TÜRK EĞİTİM DENETİM SİSTEMİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ

Yıl 2025, Sayı: 5, 16 - 27, 31.12.2025

Muhammet Yıldırım

Öz

Türk eğitim sisteminde modern denetim anlayışı, Tanzimat Dönemi’nden itibaren gelişmeye başlamış ve toplumsal, siyasal, ekonomik değişimlerin etkisiyle sürekli dönüşüm geçirmiştir. Cumhuriyet öncesi ve sonrasında yapılan reformlar, denetim sistemini merkeziyetçi bir yapıda şekillendirmiştir. Alanyazında eğitim denetimi üzerine birçok çalışma bulunmasına rağmen, tarihsel sürecin ayrıntılı ve bütüncül biçimde ele alındığı az sayıda araştırma vardır. Mevcut çalışmalar genellikle aynı kaynaklara dayanmakta, dönemler arasındaki nedensellik bağını zayıf yansıtmaktadır. Bu nedenle yapılan bu çalışmada, Türk eğitim denetim sisteminin günümüze kadar olan tarihsel gelişiminin nedensellik bağlamında ele alınmış ve 2011-2022 yılları arasında eğitim denetimi alanında gerçekleştirilen dönüşümlerin arka planındaki paradigma ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eğitim , Denetim , Denetim Tarihi

Historical Development of the Turkish Education Inspection System

Öz

The modern concept of supervision in the Turkish education system began to develop during the Tanzimat Period and has undergone continuous transformation under the influence of social, political, and economic changes. Reforms carried out before and after the Republic shaped the supervision system into a centralized structure. Although there are many studies on educational supervision in the literature, there are few studies that address the historical process in a detailed and comprehensive manner. Existing studies generally rely on the same sources and weakly reflect the causal link between periods. Therefore, this study examines the historical development of the Turkish education supervision system up to the present day in a causal context and attempts to reveal the underlying paradigm behind the transformations in education supervision between 2011 and 2022.

Anahtar Kelimeler

Education , Inspection , Inspection Date

Kaynakça

• Acar, S., & Peker, B. (2023). Türk milli eğitim sisteminde denetimin tarihsel sürecine bakış. Conference Paper. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Akşin, S. (1994). Fransız ihtilalinin II. meşrutiyet öncesi Osmanlı Devleti üzerindeki etkileri üzerine bazı görüşler. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/36479
• Akyüz, Y. (1999). Türk eğitim tarihi. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Aydın, M. (1986). Çağdaş eğitim denetimi. Ankara: İM. Araştırma Yayın Danışmanlık A.Ş.
• Başar, H. (1993). Eğitim denetçisi.(3. Baskı) Ankara: Pegem Yayınları.
• Başaran, A., & Bozkurt, E. (2003). Türk milli eğitim teftiş sisteminde yapılanma sorunu. Ankara: Tem-Sen Yayını.
• Bozan, M. (2003). Merkeziyetçi yönetimden yerinden yönetime geçişte alternatif yaklaşımlar (Millî Eğitim Bakanlığı Örneği). (Doktora Tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
• Buluç, B. (1997). Türk eğitim sisteminde teftiş ve denetim alt sisteminin gelişim süreci. Bilgi Çağında Eğitim Dergisi, Ekim, Kasım, Aralık, 27-30.
• Bursalıoğlu, Z. (1994). Okul yönetiminde yeni yapı ve davranış. Ankara: Pegem Yayıncılık.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2018). Bilimsel araştırma yöntemleri (25. Baskı). Pegem Akademi.
• Çağır, M., & Türk, İ. C. (2017). 1869 Maarif-i umumiye nizamnamesi ve Türk eğitim tarihindeki yeri. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(2), 54-75.
• Çelebi, N., & Asan, H. T. (2016). Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitimde denetim anlayışı (1923-1946). Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(27), 18-31.
• Çelik, E. H. (2010). Avrupa Birliği'ne üye ülkelerde ilköğretim okullarında uygulanan denetim alt sistemleri ile Türkiye'deki ilköğretim okullarinda uygulanan denetim alt sistemlerinin karşilaştirilmasi (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Yönetimi ve Denetim Anabilim Dalı). İzmir
• Cengiz, H. (1992). Eğitimde teftiş ve denetim. Ankara: Pegem Yayınları.
• Çetin, R. B. (2020). Türk eğitim sisteminde denetim alt sisteminin analizi ve bir model önerisi (Doktora tezi, İnönü Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Eğitim Yönetimi Bilim Dalı). Malatya.
• Demir, Ş. (2015). Xix. Yüzyil Osmanli Eği̇ti̇m Si̇stemi̇nde Yaşanan Deği̇şi̇m. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 0, sy, 13, 435-47.
• Deniz, M. (2016). Türk Millî Eğitiminde bir yerinden yönetim örneği: Maarif Eminlikleri. The Journal Academic Social Science, 4(22), 109-117.
• Doğan, A., & Çetin, S. (2019). Birinci Dünya Savaşı yıllarında Trablusşam maarifi üzerine bir inceleme. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(44), 406-428.
• Eğitim Teşkilatı. (2025). Marmara.edu.tr. https://mimoza.marmara.edu.tr/~etemlevent/makaleler/01/20.htm
• Ekinci, A., Öter, Ö. M., & Akın, M. A. (2013). Cumhuriyet sonrası eğitim sisteminde müfettiş seçme ve yetiştirme sistemi. Millî Eğitim Dergisi, 43(199), 106-125.
• Erdem, Y. T. (2009). Osmanlı eğitim sisteminde teftiş. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), 26, 55-91.
• Erdoğan, İ. (2009). Eğitim öğretimde yeni yönelimler ve eğitim müfettişliği. eğitim denetimi i. uluslararasi katilimli ulusal eğitim denetimi sempozyumu. Ankara: Tüm Eğitimciler Ve Eğitim Müfettişleri Sendikası Yayınları, No:9, 22-23 Haziran, Tem-Sen, 26-28.
• Erdoğdu, T. (1996). Maarif-i umumiyye nezareti teşkilatI. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 51(1). https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001902
• Eskibağ, A. İ. (2014). Öğretmenlerin denetim uygulamalarına dönük görüşlerinin mesleki doyum ve tutum açısından incelenmesi (Yüksek Lisasn Tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
• Gençoğlu, M. (2012). Erzurum vilâyeti maârif teftişleri (1910). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(16), 33-60.
• Gülşen, C. (2021). Türk eğitim sistemi teftiş uygulamalarinda cumhuriyet dönemiyle yaşanan değişimler. New Era International Journal of Interdisciplinary Social Researches, 10(12), 31-36. https://doi.org/10.51296/newera.111
• Gündüz, M. (2015). Osmanlı son dönem eğitiminde merkezîleşme ve disiplin ekseninde sultanî modernizm. Eğitime Bakış Dergisi.
• İnalcık, H. (2004). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik dönemi. Çantay Kitabevi.
• Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi (24. Baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Karsandık, Ö. (2011). Maârif Salnâmelerine göre Adana Sancağı’nda eğitim. Journal of History Culture and Art Research, 8(4), 152-170. https://doi.org/10.7596/taksad.v8i4.2312
• Kasapçopur, A. (2007). Avrupa birliği ülkelerinde eğitim denetimi. Ankara: MEB Teftiş Kurulu Başkanlığı Yayını.
• Keklik, E. (2023). Son Dönem Osmanlı Eğitiminde Teftiş Hizmetleri ve Teftiş Mevzuatı. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 12, 1533-1549. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1332774
• Kodaman, B. (1991). Abdülhamid devri eğitim sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Kodaman, B., & Saydam, A. (1992). Tanzimat devri eğitim sistemi -150. Yilinda tanzimat-. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• MEB (2022). Türk Eğitim Sisteminde Teftişin Tarihsel Gelişimi. https://tkb.meb.gov.tr/www/turk-egitim-sisteminde-teftisin-tarihsel-gelisimi/icerik/9
• MEB (2025). Türk eğitim sisteminde rehberlik ve denetimin tarihsel gelişimi. https://tkb.meb.gov.tr/www/icerik_goruntule.php?KNO=9
• Nurdoğan, A. M. (2009). II. Abdülhamid döneminde Rumeli’de maarif teşkilati. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), 26, 193-220.
• Özalp, R., & Ataünal, A. (1977). Türk Milli eğitim sisteminde düzenleme teşkilâti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Şahin, A. (2022). Türk eğitim sisteminde denetimin tarihsel gelişimi ve denetimin okul yöneticileri ya da müfettişler tarafindan yapilmasinin güçlü ve zayif yönleri. Atlas Sosyal Bilimler Dergisi, 1(12), 38-48.
• Şahin, A. A. (2015). Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar eğitim sistemi, yönetimi ve denetimi (Master's thesis, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı).
• Şahin, S., Elçiçek, Z., & Tösten, R. (2013). Türk eğitim sisteminde teftişin tarihsel gelişimi ve bu gelişim sürecindeki sorunlar. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(5), 1105-1126. https://doi.org/10.9761/JASSS1336
• Şentürk, A. (2013). Mustafa Necati Bey'in bir eğitim projesi: Maarif Eminliği. Belgi Dergisi, 1(6), 1-16.
• Şimşek, M. (2018). Savaş yıllarında Menteşe Livası'ndaki ibtidaî mekteplerinin genel durumu (1916-1917). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 40, 88-102.
• Somel, A. S. (2001). Osmanlı imparatorluğu'nda modern kamu eğitimi, 1839-1908: İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Su, K. (1974). Türk Eğitiminde Teftişin Yeri ve Önemi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• T.C. Resmî Gazete. (1992). Millî Eğitim Bakanlığının teşkilat ve görevleri hakkında kanun (Kanun No. 3797). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/5.5.3797.pdf (Erişim Tarihi: 02 Şubat 2025, 18:52)
• Taşdemir, A. (2016). Denetmen ve öğretmen görüşlerine göre il eğitim denetmenlerinin rollerini gerçekleştirme düzeyleri (Yüksek lisans tezi, Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı). Şanlıurfa.
• Taşer, S. (2010). Modernleşme Sürecinde Eğitim Yönetimi ve Denetim. Selçuk Üniversitesi Yayınları.
• Taymaz, A. H. (1997). Eğitim sisteminde teftiş: Kavramlar, ilkeler, yöntemler. TAKAV Tapu ve Kadostra Vakfı Yayını.
• Teftiş kurulu Başkanliği. (2025). Denetim rehberleri. Meb.gov.tr. https://tkb.meb.gov.tr/www/denetim-rehberleri/icerik/291
• Tümer Erdem, Y. (2009). Osmanlı eğitim sisteminde teftiş. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi OTAM, (26), 55-92.
• Turan, G. (2016). İlköğretim müfettişlerinin ders teftişlerinin öğretmenler tarafından değerlendirilmesi (Tezsiz yüksek lisans, Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı). Denizli.
• Uyanık, E. (2006). Modernleşme döneminde Türk aydınının eğitime bakışı (Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Anabilim Dalı, Tarih Öğretmenliği Programı). İzmir.
• Yavuz, R. (2017). Kitap Tanıtımı: Selçuk Akşin Somel: Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin, Tarih ve Günce: Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 1(1), 311-316.
• Yıldırım, A. (2006). İlköğretim müfettiş yardımcılarının yetiştirilmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 715-728.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. Baskı). Seçkin Yayıncılık.