaklar bütüncül bir yaklaşımla korunmalı". Toki Haber Dergisi, 100, 42–44.
29. Ross, B. (2014). Dead end street: Suburban sprawl and the rebirth of American urbanism. Oxford University Press.
30. Soutwoth, M., & Ben-Joseph, E. (2004). Reconsidering the cul-de-sac. Access, Access Magazine, (Spring 2004), 28–34. https://accessmagazine.org/spring-2004/reconsidering-cul-de-sac/
31. Stewig, R. (1966). İstanbul’da çıkmaz sokaklar ve gecekondu meselesi. (R. Turfan, & M. Yazman, Çev.). İstanbul Fetih Cemiyeti İstanbul Enstitüsü Neşriyatı.
32. Şahin Hatipoğlu, G., & Ünal, S. (2024). Modern sonrası zamanlarda kolektifiteden kopuş: Gündelik hayatta bireyselleşmenin tezahürleri ve değerlerin yeniden inşası. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 423–459. https://doi.org/10.30692/sisad.1542280
33. URL-1. Studio Vertebra, Balat Kagir Konut Projesi, erişim adresi: https://studiovertebra.com/proje/balat-kagir-konut/ (son erişim: 09.04.2026).
34. URL-2. Google Haritalar, Çilingir Sokak (2025 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
35. URL-3. Google Haritalar, Fincancılar Çıkmazı (2026 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
36. URL-4. Google Haritalar, Hamam Odaları Çıkmazı (2025 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
37. URL-5. Google Haritalar, Hekim Odaları Çıkmazı (2024 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
38. URL-6. Yandex Haritalar, Şadırvan Çıkmazı (2024 Görüntüsü), erişim adresi https://yandex.com.tr/maps/11508/istanbul/geo/sadirvan_ck_sok_/2395060238/?ll=28.981722%2C41.004943&z=19.87 (son erişim: 08.04.2026).
39. URL-7. Google Haritalar, Tulumba Çıkmazı (2024 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
40. URL-8. Google Haritalar, Vezir Camii Çıkmazı (2024 Görüntüsü), erişim adresi https://www.google.com/maps (son erişim: 08.04.2026).
41. Yerasimos, S. (1999). Tanzimat’ın kent reformları üzerine. İçinde Modernleşme Sürecinde Osmanlı Kentleri (s. 15-39). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
42. Yoldaş, N. G. (2007). Anadolu geleneksel konut dokusundaki çıkmaz sokak işlevinin günümüzdeki durumunun irdelenmesi (Tez No: 212373). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.