Defining the History of Bitlis' Urban Development Through the Memories of Travelers

Öz

This study explores the historical and spatial evolution of Bitlis, a province in Eastern Anatolia, through the narratives, maps, and visual records of travelers who visited it over the centuries. It examines how these textual and visual accounts act as cultural representations that reflect—and in turn shape—the province’s urban memory and morphology. By analyzing the relational dynamics between geography, architecture, and social life, the paper traces how Bitlis’ urban macroform evolved across different historical periods. The research adopts a qualitative approach, combining historical cartography, travelers’ interpretations, and urban mapping techniques. The findings reveal that topography, waterways, and political transformations were decisive in shaping the province’s spatial growth, while travelers’ depictions provide an alternative archive of cultural perception and spatial identity. Ultimately, the study positions Bitlis as a layered urban landscape where geography and cultural narrative intersect, offering insights into the continuity and transformation of historical cities in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• urban morphology
• travelers' narratives
• cultural geography
• spatial development
• urban form

Gezginlerin Anıları Üzerinden Bitlis’in Kentsel Gelişim Tarihinin Tanımlanması

Öz

Bu çalışma, Doğu Anadolu’da yer alan Bitlis kentinin tarihsel ve mekânsal evrimini, yüzyıllar boyunca kenti ziyaret eden gezginlerin anlatıları, haritaları ve görsel kayıtları üzerinden incelemektedir. Metin ve görsel nitelikteki bu kaynakların, kentin kentsel belleğini ve morfolojisini yansıtan—ve aynı zamanda şekillendiren—kültürel temsiller olarak nasıl işlev gördüğü ele alınmaktadır. Coğrafya, mimari ve toplumsal yaşam arasındaki ilişkisel dinamikleri analiz eden çalışma, Bitlis’in kentsel makroformunun farklı tarihsel dönemlerde nasıl evrildiğini izlemektedir. Araştırma, tarihsel kartografya, gezgin yorumları ve kentsel haritalama tekniklerini bir araya getiren nitel bir yaklaşım benimsemektedir. Bulgular, topoğrafyanın, su yollarının ve siyasal dönüşümlerin kentin mekânsal gelişimini belirlemede etkili olduğunu; gezgin tasvirlerinin ise kültürel algı ve mekânsal kimliğe dair alternatif bir arşiv sunduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, Bitlis’i coğrafya ile kültürel anlatının kesiştiği katmanlı bir kentsel peyzaj olarak konumlandırmakta ve Anadolu’daki tarihsel kentlerin sürekliliği ile dönüşümüne dair önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• kentsel morfoloji
• gezgin anlatıları
• kültürel coğrafya
• mekansal gelişim
• kentsel form

Kaynakça

1. Akkar Ercan, Z. M. (2006). Kentsel dönüşüm üzerine Batı’daki kavramlar, tanımlar, süreçler ve Türkiye. Planlama, 36(2), 29–38. https://hdl.handle.net/11511/74407
2. Arınç, K. (1995). Geçmişteki önemi azalmış kent yerleşmelerine bir örnek: Bitlis. Doğu Coğrafya Dergisi, 1(1), 67–95.
3. Baş, G. (2010). Gelenek ve gelecek arasında sıkışan bir tarihi kent: Bitlis. History Studies, 2(2), 377–399. http://dx.doi.org/10.9737/hist_75
4. Başbaydar Belli, F. & Urfalıoğlu, N. (2023). Bitlis kentinin günümüze ulaşamayan hanları. The Journal of Academic Social Science Studies, 16(94), 217–240. https://doi.org/10.29228/JASSS.62989
5. Belli, O. (1977). Urartular zamanında Van bölgesi yol şebekesi. [Doctoral dissertation, İstanbul University]. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/13281.pdf
6. Bird, I. L. (2010). Journeys in Persia and Kurdistan: Including a summer in the Upper Karun Region and a visit to the Nestorian Rayahs (Vol. 2). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511709890
7. Cuinet, V. (2001). La Turquie d’Asie. Isis Press.
8. Dankoff, R. (Ed.). (1990). Evliya Çelebi in Bitlis: The relevant section of the Seyahatname. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004660755

9. Darkot, B. (1979). Midilli. İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 8, s. 282–284). Milli Eğitim Bakanlığı. https://islamansiklopedisi.org.tr/midilli
10. Dinç, Y. & Karagel, D. Ü. (2017). Antakya şehri’nin kuruluşu ve mekânsal gelişimi. F. Arslan (Ed.), Türkiye coğrafyası araştırmaları içinde (s. 571–596). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786053188858.22
11. Erdoğan, E., Yazgan, E. M., Dilaver, Z., Benzer, N. & Özer, N. (2004). Düzce kenti deprem sonrası kentsel yenileme araştırmaları. Ankara Üniversitesi. https://dspace.ankara.edu.tr/items/3a4949a1-c372-4e2b-b635-5fe5c95bcef9
12. Ertaş, K. (2017). 19. yüzyılda Bitlis’te Ermeniler ve toplumsal hayattaki konumları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(60), 217–233. https://doi.org/10.17755/esosder.289662 https://izlik.org/JA45BU99KB
13. Gabriel, A. (1940). Voyages archéologiques dans la Turquie orientale. E. de Boccard.Paris.
14. Gelişkan, N. N. (2015). Matrakçı Nasuh gözüyle Bitlis (Tez No: 398065). [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. https://polen.itu.edu.tr/items/2e62c14f-e5b8-4bae-aa98-1229a8df54a6
15. İnbaşı, M. (2010). XVIII. yüzyılda Bitlis Sancağı ve idarecileri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(33), 243–261. https://izlik.org/JA43NA79XX
16. Kahraman, S. E. & Dağlı, Y. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Cilt 1–2). Yapı Kredi Yayınları.
17. Kayahan, T. (2020). Kervan, kervansaray, Anadolu kervan yolları. https://tekinkayahan.wordpress.com/2020/05/02/kervan-kervansaray-anadolu-kervan-yollari/
18. Keleş Eriçok, A. (2022). Bitlis kent merkezinde kültür varlıklarına yönelik tehlikelerin değerlendirilmesi ve koruma önerileri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 27(1), 121–139. https://doi.org/10.53433/yyufbed.1065178 https://izlik.org/JA87BU68SM
19. Kılıç, O. (2019). Orta ve Yeniçağda Van Gölü’nde gemi yapımı, taşımacılık ve ticaret. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 5(2), 1–24. https://doi.org/10.30517/cihannuma.656073 https://izlik.org/JA92HB22MF
20. Kinneir, J. M. (1818). Journey through Asia Minor, Armenia, and Kurdistan. John Murray.
21. Köhler, W. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Kürt şehri Bitlis. Peri Yayınları.
22. Kuş, A. (2019). H. F. B. Lynch’te 19. yüzyılın sonunda Bitlis. Tarih Araştırmaları Dergisi, 38(66), 300–325. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.473297 https://izlik.org/JA76LU57DW
23. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia: Travels and studies (Vols. 1–2). Longmans, Green and Co.
24. Memiş, E. (1989). Eskiçağ Türkiye tarihi. Selçuk Üniversitesi Yayınları.
25. Okumuş, E. (2008). Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Tatvan ve çevresi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 24, 187–216. https://izlik.org/JA96MZ72UY
26. Oliveira, V. (2016). Urban morphology: An introduction to the study of the physical form of cities. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-32083-0
27. Özgül, G. E. (2012). Farklı bir görme biçimi olarak tasvir: Matrakçı Nasuh’un topografik tasvirleri. Millî Folklor, 24(96), 170–189.
28. Payaslı Oğuz, G. (2011). Kentsel koruma çalışmalarında mekânsal-sosyal yapı ilişkisinin Bitlis kent merkezinde örneklenmesi (Thesis No: 615628). [Doctoral dissertation, Gazi University]. YÖK Thesis Center.
29. Pietschmann, V. (1940). Durch kurdische Berge und armenische Städte: Tagebuch der österreichischen Armenienexpedition 1914. Adolf Luser Verlag.
30. Sayan, Y., Öztürk, Ş. (2001). Bitlis evleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
31. Sevgen, N. (1959). Anadolu kaleleri. Doğuş Press.
32. Shiel, J. (1838). Notes on a journey from Tabriz, through Kurdistan, via Van, Bitlis, Se’ert and Erbil, to Suleimaniyeh, in July and August, 1836. Journal of the Royal Geographical Society of London, 8, 54–101. https://doi.org/10.2307/1797784
33. Sönmez, R. (1996). Bitlis koruma amaçlı planlama alt çalışmaları raporu. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı.
34. Sümer, F. (1987). Abbasiler tarihinde Orta Asyalı bir prens Afşin. Belleten, 51(200), 651–666. https://doi.org/10.37879/belleten.1987.651 https://izlik.org/JA56UE82TW
35. Tavernier, J. B. (2010). Tavernier seyahatnamesi. Kitap Yayınevi.
36. Tezer, S. T. (2013). Kent biçiminin köprüler etkisinde değişiminin incelenmesi: Floransa örneği (Tez No: 329632). [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://dspace.yildiz.edu.tr/xmlui/handle/1/5970
37. Tuğlacı, P. (1985). Osmanlı şehirleri. Milliyet Yayınları.
38. Tükel, U. (1990). Beyan-ı menazil’in resim dili: Bir yapısal çözümleme (Thesis No: 9560). [Doctoral dissertation, İstanbul University]. YÖK Thesis Center.
39. Tuncel, M. (1992). Bitlis. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 6, s. 225–228). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/bitlis
40. Tüter, R. & Saban Ökesli, D. (2015). Geleneksel kent merkezi çeperinde dönüşüm: Tarsus örneği. I. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Mersin, Türkiye, s. 247–263.
41. Unat, Y. (2016). 16. yüzyılda Osmanlılarda çok yönlü bir bilim insanı: Matrakçı Nasuh. Dört Öge, 9, 17–35. https://izlik.org/JA29LR58RC
42. URL-1. Google Earth. https://earth.google.com
43. URL-2. Houshamadyan. https://www.houshamadyan.org
44. URL-3. İpek yolu ticaret tarihi. http://silkroutes.net/ipek-yolu-ticaret-tarih.htm
45. Yiğitler, Ş. (2018). 19. ve 20. yüzyıllarda yabancı seyyahların gözüyle Bitlis ve çevresi. Uluslararası Bitlis Tarihi ve İdris-i Bitlisi Sempozyumu, Bitlis, Türkiye, 11–13 Ekim.
46. Yurdaydın, H. G. (1963). Matrakçı Nasuh. Ankara Üniversitesi Basımevi.