Ömer Ziyaeddin Dağıstânî’nin (1850-1920) ‘Akâ’id-i Nesefiyye Tercümesi’nin Neşri Ve Muhteva Değerlendirmesi

Öz

Kelâm ilminin tarihî sürecinde telif edilen bazı eserlere ulemânın büyük değer atfettiği müşahede edilmektedir. Mâtürîdî kelâm ekolünün itikâd esaslarını muvaffakiyetle vaz eden Necmeddin Ömer en-Nesefî’nin (öl. 537/1142) kaleme aldığı, Akâidü’n-Nesefî ismiyle şöhret bulan Akâid risâlesi kelâm ilmi sahasında muhteva ve tesirleri itibariyle en seçkin eserler arasında yerini almıştır. Akâidü’n-Nesefî’ye yönelik ilginin Mâtürîdiyye âlimleriyle sınırlı kalmayıp Eş‘ariyye mensupları tarafından sürdürülmesi risâlenin her anlamda klasik eser hüviyetine sahip olmasını sağlamıştır. İlmî şöhretleri günümüze kadar ulaşan mümtaz ulemânın eser üzerine şerh, hâşiye, ta‘likât türlerindeki çalışmalarının oluşturduğu geniş literatür yanında, yalnızca kadîm dönem medreselerinde değil; günümüzde farklı ilmî muhitlerde en temel kelâm eserlerinden biri kabul edilerek tedrîsinin devam ettirilmesi onun öneminin açık göstergeleridir. Risâle, içeriğinin değerine binaen ulemâ haricindeki halk kesimlerinin istifade edebilmesi amacıyla tercüme faaliyetlerinin konusu olmuştur. Bu tercümelerden biri, aynı zamanda mutasavvıf olan son dönem Osmanlı ulemâsından Ömer Ziyaeddin Dağıstânî’nin ‘Akâ’id-i Nesefiyye Tercümesi ismiyle kaleme aldığı çalışmadır. Arapçaya vukûfiyeti olmayan Müslümanlar’ın risâlenin faydasından mahrum kalmamaları amacıyla yapıldığı ifade edilen tercümenin birebir (motamot) çeviri olma ötesinde telif tercüme mâhiyetinde olduğu tespit edilmiştir. Bu yönüyle ‘Akâ’id-i Nesefiyye Tercümesi müterciminin çeşitli ilmî tedkîkatını asıl metne ilave etmesi ile orijinal, dikkat çekici tasarruflarıyla da Akâidü’n-Nesefî’nin ötesinde içinde bulunduğu zamana dâir bir eser özelliği taşımaktadır. Bu çalışmada, dile getirdiğimiz hususiyetlerinin tespiti gayesiyle Ömer Ziyaeddin Dağıstânî’nin ‘Akâ’id-i Nesefiyye Tercümesi neşredilecek ve muhtevası değerlendirmeye tâbi tutulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Akâidü’n-Nesefî
• Ömer Ziyaeddin Dağıstânî
• Hâlidiyye
• Osmanlı

A Critical Edition And Content Analysis Of Umar Ḍiyāʾ Al-Dīn Dāghistānī’s (1850-1920) Translation Of Al-ʿaqāʾid Al-Nasafiyya

Öz

It has been observed that scholars attributed great importance to certain works in the field of kelam, Islamic theology, throughout the history of this discipline. The treatise on creed known as ʿAqāʾid al-Nasafī authored by Najm al-Dīn ʿUmar al-Nasafī (d. 537/1142), who was an authority on the principles of belief in Maturidî school of theology, is a pioneering work in the history of Islamic theology in terms of its content and influence. Not only Maturidi scholars but also Ashʿarīs attached great importance to al-Nasafī’s work. Thus, it became one of the classics of Islamic theology. Many commentaries, marginal notes and annotations were written on this work over the centuries and it has been widely read in classical schools as well as in today’s schools. This work was also translated into many languages in order to be understood by the public. One of these translations was made by ʿUmar Ḍiyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī, who was a Sufi master in the late Ottoman period. This translation goes beyond a literal rendering since he added his comments, notes, and explanations and this makes his work distinctive. We can also understand the main issues in Islamic theology during the period in which the translation was made by Dāghistānī, thanks to the additional information given by him. Therefore, his work can also be regarded as taʾlīf tarjama (annotated translation). In this work, Dāghistānī’s Tarjama-ʾi ʿAqāʾid al-Nasafī will be critically edited and analyzed in the light of the literature of the Islamic theology.

Anahtar Kelimeler

• Islamic theology
• ʿAqāʾid al-Nasafī
• ʿUmar Ḍiyāʾ al-Dīn al-Dāghistānī
• Khalidiya
• Ottoman

Kaynakça

1. Algar, Hamid. “İmâm-ı Rabbânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/194-199. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
2. Alkan, Necmettin. Sultan II. Abdülhamid: Arafatta Bir Hünkar. İstanbul: Kronik Kitap, 2. Basım, 2024.
3. Arab-zâde Abdulvehhâb Efendi. Nesefî Akâidi Tercümesi. nşr. Osman Karadeniz. Ankara: Fecr Yayınları, 2. Basım, 2023.
4. Binatlı, Yusuf Ziya. “Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/40-407. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
5. Cebecioğlu, Ethem. İmâm-ı Rabbânî Hareketi ve Tesirleri. İstanbul: Erkam Yayınları, 1999.
6. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. trc. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul, YEK Yayınları, 2015.
7. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. ‘Akâ’id-i Nesefiyye Tercümesi. Bursa: 1307.
8. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. “‘Akâid-i Nesefiyye Tercümesi”. Akâid-i Nesefiyye Tercümesi - Sorular ve Cevaplarla Hadis Usûlü. haz. Fatih Yıldız – Alirıza Farımaz. 65-94. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2026.

9. Dağıstânî, Ömer Ziyâeddin. “Mirât-ı Kânûnî Esâsî”. Osmanlı Devleti’nin İlk Anayasası Kânûn-ı Esâsî Şerh ve Kaynakları. haz. Necmettin Azak 77-220. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022.
10. Demirel, Fatmagül. II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul: Bağlam Yayınları, 2. Basım, 2020.
11. Desûkî, Muhammed b. Ahmed. Hâşiyetü'd-Desûkî alâ Şerhi Ümmi'l-berâhîn. Kahire: Dâru’l-Besâir, 2009.
12. Elmalı, Sezgin. “Kayyımzâde Abdullah el-Kângırî’nin Hayatı ve Eserleri”. Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi 13 (2024), 81-97.
13. Sırrı Girîdî, Şerh-i Akâid Tercümesi. 2 Cilt. Rusçuk: Vilâyet-i Celîle-i Tuna, 1292.
14. Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin. Câmi‘ul-mütûn. nşr. Necdet Yılmaz. İstanbul: Dâru’l-Kalem, 2022.
15. Gündüz, İrfan. Osmanlılarda Devlet-Tekke Münâsebetleri. İstanbul: Seçil Ofset, 2013.
16. Gündüz, İrfan. Gümüşhânevî Ahmed Ziyâüddin (K.S.) Hayatı-Eserleri-Tarikat Anlayışı ve Hâlidiyye Tarikatı. İstanbul: Seçil Ofset, 2013.
17. Ramazan Efendi, Ramazan Efendi b. Muhammed el-Hanefî. Şerhu Ramazan Efendi alâ Şerhi’l-Akâid. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1985.
18. İmamoğlu, Abdullah Taha. “Ömer Ziyâeddin Dağıstânî’nin Hadis Eserlerinde Siyasete Zımnî Atıflar”. Tekirdağ’da Dinî ve Kültürel Hayat, ed. Hasan Keskin vd. 281-301. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
19. Kahve, Ömer Faruk. Ahmed Ziyâeddîn-i Gümüşhânevî’nin Mirası Ziyâiyye. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2026.
20. Kara, İsmail. İslâmcıların Siyasi Görüşleri I: Hilafet ve Meşrutiyet. İstanbul: Dergah Yayınları, 4. Basım, 2017.
21. Karadeniz, Osman. “Giriş”. Nesefî ‘Akâidi Tercümesi. mlf. ‘Arab-zâde Abdulvehhâb Efendi. 11-25. Ankara: Fecr Yayınları, 2. Basım, 2023.
22. Kavak, Abdulcebbar. Mevlânâ Hâlid-i Nakşibendî ve Hâlidîlik. İstanbul: Nizamiye Akademi Yayınları, 2. Basım, 2017.
23. Kılavuz, Ahmet Saim. “Ebed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/72-73. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
24. Kılavuz, Ahmet Saim. “Elfaz-ı Küfür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/26-27. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. Kılavuz, Ahmet Saim. “Ezel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/49-50. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
25. Koca, Muhammet Ali. “el-Akâ‘idü’n-Nesefiyye ve el-Akâ‘idü’l-Adudiyye Örneğinde Osmanlıda Akaid Risaleleri: Problemler, Özellikler ve Literatür”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 14/28 (2016), 41-97.
26. Kubat, Mehmet. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî Sûfî Kelâmı. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2014.
27. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmud. et-Temhîd li-kavâidi’t-tevhîd. thk. Abdülmecid Türkî. Beyrut: Dârü'l-Garbi'l-İslâmî, 1995.
28. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
29. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-din. thk. Claude Salame. 2 Cilt. Damas: Institut Français de Damas, 1990. .
30. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Umdetü’l-akâid, thk. Abdullah Muhammed İsmail. Kahire: el-Mektebetü'l-Ezheriyye li't-Türas, 2016.
31. Necmeddin Ömer en-Nesefi, “Akâidü’n-Nesefî”, Şerhu’l-Akâid, çev. Talha Hakan Alp. 303-311. İstanbul: İFAV Yayınları, 5. Basım. 2018.
32. Neşşâr, Ali Sami. İslâm’da Felsefî Düşüncenin Doğuşu. çev. Osman Tunç. 2 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999.
33. Okumuş, Ömer. “Câmî, Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/94-99. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
34. Özafşar, Mehmet Emin. “Muhammed Zâhid el-Kevserî Hayatı”. Muhammed Zâhid el-Kevserî Hayatı-Eserleri-Tesirleri. haz. Necdet Yılmaz 29-54. İstanbul: Seha Neşriyat, 1996.
35. Özafşar, Mehmet Emin. “Muhammed Zâhid el-Kevserî Hadîs Yönü”. Muhammed Zâhid el-Kevserî Hayatı-Eserleri-Tesirleri. haz. Necdet Yılmaz. 83-105. İstanbul: Seha Neşriyat, 1996.
36. Şükrü Özen, “Teftâzânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/299-308. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
37. Sâbûnî, Nûreddin. el-Bidâye fî usûli’d-din. thk. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İFAV Yayınları, 20. Basım, 2017.
38. Sifil, Ebubekir. “Makâlâtu’l-Kevserî’nin Değerlendirilmesi”. Muhammed Zâhid el-Kevserî Hayatı-Eserleri-Tesirleri. haz. Necdet Yılmaz. 147-171. İstanbul: Seha Neşriyat, 1996.
39. Teftâzânî, Sa‘düddin. Şerhu’l-Akâid. çev. Talha Hakan Alp. İstanbul: İFAV Yayınları, 5. Basım, 2018.
40. Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi Giriş. İstanbul: Damla Yayınevi, 5. Basım, 1996.
41. Topaloğlu, Bekir. “Evvel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/545. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
42. Tosun, Necdet. İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî. İstanbul: İnsan Yayınları, 5. Basım, 2016.
43. Uludağ, Süleyman. “Giriş: Akaid-Kelâm Tarihi, Taftazânî ve Şerhu’l-Akâid”. Kelam İlmi ve İslâm Akâidi Şerhu’l-Akâid. haz. Süleyman Uludağ. 9-87. İstanbul: Dergah Yayınları, 4. Basım, 1999.
44. Üsmendî, Alâeddin. Lübâbü’l-kelâm. thk. M. Said Özervarlı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2005.
45. Yavuz, Yusuf Şevki. “Akâidü’n-Nesefî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/217-219. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
46. Yinanç, Mükrimin Halil. “Seyyid Şerif Curcânî (Ali bin Muhammed bin Ali)”. Tarihten Sesler Aylık Tarih Mecmuası 2/15 (1944), 9-11.
47. Yurdagür, Metin. “Bekâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/359-360. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
48. “Müellif-i Kitab Merhûm Şeyh Ömer Ziyâeddin Efendi Kuddise Sirruhu’l-âlî Hazretlerinin Tercüme-i Hâli”. Kitabü’l-Mu’cizat li-cemî‘i’l-enbiya aleyhi’s-salati ve’s-selam, çev. Ömer Ziyâeddin. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1338-1340.