Uygur harfli bir sivil hayat belgesinin metin dil bilimi açısından incelenmesi

Bu çalışmada Eski Uygur Türkçesi Dönemi’ne ait olan bir sivil hayat belgesi metin dil bilimi açısından incelenmiştir. Çalışmada incelenen belge, Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften’da U 5246 numarada kayıtlıdır. 8. yüzyılın ortalarında kurulan Uygur Kağanlığı’nın 840 yılında dağılmasıyla, Uygurlar farklı bölgelere göç etmiştir. Bu dönemde Uygurların bir kısmı Turfan bölgesine gelerek burada yeni bir Uygur devleti kurmuşlardır. Uygurlardan günümüze ulaşan sivil hayat belgeleri Turfan Uygurları tarafından yazılmıştır. Sivil hayat belgeleri; borç alıp- verme, alım- satım, kiralama, rehin ve vasiyetnameler gibi çeşitli konularda yazılmış, dönemin sosyo- kültürel hayatına ışık tutan belgelerdir. Bu çalışmada incelenen sivil hayat belgesi, taşınmaz rehini sözleşmelerinden bir borca karşılık hem kişisel hem de nesnel güvence veren bir belgedir. Dilbilimin alt dallarından biri olan metin dil bilimi, 1950’lerde incelenmeye başlanmış yeni bir alandır. Metin dil bilimi, dilsel ilişkileri açıklamada cümlelerin yetersiz olduğunun düşünülmesi ve cümle üstü yapıların incelenmeye başlanmasıyla ortaya çıkmıştır. Metin dil bilimi; bir metnin yapısını, içeriğini, kurgulanışını, iletişim işlevlerini ortaya çıkarmayı, uygulamalı örneklerle metin oluşturmanın şartlarını belirlemeyi ve bu şartların metin için taşıdığı önemi açıklamayı amaçlar. Bu çalışmada Uygurlar, Eski Uygur Türkçesi Dönemi ve bu dönemde yazılan sivil hayat belgeleriyle ilgili genel bilgilerin verilmesinden sonra metin dil bilimi ile ilgili bilgiler verilmiştir. Ardından çalışmaya konu olan belgenin transkripsiyonu yapılmış, belge Türkiye Türkçesine aktarılmış ve metin dil bilimi ölçütleri açısından incelenmiştir. Çalışmada incelenen belgenin tıpkıbasımı çalışmanın sonuna eklenmiştir. Bu çalışmada Uygurlar tarafından yazılan sivil hayat belgelerinden birinin metin dil bilimsel ölçütlerle incelenmesiyle bu metinlerin genel yapısının ve metin olma ölçütlerini nasıl karşıladıklarının gösterilmesi amaçlanmaktadır.