Sovyet Sözlüklerinde Dini Terminolojiye Yönelik İdeolojik Müdahaleler ve Post-Sovyet Dönemiyle Karşılaştırmalı Analizi: Bog (Tanrı) Sözcüğü Örneği

This study examines the impact of the Soviet regime’s language policies on religious terminology, focusing on the imposition of atheist ideology through dictionaries. It aims to reveal the ideological interventions, methods of manipulation, and objectives in the treatment of religious concepts in Stalin-era Soviet dictionaries. The research also compares Soviet and post-Soviet dictionaries to highlight the semantic transformation of religious terms over time. Key religious terms—such as religiya (religion), bog (God), angel (angel), grekh (sin), and kreshcheniye (baptism)—as found in the works of Stalin-era lexicographers Ushakov and Ozhegov, are examined to analyze how their meanings were eroded. The semantics of bog (God) in Soviet and post-Soviet dictionaries is compared to discuss these transformation processes. The study adopts qualitative research methods, including document analysis, conceptual analysis, and comparative analysis. The findings indicate that Soviet dictionaries manipulated and redefined religious terminology in line with atheist ideology. Religious terms were labeled with epithets like outdated, so-called, mystical, and derogatory, restricting their usage and portraying them as products of fantasy, thus damaging the reputation of religion. In the post-Soviet period, ideological pressures ceased, and religious terms were handled more neutrally, redefined in dictionaries with consideration for cultural and historical perspectives. The study seeks to offer original and interdisciplinary contributions to the fields of linguistics, lexicography, theology, history, and political science.

Bu çalışmada, Sovyet iktidarının dil politikalarının dini terminolojiye olan etkileri incelenerek, ateist ideolojinin sözlükler aracılığıyla topluma nasıl dayatıldığı konu edilmektedir. Çalışmanın temel amacı, Stalin dönemi Sovyet sözlüklerinde dini kavramların semantiğine yönelik yapılan ideolojik müdahalelerin, manipülasyon yöntemlerinin ve bunların ardındaki hedeflerin açığa çıkarılmasıdır. Bunun dışında, araştırmada Sovyet ile post-Sovyet dönem sözlükler karşılaştırılarak dini terimlerin geçirdiği anlamsal dönüşümün boyutlarının ortaya konulması da amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda, öncelikle Stalin dönemi Sovyet sözlüklerinden Uşakov ve Ojegov’un eserlerinde yer alan religiya (din), bog (Tanrı), angel (melek), greh (günah) ve kreşçeniye (vaftiz) gibi temel dini terimlere yönelik ideolojik müdahaleler incelenmiş ve bu terimlerin anlamlarının nasıl erozyona uğratıldığı tespit edilmiştir. Daha sonra, Sovyet ve post-Sovyet dönemi sözlüklerinde bog (Tanrı) teriminin semantiği karşılaştırılarak, dini terminolojideki dönüşüm süreçleri ele alınmıştır. Bu çalışmada, belge tarama yöntemi, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı analiz gibi nitel araştırma metotları uygulanmıştır. Araştırma neticesinde Sovyet sözlüklerinde dini terminolojinin manipüle edilerek ateist ideoloji doğrultusunda yeniden tanımlandığı, eskimiş, sözde, mistik, aşağılayıcı gibi yaftalarla dini terimlerin kullanımının sınırlandırıldığı ve okura bunların birer hayal ürünü olduğu mesajı verilerek dinin itibarının zedelendiği anlaşılmıştır. Post-Sovyet dönemde ideolojik baskıların sona ermesiyle birlikte dini terimlerin daha tarafsız bir yaklaşımla ele alındığı, böylece kültürel ve tarihsel perspektifler gözetilerek sözlüklerde yeniden tanımlandığı saptanmıştır. Bu çalışma, dilbilim, sözlükbilim, teoloji, tarih ve siyaset bilimi alanları için özgün ve disiplinlerarası katkılar sunmayı hedeflemektedir.