RUSYA’NIN OSMANLI DONANMASINI İMHA DÜŞÜNCESİ VE SİR WİLLİAM ETON’IN 1788 TARİHLİ PLANI

Öz

1770’te yaşanan Çeşme Baskını Osmanlı donanmasının imhası ile sonuçlandı. İngiltere’nin desteği ile gerçekleşen Rusya’nın bu operasyonu, 1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında denizlerdeki inisiyatifin Rusya’nın eline geçmesine neden oldu. Rusya 1783’te Kırım’ı ilhak etmiş ve Karadeniz’de güçlü bir donanma inşasına başlamıştı. Fakat 1787’de yeni bir savaş başladığında Rus donaması hala açık denizlerde Osmanlı donanmasının karşısına çıkmaktan çekinmekteydi. Bu nedenle Rus başkomutanı Potyomkin, Çeşme Baskını benzeri bir operasyon planlamaktaydı. Fakat Rusya ile İngiltere arasındaki sorunlar bunu imkansız kılmaktaydı. Bu nedenle Potyomkin, İstanbul’da demirli Osmanlı donanmasına karşı bir operasyon düşünmekteydi. Bunun için de Osmanlı Devleti ve İstanbul Boğazı’nın savunmasını bilen Sir William Eton’dan bir plan hazırlamasını istemişti. Sir William Eton, ticari ve diplomatik görevleri nedeniyle uzun süre Osmanlı topraklarında bulunmuştu. Plan, Oxford Üniversitesi Bodleian Library, Dep. Bland Burges 34’te bulunmaktır. 1 Ağustos 1788 tarihlidir. Özi (Oçakov) kuşatması sırasında hazırlanmış ve Özi’nin önlerindeki Rus karargahında bulunan Potyomkin’e sunulmuştur. “Sur la possibilité de détruire la Flotte Turque dans le Port de Constantinople avec une force tres inferieure” isimlidir. Bu memorandumda Eton, İstanbul’da demirli bulunan Osmanlı donanmasına küçük bir Rus kuvvetiyle saldırı yapılarak yok edilip edilemeyeceği sorusunun cevabını aramıştır. Eton, bu planda Haliç’te demirli Osmanlı donanmasına yapılacak baskına dair görüşlerini paylaşmıştır. İstanbul Boğazının akıntı yönü, rüzgarı, dağları, genişliği gibi bilgiler paylaşmıştır. Özellikle top tabyaları, kaleler, gemilerin konumu gibi veriler doğrultusunda Osmanlı savunmasını analiz ederek zayıflıklarını ortaya koymuştur. Bu çalışmanın amacı söz konusu raporu ortaya çıkaran şartları ve raporun içeriğini analiz etmektir. Özellikle Rusya’yı Osmanlı donanmasına ani bir baskın yapmaya iten nedenler, son dönemde Karadeniz’de değişen güç dengeleri ortaya konulmuştur. Diğer yandan Eton’ın daha önceki faaliyetlerine yer verilerek mezkûr askerî raporu hazırlayabilecek donanıma nasıl sahip olduğu gösterilmiştir. Bununla birlikte raporun bir özeti sunularak değerlendirilmiş ve metnin sonuna da orijinali eklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Rusya
• İstanbul Boğazı
• Karadeniz
• donanma
• Sir William Eton

THE RUSSIAN THOUGHT OF DESTROYING THE OTTOMAN NAVY AND SIR WILLIAM ETON’S PLAN OF 1788

Öz

The Battle of Chesme of 1770 destroyed the Ottoman fleet. This Russian operation, carried out with British support, enabled Russia to gain the initiative at sea during the Ottoman-Russian War of 1768-1774. In 1783, Russia annexed Crimea and began to build a powerful navy in the Black Sea. However, when a new war broke out in 1787, the Russian navy was still reluctant to confront the Ottoman navy on the high seas. For this reason, the Russian commander-in-chief Potemkin began to plan an operation similar to the Chesme Campaign. However, the existing problems between Russia and Britain made such an operation impossible. Consequently, Potemkin considered an operation against the Ottoman navy, which was anchored in Istanbul. To this end, he requested Sir William Eton, who was well acquainted with the Ottoman Empire and the defence of the Bosphorus, to prepare a plan. Sir William Eton had spent a considerable amount of time in Ottoman lands, fulfilling his commercial and diplomatic duties. The plan he prepared is preserved in the Bodleian Library of Oxford University (Dep. Bland Burges 34) and is dated 1 August 1788. It was drawn up during the siege of Ozi (Ochakov) and presented to Potemkin at the Russian headquarters located in front of the fortress. The memorandum is titled “Sur la possibilité de détruire la Flotte Turque dans le Port de Constantinople avec une force très inférieure.” In this memorandum, Eton sought to determine whether a small Russian force could destroy the Ottoman navy, which was anchored in Istanbul. Within this plan, he set out his views on a raid against the Ottoman fleet anchored in the Golden Horn. Eton provided detailed information on the direction of currents, winds, topography, and the width of the Bosphorus. In particular, by analysing data concerning artillery batteries, fortresses, and the positions of ships, he examined the Ottoman defensive system and revealed its vulnerabilities. This study aims to analyse the conditions that led to the emergence of this report as well as its content. Special emphasis is placed on the reasons that prompted Russia to consider a sudden attack on the Ottoman navy and on the shifting balance of power in the Black Sea during the period leading up to the war. In addition, by examining Eton’s previous activities, the study demonstrates that he possessed the necessary qualifications to prepare such a military report. Furthermore, a summary and evaluation of the report are presented, and the original document is appended at the end of the text.

Anahtar Kelimeler

• Russia
• Black Sea
• Bosphorus
• navy
• Sir William Eton

ИДЕЯ УНИЧТОЖЕНИЯ ОСМАНСКОГО ФЛОТА РОССИЕЙ И ПЛАН СЭРА УИЛЬЯМА ИТОНА 1788 Г.

Öz

Чесменское сражение 1770 года завершилось уничтожением основных сил османского флота. Эта операция России, осуществлённая при поддержке Великобритании, в ходе Османско-русской войны 1768-1774 гг. привела к переходу инициативы на морях в руки России. В 1783 году Россия аннексировала Крым и приступила к созданию мощного флота в Чёрном море. Однако с началом новой войны в 1787 году российский флот всё ещё избегал выхода в открытое море для противостояния Османскому флоту. В связи с этим главнокомандующий русскими войсками Потёмкин планировал операцию, аналогичную Чесменскому сражению. Однако существующие проблемы в отношениях между Россией и Великобританией делали это невозможным. По этой причине Потёмкин рассматривал возможность проведения операции против османского флота, стоявшего на якоре в Стамбуле. Для этого он поручил Сиру Уильяму Итону, хорошо знакомому с Османским государством и обороной Стамбульского пролива, подготовить соответствующий план. Сир Уильям Итон в течение длительного времени находился на османских территориях в связи со своими торговыми и дипломатическими обязанностями. Подготовленный им план хранится в Бодлеанской библиотеке Оксфордского университета (Dep. Bland Burges 34) и датирован 1 августа 1788 года. Он был составлен во время осады Ози (Очакова) и представлен Потёмкину в русском лагере, расположенном перед крепостью. Документ озаглавлен «Sur la possibilité de détruire la Flotte Turque dans le Port de Constantinople avec une force très inférieure». В данном меморандуме Итон стремился ответить на вопрос о том, возможно ли уничтожение османского флота, стоявшего на якоре в Стамбуле, посредством атаки ограниченными силами российского флота. В рамках этого плана он изложил свои соображения относительно нападения на османский флот, находившийся на якоре в Халиче (Золотом Роге). Итон приводит сведения о направлении течений, ветров, рельефе местности, ширине Стамбульского пролива. В частности, на основе данных о расположении артиллерийских батарей, крепостей и кораблей он проанализировал османскую систему обороны и выявил её уязвимые стороны. Целью настоящего исследования является анализ условий, приведших к появлению данного отчёта, а также его содержания. Особое внимание уделено причинам, побудившим Россию к идее внезапного нападения на Османский флот, а также изменениям баланса сил в Чёрном море в предшествующий период. С другой стороны, посредством рассмотрения предыдущей деятельности Итона показано, каким образом он обладал необходимой подготовкой для составления данного военного доклада. Кроме того, в работе представлен анализ и краткое изложение отчёта, а в конце текста приведён его оригинал.

Anahtar Kelimeler

• Россия
• Чёрное море
• Босфор
• флот
• Сэр Уильям Итон

Kaynakça

1. Oxford Üniversitesi Bodleian Library.
2. Dep. Bland Burges 34, fols. 134–139.
3. Aksan, Virginia. “Manning a Black Sea Garrison in the 18th Century: Ochakov and Concepts of Mutiny and Rebellion in the Ottoman Context.” Ottomans and Europeans, Contacts and Conflicts içinde, 251–261. İstanbul: The Isis Press-Gorgias Press, 2010.
4. Aksan, Virginia. “The One-Eyed Fighting the Blind: Mobilization, Supply, and Command in the Russo-Turkish War of 1768–1774.” The International History Review 15/2 (1993): 221–238.
5. Anderson, M. S. “Great Britain and the Russian Fleet, 1769–70.” The Slavonic and East European Review 31/76 (1952): 148–163.
6. Anderson, M. S. “Great Britain and the Russo-Turkish War of 1768–74.” The English Historical Review 69/270 (1954): 39–58.
7. Anderson, M. S. “The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783–4.” The Slavonic and East European Review 37/88 (1958): 17–41.
8. Anderson, Matthew Smith. Doğu Sorunu, 1774–1923 Uluslararası İlişkiler Üzerine Bir İnceleme. Çev. İdil Eser. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.

9. Anderson, R. C. Naval wars in the Levant, 1559-1853. Princeton: Princeton University Press, 1952.
10. Ardeleanu, Constantin. “The Opening and Development of the Black Sea for International Trade and Shipping (1774–1853).” Euxeinos 14 (2014): 1–54.
11. Bağış, Ali İhsan. Britain and the Strugle fort the Integrity of Ottoman, Empire Sir Robert Ainslie’s Embassy to Istanbul 1776–1794. İstanbul: The Isis Press, 2010.
12. Bayındır, Cem. “Karadenı̇z’de Osmanlı-Rus Rekabeti, Azak Fı̇losundan Karadenı̇z Fı̇losuna: Teşkı̇lât, Dı̇ploması̇, Denı̇zgücü (1700-1800).” Yayınlanmamış Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2025.
13. Beydilli, Kemal. “Denizler, Coğrafya, Osmanlılar ve Fransız Bayrağı.” Osmanlı’da Devletlerarası İlişkiler, Siyaset-Yaşam-Yenilenme içinde. İstanbul: Timaş Yayınları, 2023, 67–80.
14. Bostan, Hümeyra. “Defending the Ottoman Capital against the Russian Threat: Late Eighteenth Century Fortifications of Istanbul.” Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2020.
15. Çelik, Yüksel & Fatih Yeşil. Osmanlı Modernleşmesinde Tereddüt ve Teceddüt Yılları (1768–1908). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023.
16. Davies, Brian L. The Russo-Turkish War, 1768–1774, Catherine II and the Ottoman Empire. Londra-New York: Bloomsbury Academic, 2016.
17. Demir, Uğur. 1768–1774 Savaşı Öncesi Osmanlı Diplomasisi. Ankara: TTK, 2023.
18. Emecen, Feridun. “Ali Bey, Bulutkapan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 2: 383–384. Ankara: TDV Yayınları, 1989.
19. Eton, William. Osmanlı İmparatorluğu 19. Yüzyılın Başında. Çev. İbrahim Kapaklıkaya, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2019.
20. Fedakar, Cengiz. “1787–1792 Osmanlı-Rus Harplerinde Kuburun, Özi Nehri ve Hocabey Muharebeleri.” Karadeniz Araştırmaları 12/46 (2015): 119–136.
21. Fisher, Alan W. The Russian Annexation of Crimea, 1772–1783. Cambridge: Cambridge University Press, 1970.
22. Gezer, Ömer & Fatih Yeşil. “Osmanlı İmparatorluğu’nda “Sürat” Topçuluğu I (1773–1788): Top Döküm Teknolojisi, Bürokratik Yapı ve Konuşlanma.” Osmanlı Araştırmaları 52 (2018): 135–180.
23. Griffiths, David M. “Nikita Panin, Russian Diplomacy, and the American Revolution.” Slavic Review 28/1 (1969): 1–24.
24. Güner, Selda. “Mısır’da Âsi Bir Memlük: Bulutkapan Ali Bey El-Kebîr 1768/69–1773.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 53/1 (2013): 155–182.
25. Gürcan, Fatih. “John Murray’ın İstanbul Büyükelçiliği (1765–1775).” Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014.
26. Herlihy, Patricia. Odessa: A History, 1794–1914. Massachusetts: Harvard University Press, 1986.
27. Ingram, Edward. “From Trade to Empire in the near East: III: The Uses of the Residency at Baghdad, 1794–1804.” Middle Eastern Studies 14/3 (1978): 278–306.
28. İnalcık, Halil. “Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei ve Don-Volga Kanalı Teşebbüsü (1569).” Belleten 12/46 (1948): 349–402.
29. Keçeci, Serkan. “Rusya ve Osmanlı İmparatorlukları Arasındaki Coğrafî ve Tarihsel Rekabet Üzerine: Kafkasya, Karadeniz ve Savaş.” Karadeniz Araştırmaları 21/81 (2024): 1–26.
30. Köse, Osman. 1774 Küçük Kaynarca Andlaşması (Oluşumu-Tahlili-Tatbiki). Ankara: TTK, 2006.
31. Lang, David Marshall. The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832. New York: Columbia University Press, 1957.
32. LeDonne, John P. “Geopolitics, Logistics, and Grain: Russia’s Ambitions in the Black Sea Basin, 1737-1834.” The International History Review 28/1 (2006): 1–41.
33. Madariaga, Isabel De. Britain, Russia, and the Armed Neutrality of 1780, Sir James Harris’s Mission to St. Petersburg during the American Revolution. New Haven: Yale University Press, 1962.
34. Menchinger, Ethan L. İlk Modern Osmanlı, Ahmed Vasıf’ın Fikri Gelişimi. Çev. Nurettin Elhüseyni. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1922.
35. Ragsdale, Hugh. “Evaluating the Traditions of Russian Aggression: Catherine II and the Greek Project.” The Slavonic and East European Review 66/1 (1988): 91–117.
36. Saul, Norman E. Russia and The Mediterranean, 1797-1807. Chicago-Londra: The University of Chicago Press, 1970.
37. Scott, H. M. & Derek Mckay. Büyük Devletlerin Yükselişi (1648-1815). Çev. Eşref Bengi Özbilen. İstanbul: Dergah Yayınları, 2011.
38. Sorel, Alberr. The Eastern Question in the Eighteen Century, the Partition of Poland and the Treaty of Kainardji, New York: Howard Fertig, 1969.
39. Thomson, Gladys Scott. Catherine The Great and the Expansion of Russia. Londra: Hodder & Stoughton, 1985.
40. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Kaynarca Muahedesinden Sonraki Durum İcabı Karadeniz Boğazının Tahkimi.” Belleten 44/175 (1980): 511–534.
41. Yeşil, Fatih, & Ömer Gezer. “Osmanlı İmparatorluğu’nda “Sürat” Topçuluğu II (1773–1807): Taktik, Talim, Muharebe Performansı ve Nizâm-ı Cedid.” Osmanlı Araştırmaları 53 (2019): 231–285.
42. Yeşil, Fatih. “Osmanlı-Rus Harplerini (1710–1829) Etkileyen Faktörler Üzerine”, Türk Savaş Çalışmaları Dergisi 2/2 (2021): 99–116.
43. Yeşil, Fatih. “William Eton ve Eseri Hakkında.” Çev. İbrahim Kapaklıkaya. Osmanlı İmparatorluğu 19. Yüzyılın Başında, William Eton, içinde, 11-13, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2019.