İstanbul’da Kent İçi Otobüs Taşımacılığının Tarihî Gelişimi ve İETT Otobüs Filosunun Analizi (1927-2024)

Öz

Çalışmanın amacı, İstanbul’da kent içi otobüs taşımacılığının tarihsel gelişimini incelemek ve İETT otobüs filosunun 1927-2024 yılları arasındaki niceliksel ve yapısal dönüşümünü ortaya koymaktır. Nitel yöntem çerçevesinde yürütülen çalışmanın verileri doküman incelemesi yöntemiyle toplanmıştır. İETT faaliyet raporları, İBB ulaşım istatistikleri ve akademik çalışmalar veri kaynağı olarak kullanılmış; elde edilen veriler betimsel analiz yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Otobüs filosu, niceliksel değişim (araç sayısı) ve yapısal dönüşüm (araç türü, kapasite ve teknoloji) olmak üzere iki boyutta incelenmiştir. Elde edilen bulgular, İstanbul’da otobüs taşımacılığının özellikle 1950 sonrası dönemde hızlı büyüdüğünü, 1980’li yıllarda önemli bir sıçrama yaşadığını ve 2000 sonrası dönemde ise modernizasyon sürecinin öne çıktığını göstermektedir. Filo yapısında ithal araçlardan yerli üretime doğru bir geçiş yaşanmış; düşük kapasiteli araçlardan yüksek kapasiteli ve çevreci otobüslere yönelim gerçekleşmiştir. Bu bulgular, İstanbul’da otobüs taşımacılığının yalnızca niceliksel olarak büyümediğini aynı zamanda teknolojik ve yapısal bir dönüşüm geçirdiğini ortaya koymaktadır. Söz konusu dönüşümün, kentsel büyüme, artan ulaşım talebi ve sürdürülebilir ulaşım politikalarıyla doğrudan ilişkili olduğu anlaşılmaktadır. Bu doğrultuda, otobüs sistemlerinin, özellikle raylı sistemler ve deniz ulaşımıyla bütünleşik biçimde geliştirilmesi; çevreci ve akıllı ulaşım teknolojilerine yönelik yatırımların artırılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İETT
• Kent İçi Ulaşım
• Otobüs Taşımacılığı
• Filo Analizi
• Sürdürülebilir Ulaşım

Historical Development of Urban Bus Transportation in Istanbul and Analysis of the IETT Bus Fleet (1927-2024)

Öz

This study examines the historical development of urban bus transportation in Istanbul and the quantitative and structural transformation of the IETT bus fleet between 1927 and 2024. Conducted within a qualitative research framework, the study relies on document analysis of IETT reports, Istanbul Metropolitan Municipality transportation statistics, and relevant academic literature. The fleet was analyzed in terms of quantitative change (number of vehicles) and structural transformation (vehicle type, capacity, and technology). Findings reveal rapid growth after the 1950s, a significant expansion in the 1980s, and modernization trends post-2000. A transition from imported to domestically produced vehicles, as well as from low-capacity to high-capacity and environmentally friendly buses, was observed. These developments reflect not only fleet expansion but also technological and structural evolution, driven by urban growth, rising transport demand, and sustainable mobility policies. The study highlights the need for integrated planning with rail and maritime systems and increased investment in eco-friendly and smart transport technologies.

Anahtar Kelimeler

• IETT
• Urban Transportation
• Bus Transportation
• Fleet Analysis
• Sustainable Mobility

Kaynakça

1. Abbasgil, E. (1994). İstanbul’daki toplu taşımacılık kapsamında raylı sistemlerin değerlendirmesi (Esenler- Aksaray hızlı tramvay örneği) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
2. Acar, F. (Ed.). (2015). Fotoğraflarla İstanbul’da ulaşım 1. İETT Fotoğraf Arşivi.
3. Acar, F., & Kar, F. S. (Haz.). (2011). Bir zamanlar İstanbul İETT’nin 140. yılı anısına 140 fotoğraf. İETT Fotoğraf Arşivi.
4. Arısal, M. (2023). Şehir içi ulaşımda otobüs işletmesinin ekonomik tarihi İstanbul (1927-1977). İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 10(2), 663-690. https://doi.org/10.26650/JEPR1312029
5. Banister, D. (2008). The sustainable mobility paradigm. Transport Policy, 15, 73-80.
6. Bilmez, B., Çağatay, İ., Çelik, İ. U., & Bozkurt, S. (Yay. Haz.). (2023). İstanbul şehremaneti salnamesi 1926. İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.
7. Çorum, A., Akbıyık, E., & Demir, G. (2015). Otobüs uygulamasının ekonomik analizi: Millet caddesi örneği. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 21(4), 145-151. https://doi.org/10.5505/pajes.2015.38980
8. Evren, G. (2001). İstanbul ulaştırmasının dünü, bugünü. Türkiye Mühendislik Haberleri, 413, 19-24. https://izmir.imo.org.tr/Eklenti/1773,istanbul-ulastirmasinin-dunu-bugunupdf.pdf?0

9. İBB Ulaşım Daire Başkanlığı (2011). İstanbul metropoliten alanı kentsel ulaşım ana planı (İUAP). İstanbul Büyükşehir Belediyesi. https://ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/ulasimPlanlama/Documents/İUAP_Ana_Raporu.pdf
10. İBB. (2021). Faaliyet raporu 2021. https://uploads.ibb.istanbul/uploads/2021_faaliyet_raporu_d3312cb4c4.pdf adresinden 07.09.2025 tarihinde erişildi.
11. İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü. (2022). Faaliyet raporu 2022. https://iett.istanbul/BBImages/Slider/Image/2022-i̇ett-faali̇yet-raporu.pdf adresinden 07.09.2025 tarihinde erişildi.
12. İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü. (2023). Faaliyet raporu 2023. https://iett.istanbul/BBImages/Slider/Image/2023-i̇ett-faali̇yet-raporu.pdf adresinden 07.09.2025 tarihinde erişildi.
13. İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü. (2024). Mali temel raporları 2023. https://iett.istanbul/BBImages/Slider/Image/i̇ett-mali̇-temel-raporlari.PDF adresinden 07.09.2025 tarihinde erişildi.
14. İETT. (2014, Ağustos 27). Turizm odaklı toplu ulaşım vizyonu ortak akıl konferansı. İnfoloji. https://iett.istanbul/BBImages/Slider/Image/turizm-odakli-toplu-ulasim-vizyonu.pdf adresinden 11.11.2025 tarihinde erişildi.
15. İETT. (t.y.a). Tarihçe. https://iett.istanbul/icerik/kisa-tarihce adresinden 15.08.2025 tarihinde erişildi.
16. İETT. (t.y.b). Kronolojik tarihçe. https://iett.istanbul/icerik/kronolojik-tarihce adresinden 25.08.2025 tarihinde erişildi.
17. İlsever, C., & Cılız, A. B. (2024). Organik ulaşım stratejisi bağlamında İstanbul’da deniz yolu toplu taşımacılığının geliştirilmesi. Aurum Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 63-93. https://doi.org/10.62393/aurum.1470990
18. İstanbul Ansiklopedisi. (1927a). Otobüs ile nakliyat. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/22928 adresinden 26.05.2026 tarihinde erişildi.
19. İstanbul Ansiklopedisi. (1927b). Dersaadet Tramvay Şirketi: otobüs tarifesi. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/22929 adresinden 26.05.2026 tarihinde erişildi.
20. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2015). 2014-2015 Sürdürülebilirlik Raporu. İstanbul.
21. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2017). 2016-2017 Sürdürülebilirlik Raporu. İstanbul.
22. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2022). 2018-2021 Sürdürülebilirlik Raporu. İstanbul.
23. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2024). 2022-2024 Sürdürülebilirlik Raporu. İstanbul.
24. İstanbul Ulaşım. (2020). Erguvan otobüsler. https://ulasim.istanbul/otobus adresinden 17.09.2025 tarihinde erişildi.
25. Karakoç, E. (2015). Cumhuriyet döneminde İstanbul’da ulaşım. Antik Çağ'dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi içinde (ss. 502-519). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.
26. Karayolu Ulaştırması Özel İhtisas Komisyonu Raporu. (1971, Ekim). Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporları. Ankara.
27. Kırmızı, Z. Z. (2010). İstanbul ulaşımı ve İETT tarihsel istatistikleri. https://okumaninsonunayolculuk.com/pdf/kentici_ulasimi_okumak/istanbul_ulasim_istatistikleri/ist_tarihsel_ulasim_istatistikleri_cilt_1_bolum_1_genel.pdf adresinden 22.07.2025 tarihinde erişildi.
28. Kurtoğlu, A. (2012, 2-4 Kasım). Üsküdar kentçi ulaşım tarihî. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VII. (ss. 516-573). 1352’den Bugüne Şehir, İstanbul, Üsküdar Belediyesi. Türkiye.
29. Kurtoğlu, A., & Noyan, M. (2015). İstanbul'un 100 ulaşım aracı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Kültür A.Ş.) Yayınları.
30. Litman, T., & Burwell, D. (2006). Issues in sustainable transportation. Int. J. Global Environmental Issues, 6(4), 331-347.
31. Newman, P., & Kenworthy, J. (1999). Sustainabillity and cities: Overcoming automobile dependence. Island Press.
32. Ocak, İ., & Manisalı, E. (2006). Kentsel raylı taşıma üzerine bir inceleme (İstanbul örneği). Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 10(2), 51-59. https://doi.org/10.16984/saufbed.40163
33. Orhon, O. (2022). İstanbul İETT otobüsleri. İkinci Adam Yayınları.
34. Rodrigue, P. J., Comtois, C., & Slack, B. (2006). The geography of transport systems. London and New York. Routledge.
35. Saatcioğlu, C., & Yaşar, Y. (2012). Kentiçi ulaşımda toplu taşımacılık sistemleri İstanbul örneği. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(3), 117-144. https://www.kafkas.edu.tr/dosyalar/iibfdergi/file/03/5.pdf
36. Sezen, S., & Apaydın, A. (Haz.). (2012). Faytonlardan Marmaray’a İstanbul’da ulaşım. (B. F. Çabuk Ed.). Paraf Yayınları.
37. Şahin, Ş., & Aktepe, E. (2021). Yerel yönetimlerde karar alma süreci: Adana kentsel otobüs ulaşım hizmetleri üzerine bir inceleme. International Journal of Geography and Geography Education, 44, 296-319. https://doi.org/10.32003/igge.891278
38. T.C. Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Tetkik Dairesi. (1968, 12 Temmuz). İETT Genel Müdürlüğü'nce İngiliz Leyland firmasından satın alınacak otobüsler için, İngiltere Hükümetinin açtığı kredi anlaşmasıyla ilgili mektupların yürürlüğe girmek üzere onaylanması. (Sayı 6/10384). Devlet Arşivleri Başkanlığı.
39. Tekeli, İ. (2009). Toplu eserler-9 İstanbul ve Ankara için kent içi ulaşım yazıları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
40. TUİK. (2022). Cinsiyete göre nüfus. https://nip.tuik.gov.tr/ adresinden 21.04.2026 tarihinde erişildi.
41. Ulaşım Yönetim Merkezi. (2021). İstanbul toplu ulaşımında devrim: Bütün otobüsler İETT’ye bağlandı. https://uym.ibb.gov.tr/kurumsal/haberler-ve-duyurular/istanbul-toplu-ulaşımında-devrim-bütün-otobüsler-iett-ye-bağlandı adresinden 12.08.2025 tarihinde erişildi.
42. Vuchic, V. R. (2007). Urban transit systems and technology. John Wiley & Sons, Inc.