Shah Ismail in Azerbaijani Novels: Between Historical Reality and Literary Fiction

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 385 - 411, 01.01.2026

Vüsale Musalı

https://doi.org/10.34086/rteusbe.1794262

Öz

This study examines novels and theatrical works in Azerbaijani literature that focus on Shah Ismail, without adopting a comparative methodology, and analyzes each work within its own narrative coherence. Rather than summarizing plot structures, the analysis seeks to identify the narrative strategies through which Shah Ismail is represented, the ways in which the relationship between historical reality and fiction is constructed, and how authors’ aesthetic preferences shape this representation. The study is based on a text-centered descriptive and analytical approach.Shah Ismail was not only a ruler and military commander but also a historical figure who left a lasting impact on the Turkic-Islamic world through his identities as a poet and a spiritual guide (murshid). From this perspective, his literary representation provides a productive framework for examining the interplay between history and fiction as well as the ideological dimensions of literary discourse. The primary aim of this study is to reveal how the image of Shah Ismail is constructed in contemporary Azerbaijani literature and how different authors reinterpret this figure through distinct narrative and aesthetic choices. Accordingly, works by Ali Tabrizi, Aziza Jafarzadeh, Farman Karimzadeh, Eliza Nijat, Nariman Abdulrahmanli, Kamal Abdulla, Elchin Huseynbeyli, Nureddin Ediloglu, and Huseynbala Miralamov are examined. The findings demonstrate that Shah Ismail is generally portrayed not as a sectarian figure but as a symbol of national identity and collective memory. In the analyzed texts, Hatāʾī’s military leadership, poetic identity, and spiritual authority are addressed from multiple perspectives, while the Battle of Chaldiran is interpreted differently in accordance with the authors’ aesthetic and ideological orientations.

Anahtar Kelimeler

Azerbaijani novel , historical fiction , Shah Ismail Khatai , national identity , literary representation

Azerbaycan Romanında Şah İsmail: Tarihî Gerçeklik ile Edebî Kurmaca Arasında

Öz

Bu çalışmada Azerbaycan edebiyatında Şah İsmail’i konu edinen romanlar, karşılaştırmalı bir yöntem izlenmeksizin, her biri kendi anlatı bütünlüğü içinde ele alınmıştır. İnceleme, eserlerin olay örgülerini aktarmaktan ziyade, Şah İsmail’in bu metinlerde hangi anlatı stratejileriyle temsil edildiğini, tarihsel gerçeklik ile kurmaca arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu ve yazarların estetik tercihlerinin bu temsile nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, metin merkezli betimleyici ve analitik bir çözümleme yaklaşımına dayanmaktadır. Şah İsmail, yalnızca bir hükümdar ve kumandan değil; aynı zamanda şairlik ve mürşitlik kimliğiyle Türk-İslam dünyasında derin izler bırakmış tarihî bir kahramandır. Bu yönüyle onun edebî temsili, tarih ile kurmaca arasındaki ilişkinin ve edebî söylemin ideolojik arka planının sorgulanmasına imkân tanımaktadır. Çalışmanın temel amacı, çağdaş Azerbaycan edebiyatında Şah İsmail imgesinin nasıl inşa edildiğini ve farklı yazarların onu hangi anlatı ve estetik tercihlerle yeniden kurguladıklarını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda Ali Tebrizî, Azize Caferzade, Ferman Kerimzade, Elisa Nicat, Neriman Abdülrahmanlı, Kamal Abdulla, Elçin Hüseynbeyli, Nureddin Ediloğlu ve Hüseynbala Mirelemov’un eserleri incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Şah İsmail’in çoğunlukla mezhep merkezli bir figür olarak değil; ulusal kimliğin ve kolektif hafızanın simgesi olarak kurgulandığını göstermektedir. İncelenen metinlerde Hatâî’nin askerî, şairane ve mürşitlik kimlikleri farklı boyutlarıyla ele alınmakta; özellikle Çaldıran Savaşı’nın yazarların estetik ve ideolojik yaklaşımlarına bağlı olarak farklı biçimlerde yorumlandığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Azerbaycan romanı , tarihî kurmaca , Şah İsmail Hatâî , ulusal kimlik , edebî temsil

Kaynakça

• Abdulla, K. (2020). Seçilmiş əsərləri (Cild 3: Şeirlər, tərcümələr, esselər, pyeslər). Bakı: Mütərcim.
• Adıgüzel, S. (2006). Bakı–1501 Romanının Tarihsel Boyutu Üzerine Bir İnceleme. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (15), 1-17.
• Axundov, Ə. (Tərt. ed.). (2005). Azərbaycan dastanları (Cild 3). Bakı: Lider.
• Axundov, Ə. (Topl. və tərt. ed.). (1961). Azərbaycan xalq dastanları (Cild 2). Bakı: Azərnəşr.
• Aynacı, F. (2022). Tarih, Tarihî Roman ve Toplumsal-Kültürel Bellek İlişkisi Temelinde Tarihî Romanların İşlevsel Özellikleri. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (48), 21-38.
• Azərbaycan Ədəbiyyatı Tarixi. (2020). On cilddə Cild 3: Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı, XIII–XVI əsrlər. Bakı: Elm.
• Barmanbay, A (2025). Neriman Abdülrahmanlı: Hayatı ve Sanatı. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
• Canım, Rıdvan (hzl.) (2000). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’nNuzemâ. Ankara: AKM Yay.
• Cəfərzadə, Ə. (1981). Bakı 1501. Bakı: Yazıçı.
• Cəfərzadə, Ə. M. (2016). Bəla. Bakı: XAN.
• Əbdürrəhmanlı, N. (2017). Taclı: Şah, Şah (Bəyim), Şah (Zadə): Roman-triptix. Bakı: Qanun.
• Ədiloğlu, N. (2019). Taxt və tabut (Red. və ön sözün müəl. F. Bayat). Bakı.
• Efendiyev, O. (1961). Obrazovaniye Azerbaydjanskogo gosudarstva Sefevidov v načale XVI veka. Baku: İzdatelstvo Akademii Nauk Azerb. SSR.
• Əhmədli, B. (2023). Nəriman Əbdülrəhmanlının nəsri: Tarixilik və müasirliyin vəhdəti. Bakı: Qanun.
• Əhmədli, B., Babayeva, A. (2022). Azərbaycan və Türkiyə ədəbiyyatında Şah İsmayıl obrazı: Əzizə Cəfərzadənin Bakı-1501 romanı və İskəndər Palanın Şah və Sultan əsəri əsasında. Dayanıqlı inkişaf, 2(1), 132–138.
• Əlişanoğlu, T., Hüseynova, M. (2016). Tarixin həqiqətləri: Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı (2 cilddə, I cild, ss. 259–270). Bakı: Elm və Təhsil.
• Əliyev, R. (2013, 28 iyun). “Şah və şair” tamaşası haqqında söz: Balaca mənaların həqiqəti. Ədəbiyyat qəzeti, s. 5.
• Gulusoy, K. (2024). Azerbaycan edebiyatında tarihî roman (1970–1990). Ankara: Kültür Ajans Yayınları.
• Gündüz, T. (2007). Seyyahların gözüyle sultanlar ve savaşlar. İstanbul: Yeditepe.
• Göğebakan, T. (2004). Tarihsel roman üzerine. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Hutcheon, L. (2020). Postmodernizmin poeti̇kası: Tarih, teori, kurgu (Çev. Y.Balcı). Ankara: Hece Yayınları.
• Hüseynbəyli, E. (2009). Metro vadisi: Roman, hekayə, pyes, publisistika. Bakı: Vektor NE.
• İsmayılov, H., Əliyev, O. (Tərt. ed.). (2008). Azərbaycan folkloru külliyyatı (Cild VIII, Kitab VIII: Nağıllar). Bakı: Nurlan.
• Korat, G. (2009). Romanda tarih. Kitaplık Dergisi, (129): 23-27.
• Lukacs, G. (2008). Tarihsel roman. Ankara: Epos Yayınları.
• Malkina, V. Ya. (2002). Poetika istoricheskogo romana: Problema invarianta i tipologiya zhanra. Tver’: Tverskoy gosudarstvennyy universitet.
• Məhəmməd, F. (2005). Əsərləri (Cild II, Tərt. ed. H. Araslı). Bakı: Şərq-Qərb.
• Meydan, Y. (2024). Azərbaycan və Türkiyə tarixi romanlarında Şah İsmayıl obrazı (Filologiya üzrə fəlsəfə d-ru e. dər. al. üçün təq. ed. dis-nın avtoreferatı). Bakı.
• Miskin Abdal. (2001). Şeirlər. Toplayanı (Tərt. ed., ön söz, qeyd və izahların müəllifi H. İsmayılov). Bakı: Səda.
• Musalı, N. (2011). I Şah İsmayılın hakimiyyəti (“Tarix-i Aləmara-yi Şah İsmayıl” əsəri əsasında). Bakı: Elm və Təhsil.
• Musalı, N. (2013). Rus oryantalistlere göre Ehl-i Haklar. İstanbul: Önsöz Yayıncılık.
• Musalı, V. (2009). Osmanlı Təzkirələrində Azərbaycan şairləri. Bakı: Nurlan.
• Musalı, V. (2018). Çiçeklerin savaşı: Osmanlı–Safevî rekabetinin edebiyata yansımaları. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı (Cilt 2, ss. 233–245). Ankara.
• Musalı, V. (2025). Safevi – Osmanlı çatışmasının edebî izdüşümleri: Şahin Fazil’in Çaldıran poeması. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Güz-Eylül 2025(115), 409–447.
• Musayeva, İ. (2022). Roman təfəkkürü və janrın Azərbaycan ədəbiyyatında təkamülü (Filologiya elmləri d-ru e. dər. al. üçün təq. ed. dis.). Bakı.
• Nicat, Ə. (1983). Qızılbaşlar. Bakı: Yazıçı.
• Onullahi, S. (1981). Taclı xanım. Azərbaycan SSR EA-nın Xəbərləri (Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət Seriyası), (1), 44-51.
• Oppermann, S. (2006). Postmodern tarih kuramı- tarihyazımı, yeni tarihselcilik ve roman. Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Qasımlı, M., Allahmanlı, M. (2020). Azərbaycan aşıq poeziyası: Antologiya. Bakı: Şərq-Qərb.
• Guliyev, V. (1984). Nəsrimiz və tariximiz. Azərbaycan jurnalı, (4), 161-165.
• Ramiz, G. (2019). Çağdaş nəsrdə milli tarix konsepti. Bakı: Ekoprint.
• Salamoğlu, T. (2008). Ən yeni Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri. Bakı: BQU.
• Savory, R. (2014). Taclu Hanum: Çaldıran Savaşı’nda Osmanlılar tarafından esir alındı mı alınmadı mı? (O. G. Özgüdenli, Çev.). Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(2), 221-235.
• Sümer, F. (1999). Safevî devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Şah İsmail, (2017). Hatayi Divanı. Haz. M.Macit. İstanbul. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. Təbrizi, Ə. (1330/1921). Şah İsmayıl (2. Cild). Təbriz: Atropat Yayin Evi.
• Vəlixanlı, T. (2013, 24 avqust). Şah və şair mövzusu: Kamal Abdullanın səhnə yozumunda. 525-ci qəzet, s. 25.
• Wellek R.- Warren, A. (2019). Edebiyat teorisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Yaşar, K. (2013, 1–3 iyun). Kamal Abdullanın düzəltdiyi “Şah İsmayıl”. Kaspi, s. 18.