Algoritmik Zihinler Sorunu, Zihin Transferinin Kelâmî Kritiği

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 1, 216 - 231, 15.06.2025

Mehmet Ödemiş

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1637519

Öz

Teknolojik bütünleşme, dijitalleşme, genetik, sibernetik, nörobilim ve nihayet genel yapay zekâya doğru gidilen süreçte din ve gelenekten beslenen pratiklerimiz ve değer dünyamız, hızlı bir başkalaşım geçirmektedir. Kelâm ilmi, var oluş ilkesi gereği yalnız problematik hâline gelmiş meseleler hakkında değil; nazari mevzularda da düşünce üreten bir disiplindir. Bu bağlamda bugünlerde tartışılan konulardan biri olan zihin transferi ve olası neticeleri hakkında fikir üretmek, kelâmın görevleri arasındadır. Zihin transferi günümüz koşullarında olası değildir fakat YZ teknolojilerindeki baş döndürücü ilerleme, gelecekte farklı fırsatların ortaya çıkmasını sağlayabilecek istidatlar taşımaktadır. Örneğin önümüzdeki on yıllarda insan benliğinin nöronal haritası çıkarılarak matematiksel bir algoritmaya dönüştürülebileceği veya biyokimyasal bir aktarıma konu olabileceği ileri sürülmektedir. Devamında elektronik kişilikler ve nörokimyasal haritalar, nöro mühendislik ya da çip teknolojileri yoluyla insansı adı verilen robotlara aktarılabilecektir. Makalede öncelikle algoritmik zihnin mümkün olup olmadığına dair bilimsel ve felsefi deliller incelenecek ardından mezkûr proje hayata geçerse ortaya çıkacak muhtemel kelâmi sorunlar ele alınacaktır. Zihin aktarımı bir düşünce deneyinden ibaret kalsa dahi bu uğurdaki entelektüel çabanın benlik beyin ilişkisi bağlamında, yeni nöroteolojik perspektifler sunacağı sonucuna varılmıştır. Makalede, böylesi bir olasılıkta kelâmî sahada ne gibi değişikliklerin yaşanabileceğine değinilmiş ve çeşitli öneriler getirilmiştir. Bizi yeni bir teolojiye zorlayacağını düşünerek ele aldığımız zihin transferi konulu çalışmamızda literatür taraması, betimsel inceleme ve nitel araştırma yöntemlerinden yararlanılmıştır. Daha evvel kelâmi perspektiften incelenmediğini fark ettiğimiz konunun, ilk olması hasebiyle alana katkı sağlayacağı umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Zihin Transferi , Yapay Zekâ , Teknoloji , Din

The Problem of Algorithmic Minds, Theological Critique of Mind Transfer

Öz

In the process of technological integration, digitalization, genetics, cybernetics, neuroscience and finally general artificial intelligence, our practices and our system of values, which are fed by religion and tradition, are undergoing a rapid metamorphosis. By its foundational nature, the science of kalām produces thought not only on problematic matters but also on theoretical subjects. In this context, generating ideas about mind transfer and its possible consequences, which is one of the topics currently under active discussion, is among the intellectual responsibilities of kalām. Mind transfer is unlikely in today's conditions, but the dizzying progress in AI technologies has the potential to open up different opportunities in the future. For example, it is suggested that in the coming decades, the human self could be neuronally mapped and turned into a mathematical algorithm or subject to biochemical transfer. Subsequently, electronic personalities and neurochemical maps could be transferred to robots called humanoids through neuroengineering or chip technologies. This article will first examine the scientific and philosophical evidence for the possibility of an algorithmic mind and then discuss the theological problems that may arise if this project is realized. It is concluded that even if mind transference remains a mere thought experiment, the intellectual endeavor in this topic will offer new neurotheological perspectives on the relationship between the self and the brain. The article will also discuss the theological implications of the realization of mind transfer. In this study, which we approached with the idea that it would force us into a new theology, literature review, descriptive analysis, content analysis and qualitative research methods were utilized. It is hoped that the article, which we notice that no research has been conducted from a theological perspective before, will contribute to the field as it is the first of its kind.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Mind Transfer , Artificial Intelligence , Technology , Religion

Kaynakça

• Acar, Emine. “Kelâmî İnsan Tasavvurlarından Bedenlenmiş Yapay Zekâ Teorisine”. Yapay Zekâ ve İslam. ed. Mehmet Bulgen. İstanbul: Timaş Akademi, 2025.
• Bağcı, Tolga. “Bit (Binary Digit) Nedir?”. Sysnettech Solutions (17 Eylül 2024), 2. https://www.sysnettechsolutions.com/bit-binary-digit-nedir/
• Bailey, Ronald. “For Enhancing People”. The Transhumanist Reader, Classical and Comtemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More - Natasha Vita-More. UK: Wiley-Blackwell, 2013.
• Balen, Bouke van. “Can Communication Brain-Computer Interfaces Read Minds?”. Phenomenology and the Cognitive Sciences 1 (2025), 1-25. http://doi.org/10.1007/s11097-024-10044-5
• Barkow, Jerome H. vd., The Adapted Mind-Evolutionary Psychology and the Generation of Culture. New York: Oxford University Press, 1992.
• Barrat, James. Yapay Zekâ ve İnsanlık Çağının Sonu, Son İcadımız. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2020.
• Bédécarrats, Alexis - Chen, Shanping vd. “RNA from Trained Aplysia Can Induce an Epigenetic Engram for Long-Term Sensitization in Untrained Aplysia”. eNeuro 5/3 (2018), 1-11. https://doi.org/10.1523/ENEURO.0038-18.2018
• Blakeslee, Sandra - Blakeslee, Matthew. The Body Has a Mind of Its Own: How Body Maps in Your Brain Help You Do (Almost) Everything Better. New York: Random House, 2007.
• Bolton, Doug. “Russian Billionaire Dmitry Itskov Seeks 'Immortality' by Uploading his Brain to a Computer”. Independent (14 Mart 2016), 2. https://www.independent.co.uk/news/science/dmitry-itskov-2045-initiative-immortality-brain-uploading-a6930416.html
• Bostrom, Nick. Deep Utopia: Life and Meaning in a Solved World. USA: Ideapress, 2024.
• Büyükuslu, Ali Rıza. Gelecek Devrim Transhümanizm. İstanbul: Der Yayınları, 2024.
• Cajal, Santiago Ramon y. Texture of the Nervous System of Man and the Vertebrates. New York: Springer, 1999.
• Can, Seyithan. Transhümanizm ve İnancın Geleceği, Transhümanizm Üzerine Kelâm Polemikleri. İstanbul: Tezkire Yayınları, 2022.
• Can, Seyithan. Biyoteknoloji & İnancın Ahlakı. İstanbul: Bilgesina Yayınevi, 2024.
• Can, Seyithan. “Transhümanizmin Ölümsüzlük İddiasının Kelâm İlminin Varlık Anlayışı Çerçevesinde Kritiği”. Kader 20/2 (Aralık 2022), 605-625. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1144566
• Castellano, Bernardo vd. Understanding Glial Cells. New York: Springer Science, 1998.
• Changeux, Jean-Pierre - Ricoeur, Poul. Neden Nasıl Düşünürüz, Etik, İnsan Doğası ve Beyin Üzerine Bir Tartışma. çev. İsmet Birkan. İstanbul: Metis Yayınları, 2013.
• Chen, Stephen. “Chinese Scientists Build Factory Robot That can Read Minds on the Assembly Line”. SCMP (6 Ocak 2022), 1. https://www.scmp.com/news/china/science/article/3162257/chinese-scientists-build-factory-robot-can-read-minds-assembly
• Cherniak, Christopher. “The Bounded Brain: Toward Quantitative Neuroanatomy”. Journal of Cognitive Neuroscience 2/1 (1990), 58-68.
• Churcland, Paul M. Platon’un Kamerası, Fiziksel Beyin Soyut dünyayı Nasıl Algılar. çev. Murat Can Mutlu. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
• Collins, Nick. “Hawking: In the Future Brains Could be Separated from the Body”. Telegraph (20 Eylül 2013), 1. https://www.telegraph.co.uk/news/science/10322521/Hawking-in-the-future-brains-could-be-separated-from-the-body.html
• Crick, Francis. The Astonishing Hypothesis: The Scientific Search for the Soul. New York: Touchstone, 1993.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerif, Kitâbü’t-Târifât. thk. Muhammed Sıddık el-Minşavi. Kâhire: Dârü’l-Fazilet, ts.
• Damasio, Antonio. Self Comes to Mind:Constructing the Conscious Brain. New York: Doubleday, 2010.
• Damasio, Antonio. Descartes’in Yanılgısı-Duygu, Akıl ve İnsan Beyni. çev. Bahar Atlamaz. İstanbul: Varlık Yayınları, 1999.
• Dennett, Daniel. Freedom Evolves. New York: Penguin Group, 2003.
• Dennett, Daniel. Özgürlüğün Evrimi. çev. Çağatay Tarhan. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2016.
• Dehaene, Stanislas. Bilinç ve Beyin. çev. Sibel Sevinç. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2022.
• Eckoldt, Matthias. Beynin ve Zihnin Kısa Tarihi. çev. Mehmet Ali Erbak. İstanbul: Say Yayınları, 2018.
• Ersöz, İsmet. “Ashab- Kehf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ashab-i-kehf
• Eş‘ârî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Makālâtü’l İslamiyyîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: Dârü’n-neşr, 1400/1980.
• Fine, Cordelia. A Mind of Its Own: How Your Brain Distorts and Deceives. New York: W. W. Norton, 2006.
• el-Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-İktisâd fî’l-îtikâd. thk. Enes Muhammed Adnan Şerfâvî. Cidde: Dârü’l-Minhâc, ts.
• Gazzaniga, Michael S. The New Cognitive Neurosciences. Cambridge: MIT Press, 2000.
• Georgiev, Danko. “A Linkage of Mind and Brain: Sir John Eccles and Modern Dualistic Interactionism”. Biomedical Reviews 22 (2011), 81-84.
• Gonzalo Génova, “A Free Mind Cannot be Digitally Transferred”, AI & Society 39 (2024), 389-394. https://doi.org/10.1007/s00146-022-01519-7
• Hall, J. Storrs. “Nanocomputers”. The Transhumanist Reader, Classical and Comtemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More – Natasha Vita-More. UK: Wiley-Blackwell, 2013.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. el-Usûl ve’l-fürû. Beyrut: y.y., 1984.
• Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. Kahire: el-Müessesetü’l-Amme, ts.
• Kaku, Michio. The Future of The Mind The Scientific Quest to Understand, Enhance, and Empower The Mind. New York: Doubleday, 2014.
• Karadeniz, Osman. Ecel Üzerine. İstanbul: Grafiker Yayınları, 2020.
• Koene, Randal A. “Uploading to Substrate-Independent Minds”. The Transhumanist Reader, Classical and Comtemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More - Natasha Vita-More. UK: Wiley-Blackwell, 2013. 146-156.
• Kurzweil, Ray. The Singularity is Near, When Human Transcend Biology. New York: Penguin Group, 2005.
• Kurzweil, Ray. How to Create a Mind, To Secret of Human Thought Revealed. New York: Penguin Group, 2012.
• Kutsal Kitap ve Deuterokanonik Kitaplar. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2015.
• Laki, Beáta. “An Analysis and Criticism of Mind Transfer”. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego 44/1 (2024), 41-56.
• Lee, Adward Ashford. Dijital Ruh-İnsan ve Teknoloji Arasındaki Yaratıcı Ortaklık. çev. Avni Uysal - Gizem Uysal. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2019.
• Mâtürîdî, Ebû Mansur Muhammed b. Muhammed. Te’vilâtü ehli’s-sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Mangan, Bruce. “Dennett, Consciousness and the Sorrows of Functionalism”. Consciousness and Cognition 2 (1993), 1-17.
• McKibben, Bill. Enough: Staying Human in an Engineered Age. New York: Times Books, 2003.
• Merkle, Ralph C. "Uploading". The Transhumanist Reader, Classical and Comtemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More - Natasha Vita-More. UK: Wiley-Blackwell, 2013.
• Moser, Paul K.- Trout, J. D. “Contemporary Materialism”. Contemporary Materialism a Reader. ed. Paul K. Moser - J.D. Trout. New York: Routledge, 2005.
• Naugle, David K. Worldview The History of Concept. Cambridge: Eerdmans Publishing, 2002.
• Navarro, Ignacio Quintanilla - Génova, Gonzalo. “Are Human Beings Humean Robots?”. Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence 30/1 (2018), 177-186.
• Ng, Gee-wah. Brain-Mind Machinery: Brain-inspired Computing and Mind Opening. New York: World Scientific Publishing, 2009.
• Oberlaender, Marcel vd., “Cell Type-Specific Three-Dimensional Structure of Thalamocortical Circuits in a Column of Rat Vibrissal Cortex”. Cerebral Cortex 10 (2011), 1-17. http://doi.org/10.1093/cercor/bhr317.
• Ödemiş, Mehmet. Özgürlüğün Trajedisi, Nörobilim Bağlamında İrade Sorunu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
• Ödemiş, Mehmet. “Mütekaddimûn Dönemi Kelâmcılarının Ruh Anlayışının Modern Bilimde Bir Karşılığı Var mı?”. Kader 21/1 (Haziran 2023), 270-300. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1283622
• Özkan, Mehmet Şükrü. Transhümanizm Felsefesi, Dinin ve Metafiziğin Dönüşümü. Ankara: Elis Yayınları, 2024. Potter, Christopher. İnsanın Oluşumu. çev. Çağlar Adnan Yılmaz. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017.
• Reese, Byron. Yapay Zekâ Çağı-Dördüncü Çağ: Akıllı Robotlar, Bilinçli Bilgisayarlar ve İnsanlığın Geleceği. çev. Mihriban Doğan. İstanbul: Say Yayınları, 2018.
• Revonsuo, Antti. Bilinç, Öznelliğin Bilimi. çev. Selim Değirmenci. İstanbul: Küre Yayınları, 2010.
• Rose, Michael R. “Immortalist Fictions and Strategies”. The Transhumanist Reader, Classical and Comtemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More - Natasha Vita-More. 196-204. UK: Wiley-Blackwell, 2013.
• Searle, John R. Zihin, Kısa Bir Giriş. çev. Deniz Saraç. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2020.
• Searle, John R. Bilincin Gizemi. çev. İlknur Karagöz. İstanbul: Küre Yayınları, 2018.
• Searle. John R. Zihnin Yeniden Keşfi. çev. Muhittin Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• Shapiro, Lawrence A. “Functionalism and Mental Boundaries”. Cognitive Systems Research 9 (2008), 5-14.
• Stiegler, Bernard. “Beyin, Teknik ve Transbireyleşme Süreçleri”. çev. Zeynep Direk. Cogito 75 (2013), 65-80.
• Şehristâni, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdilkerim. Nihâyetü’l-İkdâm. thk. Alfred Guillaume. Londra: y.y., 1934.
• Tarlacı, Sultan. Kuantum Beyin, Bilinç Beyin Sorununa Yeni Bilimsel Yaklaşım. İstanbul: Kişisel Yayınlar, 2010.
• Turhan, Gülsüm. “Teknoloji ve Teolojinin Kesişimi: Yapay Zekâ Çağında Kimlik ve Ölümsüzlük”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Özel Sayı: Yapay Zekâ ve İlahiyat: Yeni Paradigmalar Aralık 2024). 465-492.
• Torey, Zoltan. The Crucible of Consciousness. Cambridge: MIT Press, 2009.
• Turing, Alan M. “Computing Machinery and Intelligence”, Mind 59/236 (1950), 433-460.
• Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 15 Eylül 2024. https://sozluk.gov.tr/?ara=zihin
• Umut, Tuba Nur. Failliği Yeniden Düşünmek, Teknolojilerin Failliği/Ahlaki Failliği Üzerine. İstanbul: Eskiyeni, 2023.
• Vita-More, Natasha. “Design of Life Expansion and the Human Mind”. Intelligence Unbound The Future of Uploaded and Machine Minds. ed. Russell Blackford - Damien Broderick. UK: John Wiley, 2014.
• Yeşilkaya, Nazan. Tanrıyı Oynamak Biyoetikte Güncel Tartışmalar. Ankara: Eskiyeni, 2023.
• Yılmaz, Aykut Alper. İnsan Nedir? Teistik Materyalizmin İmkânı. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2021.