Legal Maxıms In Ibn Abī Zayd’s Legal Methodology

Öz

Evaluation of jurisprudential rulings in Islamic legal thought is of paramount importance for understanding legal methodology. This evaluation is not only carried out within the framework of subsidiary matters (furu al-fiqh) but is also conducted in the light of the legal maxims (al-qawa'id al-fiqhiyyah) that guide these matters. Although Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī (d. 386/996), one of the early Maliki jurists, did not pen a standalone work dedicated to the science of legal maxims, he significantly contributed to the shaping of the Maliki school's legal methodology by systematically employing legal maxims across his works. This study aims to examine the legal maxims adopted by Ibn Abī Zayd in his legal methodology, to demonstrate their function in deducing rulings (istinbat al-ahkam), and to determine their place in the jurisprudential thought of the Maliki school. A qualitative approach was adopted in the research; the author's primary works, particularly al-Risālah, al-Nawādir wa-al-Ziyādāt, and al-Dhabb ʿan Madhhab al-Imām Mālik, were analyzed. The research concluded that the method Ibn Abī Zayd used when applying legal maxims was the direct method, where these maxims were explicitly cited as the justification for the ruling. Furthermore, it was observed that the author effectively utilized these maxims not only in deducing rulings but also in substantiating intra-school preferences, criticizing opposing views, and resolving newly emerging issues. The findings demonstrate that Ibn Abī Zayd was not merely a jurist who transmitted reports, but an important legal scholar who applied the methodology of Islamic jurisprudence systematically and coherently within early Mālikī legal thought.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī
• Mālikī School
• Islamic Jurisprudence
• Principles of Islamic Jurisprudence
• Legal Maxims
• Legal Methodology

İbn Ebî Zeyd'in Hukuk Metodolojisinde Külli Kaideler

Öz

İslam hukuk düşüncesinde fıkıh hükümlerin değerlendirilmesi, hukuk metodolojisinin anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu değerlendirme yalnızca fer‘î meseleler çerçevesinde yapılmamakta, aynı zamanda bu meseleleri yönlendiren küllî kaideleri ışığında gerçekleştirilmektedir. Erken dönem Mâlikî fakihlerinden İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî (ö. 386/996), küllî kaidelere dair müstakil bir eser kaleme almamış olmakla birlikte, eserlerinde küllî kaidelerini sistematik biçimde kullanarak Mâlikî mezhebinin hukuk metodolojisinin şekillenmesine önemli katkılar sağlamıştır. Bu çalışma İbn Ebî Zeyd’in hukuk metodolojisinde benimsediği küllî kaideleri incelemeyi, bunların hüküm istinbatındaki işlevini ortaya koymayı ve bunların Mâlikî mezhebinin usul düşüncesindeki yerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yaklaşım benimsenmiş; müellifin başta er-Risâle, en-Nevâdir ve’z-Ziyâdât ve ez-Zeb ‘an Mezhebi’l-İmâm Mâlik olmak üzere temel eserleri incelenmiştir. Araştırma sonucunda, İbn Ebî Zeyd’in küllî kaideleri uygularken kullandığı yöntemin, bu kaidelerin hükmün gerekçesi olarak sarih bir şekilde zikredildiği doğrudan kullanım yöntemi olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca müellifin bu kaideleri yalnızca hüküm istinbatında değil; mezhep içi tercihlerin temellendirilmesinde, muhalif görüşlerin eleştirilmesinde ve yeni ortaya çıkan meselelerin çözümünde de etkin biçimde kullandığı görülmüştür. Elde edilen bulgular, İbn Ebî Zeyd’in yalnızca rivayetleri nakleden bir fakih olmadığını; erken dönem Mâlikî hukuk düşüncesinde fıkıh metodolojisini sistemli ve tutarlı bir şekilde uygulayan önemli bir hukuk alimi olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî
• Mâlikî Mezhebi
• Fıkıh
• Fıkıh Usulü
• Küllî Kaideler
• Hukuk Metodolojisi

Teşekkür

Prof. Dr. Şahban YILDIRIMER Hocama teşekkür ederim. Rabbim kendisinden razı olsun, sağlık, afiyet ve sihhat versin.

Kaynakça

1. Desûkī, Muhammed b. Ahmed b. Arafe. Ḥâşiye ʿale’ş-Şerḥi’l-kebîr, y.y.: Dârü’l-Fikr, ty.
2. Ezherî, Sâlih b. Abdüssamî‘ el-Âbî. es-Semerü’d-Dânî şerḥu ʿalâ Risâleti İbn Ebî Zeyd elKayrevânî. Beyrut: el-Mektebetü’s-Sakafiye, ty.
3. İbn Ebî Zeyd, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman el- Kayrevânî. er-Risâle. thk. İbrahim Ahmed İbrahim es-Senari. Ma‘hedü’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 1442/2021.
4. İbn Ebî Zeyd, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman el- Kayrevânî. eẕ-Ẕeb ʿan Mezhebi’l-İmâm Mâlik. thk. Muhammed el-Alami. Rabat: er-Râbitatü’lMuhammediyye li-Ulemâ’, 1. Basım, 1432/2011.
5. İbn Ebî Zeyd, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman el- Kayrevânî. en-Nevâdir ve’zziyâdât ʿalâ mâ fi’l-Müdevvene min ġayrihâ mine’l-ümmehât min mesâʾili Mâlik ve aṣḥâbih. thk. Abdülfettah Muhammed el-Hulû. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslamî, 1. Basım, 1999.
6. İbn Nâcî, Ebü’l-Kāsım b. Îsâ et-Tenûhî el-Kayrevânî. Şerḥ ʿalâ Risâleti İbn Ebî Zeyd elKayrevânî. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1428/2007.
7. Kur’ân Yolu. Erişim 30 Ağustos 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr
8. Nefrâvî, Ahmed b. Gânim b. Sâlim b. Mehnâ, Şihâbüddîn. el-Fevâkihü’d-Devânî ʿalâ Risâleti İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî. y.y.: Dârü’l-Fikr, 1415/1995.

9. Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ, (Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1415/1994),
10. Zerrûk, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Burnusî el-Fâsî.
11. Şerḥ ʿalâ metni’r-Risâle li’bn Ebî Zeyd el-Ḳayrevânî. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1427/2006