Anemurium Büyük Hamam-Palaestra Kompleksi Üzerine Genel Bir Değerlendirme

Öz

Dağlık Kilikya Bölgesi’nin önemli liman kentlerinden biri olan Anemurium, günümüzde Mersin ilinin Anamur ilçesinde, Akdeniz kıyısında yer almaktadır. Kente; batısında nekropol alanının yer aldığı dağlık arazi, kuzeyinde Sultansuyu Çayı, güneyinde Anamur Burnu ve doğusunda Akdeniz doğal sınır oluşturmaktadır. Yerleşim dokusu topoğrafyanın sunduğu olanaklar doğrultusunda şekillenmiş olup kamusal yapılar ile konut alanları daha çok Aşağı Şehir olarak adlandırılan düzlük kesimde yoğunlaşmıştır. Anemurium’da Hellenistik Çağ’dan Orta Çağ’a kadar uzanan geniş bir yerleşim sürecinin varlığı bilinmektedir. Özellikle MS 2-3. yüzyıllarda kentin kuzeye doğru genişlediği ve bu süreçte çok sayıda kamu yapısının inşa edildiği anlaşılmaktadır. Anemurium’da bilinen beş hamamdan biri olan Büyük Hamam, Roma İmparatorluk Dönemi hamam mimarisine dair sunduğu plan, teknik ve işlevsel verilerle öne çıkmaktadır. Yapı, sur duvarının hemen kuzeyinde yer almakta ve doğusundaki palaestrayla birlikte bir kompleks oluşturmaktadır. Hamam, dokuz mekana sahiptir. Frigidarium, tepidarium, caldarium ve praefurnium bölümleri klasik Roma hamam planlamasına uygun biçimde konumlandırılmıştır. Palaestra ise mozaik döşemeli avlu ve portiko ile donatılmış olup hamamla doğrudan bağlantılıdır. Yapıda beşik tonozlu çatılar, apsisli mekanlar ve yerel moloz taş duvar örgüsü dikkat çekmektedir. İç mekanlarda mermer kaplama izleri, mozaik zeminler ve bazı noktalarda yazıtlı panolar görülmektedir. Büyük Hamam’da üç inşa ve kullanım evresi tespit edilmiştir. İlk iki evrede yapı özgün hamam işlevini sürdürmüş, Geç Antik Çağ’da ise atölye, depo ve endüstriyel üretim alanlarına dönüştürülmüştür. Seramik, sikke ve epigrafik buluntular, yapının MS 3. yüzyılda inşa edildiğine işaret etmektedir. MS 4. yüzyılda ise hamamın kullanım dışı kaldığı düşünülmektedir. Büyük Hamam, palaestralı tasarımıyla Roma İmparatorluğu’nun büyük merkezlerinde geliştirilen klasik hamam-palaestra modelinin, yerel mimari geleneklerle birlikte uyarlanabildiğini ortaya koyması bakımından önemli bir örnektir.

Anahtar Kelimeler

• Kilikya
• Anemurium
• hamam
• palaestra
• caldarium

Destekleyen Kurum

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Selçuk Üniversitesi, Selçuk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü

Proje Numarası

22113001

Teşekkür

Bu makale, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü tarafından 2025 yılında kabul edilen “Anemurium Hamamları: Mimarisi ve Sosyo-Kültürel Yönden Değerlendirilmesi” adlı doktora tezinden üretilmiştir. Ayrıca çalışma, Selçuk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü tarafından “Anemurium Hamamları: Mimarisi ve Sosyo-Kültürel Yönden Değerlendirilmesi” başlıklı proje kapsamında (Proje No: 22113001) desteklenmiştir. Bu çalışmanın gerçekleştirilmesine verdiği izinler ve süreç boyunca sunduğu değerli katkılar dolayısıyla Kazı Başkanımız Sayın Prof. Dr. Mehmet TEKOCAK’a çok teşekkür ederim.

A General Assessment of the Great Bath-Palaestra Complex at Anemurium

Öz

Anemurium, one of the important harbour cities of Rough Cilicia, is situated on the Mediterranean coast within the boundaries of the modern district of Anamur in Mersin Province. The ancient city is naturally bounded by mountainous terrain containing the necropolis to the west, the Sultansuyu Stream to the north, Anamur Cape to the south, and the Mediterranean Sea to the east. The urban fabric developed in direct response to these topographical conditions, with public monuments and residential areas concentrated predominantly within the flat terrain known as the Lower City. Archaeological evidence attests to a continuous occupation at Anemurium extending from the Hellenistic Period through the Middle Ages. It is particularly evident that the city expanded northward during the 2nd-3rd centuries AD, when numerous public buildings were constructed. The Great Bath, one of the five bath complexes identified at Anemurium, constitutes a prominent example of Roman Imperial bath architecture in the region, offering substantial architectural, technical, and functional data. The building is located immediately north of the city wall and forms a complex together with the palaestra to its east. The bathhouse consists of nine rooms. The frigidarium, tepidarium, caldarium, and praefurnium sections are arranged in accordance with the classical Roman bathhouse layout. The palaestra, furnished with a mosaic-paved courtyard and bordered by a portico, is directly connected to the bath. Architectural features such as barrel-vaulted roofs, apsidal spaces, and wall masonry predominantly composed of local rubble stone are noteworthy. Traces of marble cladding, mosaic floors, and inscribed panels have been identified within the interior spaces. Three principal construction and occupation phases have been identified. During the initial two phases, the structure functioned in accordance with its original balneary program. In Late Antiquity, however, the architectural spaces were reconfigured for workshop activities, storage, and industrial production. Ceramic pieces, numismatic evidence, and epigraphic data indicate a construction date in the 3rd century CE, while the abandonment of the bathing function is attributed to the 4th century CE. With its palaestra-integrated design the Great Bath constitutes an important example demonstrating how the classical bath-palaestra model, developed in the major centers of the Roman Empire, could be adapted in conjunction with local architectural traditions.

Anahtar Kelimeler

• Cilicia
• Anemurium
• bath
• palaestra
• caldarium

Proje Numarası

22113001

Kaynakça

1. Abbasoğlu 1982, Abbasoğlu, H., Pamphylia Bölgesi Roma Devri Hamamları, (Yayımlanmamış Doçentlik Tezi), İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
2. Aldemir 2025, Aldemir, C., Anemurium Hamamları: Mimarisi ve Sosyo-Kültürel Yönden Değerlendirilmesi, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi, Konya.
3. Aşkın 2012, Aşkın, E., Dağlık Kilikia’daki Korykos Antik Kentinin Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Kentleşme Süreci, (Doktora Tezi), Mersin Üniversitesi, Mersin.
4. Beaujean et al. 2023, Beaujean, B. - Claeys, J. - Daems, D. - Doperé, F. - Talloen, P. - Poblome, J., “From Hellenistic Neighbourhood to Bath-Gymnasium and Beyond: The Archaeology East of the Upper Agora of Sagalassos”, Anatolica 49, 1-80.
5. Borgia - Spanu 2003, Borgia, E. - Spanu, M., “Le terme del porto”, Elaiussa Sebaste II. Un porto tra Oriente e Occidente, (ed. E. E. Schneider), 247-335.
6. Can - Hoff 2014, Can, B. - Hoff, M., “Antiochia ad Cragum: Batı Dağlık Kilikya’da Bir Roma Kenti ve Kazıları”, Anadolu’nun zirvesinde Türk arkeolojisinin 40 yılı, (ed. H. Kasapoğlu - M. A. Yılmaz), 373-392.
7. Campbell 1998, Campbell, S. D., The Mosaic of Anemurium, Canada.
8. Casagrande-Cicci 2013, Casagrande-Cicci, E., “The Bathing Complexes of Anazarbos and The Baths of Cilicia”, Adalya 16, 141-166.

9. Choisy 1883, Choisy, A., L’Art de Bâtir chez les Byzantins, Paris.
10. Çevik - Bulut 2014, Çevik, N. - Bulut, S., “Andriake Doğu Hamamı: Bölgenin Hamam Mimarlığına Işık Tutan Yeni Bir Örnek”, Adalya XVII, 221-262.
11. Çevik et al. 2009, Çevik, N. - Kızgut, İ. - Bulut, S., “Rhodiapolis Baths: The First Evaluation Following the Excavations and its Contribution to the Knowledge on Lycian Baths Architecture and Technique”, Adalya XII, 231-260.
12. Keleş - Çelikbaş 2016, Keleş, V. - Çelikbaş, E., “Wall Heating Systems in Roman Architecture and ‘Spacer Tubes’ Found in the Parion Slope Structure”, Talanta XLVI-XLVII, 281-297.
13. Erkoç 2018, Erkoç, S., “Patara Liman Hamamı: Mimarisi ve Yapı Evrelerine Dair İlk Gözlemler”, Phaselis 4, 239-258.
14. Eschebach 1979, Eschebach, H., Die Stabianer Thermen in Pompeji (Denkmäler antiker Architektur, Bd. 13), Berlin.
15. Farrington 1995, Farrington, A., The Roman Baths of Lycia: An Architectural Study / Likya’daki Roma Hamamları: Mimari Araştırmalar, Ankara.
16. Farrington - Coulton 1990, Farrington, A. - Coulton, J. J., “Terracotta Spacer Pins in Lycian Bath Buildings”, Anatolian Studies 40, 55-67.
17. Gülşen 2007, Gülşen, F., “Wall Heating Systems in The Roman Period Lycian Baths - The Examples From Patara and Tlos”, Adalya 10, 223-258.
18. Hild - Hellenkemper 1990, Hild, F. - Hellenkemper, H., Kilikien und Isaurien. Tabula Imperii Byzantini (Bd. 5, Tl. 1), Wien.
19. Hoff 2013, Hoff, M. C., “Bath Architecture of Western Rough Cilicia”, Rough Cilicia: New Historical and Archaeological Approaches, (ed. M. C. Hoff - R. F. Townsend), 144-156.
20. Honigmann - Maricq 1953, Honigmann, E. - Maricq, A., Recherches sur les Res Gestae Divi Saporis (Mémoires de l’Académie Royale de Belgique, Classe des Lettres, 47/4), Bruxelles.
21. Huber 1967, Huber, G., “The Sites and Their Principal Buildings”, A Survey of Coastal Cities in Western Cilicia, (ed. E. A. Rosenbaum - G. Huber - S. Onurkan), 1-48.
22. Huber 2013, Huber, G., “Research on Ancient Cities and Buildings in Rough Cilicia”, Rough Cilicia: New Historical and Archaeological Approaches, (ed. M. C. Hoff - R. F. Townsend), 260-282.
23. Hoff et al. 2015, Hoff, M. - Townsend, R. - Erdoğmuş, E. - Can, B. - Howe, T., “Antiochia ad Cragum in Western Rough Cilicia”, The Archaeology of Anatolia: Recent Discoveries (2011-2014), Vol. I, (ed. S. R. Steadman - G. McMahon), 201-226.
24. Kaplan 2018, Kaplan, D., The Roman Baths and Related Structures. Smintheion Studies I, Ankara.
25. Koçyiğit 2006, Koçyiğit, O., “Terracotta Spacers from the Bathhouse at Amorium”, Anatolian Studies 56, 113-125.
26. Mansel 1978, Mansel, A. M., Side: 1947-1966 Yılları Kazıları ve Araştırmalarının Sonuçları, Ankara.
27. Nielsen 1990, Nielsen, I., Thermae et Balnea: The Architecture and Cultural History of Roman Public Baths. II. Catalogue and Plates (2nd ed.), Aarhus.
28. Oyarçin - Tekocak 2020, Oyarçin, K. - Tekocak, M., “Anemurium Nekropol Kilisesi Heraclius Definesi”, Seleuceia 10, 269-295.
29. Oyarçin - Tekocak 2021, Oyarçin, K. - Tekocak, M., “Anemurium Nekropol Kilisesi’nden bir Geç Roma Definesi”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 52, 271-286.
30. Öner 2024, Öner, Ç., “New Evaluations and Restitution Suggestions for the Small Bath Structure at Phaselis”, Phaselis X, 1-26.
31. Özdizbay 2008, Özdizbay, A., Perge’nin M.S. 1.-2. Yüzyıllardaki Gelişimi, (Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
32. Özüdoğru 2018, Özüdoğru, Ş., “Kibyra 2014-2016 Yılı Çalışmaları ve Sonuçları”, Phaselis IV, 109-146.
33. Özüdoğru - Tarkan 2018, Özüdoğru, Ş. - Tarkan, D., “Kibyra Geç Antikçağ Hamamı”, Adalya 21, 175-210.
34. Russell 1973, Russell, J., “Excavations at Anemurium (Eski Anamur) 1971”, Türk Arkeoloji Dergisi 20(1), 201-219.
35. Russell 1974a, Russell, J., “Excavations at Anemurium (Eski Anamur), 1972”, Türk Arkeoloji Dergisi 21(2), 153-165.
36. Russell 1974b, Russell, J., “Mosaic Inscriptions from the Palaestra at Anemurium”, Anatolian Studies 24, 95-102.
37. Russell 1975, Russell, J., “Excavations at Anemurium (Eski Anamur) 1973”, Türk Arkeoloji Dergisi XXII(2), 121-139.
38. Russell 1977, Russell, J., “Excavation at Anemurium (1976)”, Echos du Monde Classique, Classical News and Views 21(1), 5-15.
39. Russell 1979, Russell, J., “Excavation at Anemurium (1978)”, Echos du Monde Classique, Classical News and Views 23(1), 1-9.
40. Russell 1987, Russell, J., The Mosaic Inscriptions of Anemurium, Wien.
41. Russell 1995, Russell, J., “The Archaeological Context of Magic in the Early Byzantine Period”, Byzantine Magic, (ed. H. Maguire), 35-50.
42. Russell 2002, Russell, J., “Anemourion”, The Economic History of Byzantium: From the Seventh Through the Fifteenth Century, Vol. 39, 221-228.
43. Sanders 1999, Sanders, G. D. R., “A Late Roman Bath at Corinth: Excavations in the Panayia Field, 1995-1996”, Hesperia 68, 441-480.
44. Smith 1968, Smith, L. C., “Excavation Report, Eski Anamur (Anemurium), 1967”, Türk Arkeoloji Dergisi 16(1), 137-144.
45. Steskal - La Torre 2008, Steskal, M. - La Torre, M., Das Vediusgymnasium in Ephesos: Archäologie und Baubefund, Tafelband, Forschungen in Ephesos, Band XIV/1, Wien.
46. Taşkıran 2021, Taşkıran, M., “Son Araştırmalar Işığında Sillyon Roma Hamamı”, OLBA XXIX, 313-348.
47. Tekocak 2008, Tekocak, M., “Kelenderis Liman Hamamı”, OLBA XVI, 133-161.
48. Tekocak 2020a, Tekocak, M., “Anadolu’nun Güneyinde Bir Liman Kenti: Anemurium”, Mersin Arkeolojik Kazıları ve Araştırmaları, 179-209.
49. Tekocak 2020b, Tekocak, M., “Anemurium Kazı ve Restorasyon Çalışmaları: 2018”, 41. Kazı Sonuçları Toplantısı 3, 197-220.
50. Tekocak 2021, Tekocak, M., “Anemurium Antik Kenti’nde Kültürel Mirası Koruma ve Yaşatma Çalışmaları”, Kültürel Miras Araştırmaları Dergisi 2(1), 1-15.
51. Tekocak 2022, Tekocak, M., “Anemurium Kazı ve Restorasyon Çalışmaları: 2019-2020”, 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları 3, 115-136.
52. Tekocak - Aldemir 2019, Tekocak, M. - Aldemir, C., Anemurion: Anadolu’nun Güneyinde Bir Liman Kenti, Konya.
53. Tekocak - Aldemir 2021, Tekocak, M. - Aldemir, C., “Anemurium Ancient City in the Light of New Studies: 2016-2018 (Cilicia, Turkey)”, Anodos: Studies of the Ancient World 15, 237-251.
54. Tekocak - Aldemir 2025, Tekocak, M. - Aldemir, C., “Anemurium Kazı ve Restorasyon Çalışmaları: 2023”, 44. Kazı Sonuçları Toplantısı 3, 513-531.
55. Tekocak et al. 2024, Tekocak, M. - Oyarçin, K. - Çetinaslan, M., “A Medieval Coin Hoard From Anemurium”, The Numismatic Chronicle 184, 383-401.
56. Varkıvanç 2005, Varkıvanç, B., “Doppeltüren im lykisch-pamphylisch-pisidischen Grenzgebiet”, Archäologischer Anzeiger, 1. Halbband, 47-61.
57. Vitruvius 1993, Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap, (çev. S. Güven), İstanbul.
58. Williams 1989, Williams, C., Anemurium: The Roman and Early Byzantine Pottery, Belgium.
59. Yegül 1992, Yegül, F., Baths and Bathing in Classical Antiquity, New York.
60. Yegül 2006, Yegül, F., Antik Çağ’da Hamamlar ve Yıkanma, (çev. E. Erten), İstanbul.
61. Yegül 2011, Yegül, F., Roma Dünyasında Yıkanma, (çev. E. Erten), İstanbul.