İKONOKLAZMIN 21. YÜZYILDAKİ YÜZÜ: ASYA VE ORTADOĞU'DA KÜLTÜREL KİMLİKLER VE TARİHİ ANITLARIN ÇÖKÜŞÜ

Öz

İkonoklazm, tarih boyunca birçok medeniyette farklı motivasyonlarla uygulanmış bir yıkım pratiğidir. Zamanın dijitalleştiği son yıllarda ise dini motivasyonla hareket eden radikal yapıların, tarihi ve kültürel mirası yıkmak suretiyle küresel bir ikonoklazm hareketine öncülük ettikleri gözlenmektedir. Taliban’ın Afganistan’daki Buddha heykellerini, IŞİD’in Suriye’deki antik kentler ile figüratif heykelleri hedef alması, günümüzün en trajik ikonoklazm örneklerindendir. Bu radikal grupların eylemleri, yalnızca tarihsel yapıları değil, aynı zamanda eserlerin taşıdığı kültürel kimliği de tahrip etmektedir. Bu araştırma, her iki pratiğin ideolojik güdülerle şekillendirilmiş ortak bir ikonoklast strateji çerçevesinde nasıl örtüştüğünü tartışmaktadır. Araştırmada ele alınan anıtsal yapıların yıkımına karşı uluslararası toplumun çeşitli koruma altına alma, acil kurtarma ve restorasyon projeleriyle tepki verdiği gözlenmektedir. UNESCO’nun öncülüğünde bazı eserlerin kısa sürede korunduğu ve restore edildiği de gözlenmektedir. Bu araştırmanın inceleme alanı, 21. yüzyılın başlarında inançsal gerekçelerle gerçekleştirilen kültürel tahribatlarda kullanılan yöntemlerin ideolojik arka planları ve yıkımlara verilen uluslararası tepkilerdir. Çalışmada, radikal görüşlere sahip dini yapılanmaların özellikle anıtsal yapılar ve figüratif heykellere yönelik eylemlerinin arkasındaki ideolojik ve ekonomik motivasyonları göstergelere dayalı olarak ele alınmaktadır. Bununla birlikte kültürel tahribatın toplumsal etkilerine yönelik uluslararası tepkiler de kapsamlı bir şekilde incelenmiş ve mevcut durum değerlendirmesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İkonoklazm
• Kültürel miras
• Anıt
• Heykel
• Koruma.

THE FACE OF ICONOCLASM IN THE 21ST CENTURY: CULTURAL IDENTITIES AND THE COLLAPSE OF HISTORICAL MONUMENTS IN ASIA AND THE MIDDLE EAST

Öz

Iconoclasm is a practice of destruction applied with varying motivations throughout history. In recent years, with the rise of digitalisation, religiously motivated radical groups have led a global iconoclasm movement by destroying historical and cultural heritage. The Taliban’s demolition of Buddha statues in Afghanistan and ISIS’s targeting of ancient cities and figurative sculptures in Syria are among the most tragic examples. Such acts damage not only historical artefacts but also the cultural identity they represent. This research examines how these practices overlap within a shared iconoclast strategy shaped by ideological motives. It also observes that the international community has responded to the destruction of monumental structures with conservation, emergency rescue, and restoration projects. Under UNESCO’s leadership, some works have been protected and restored quickly. The study focuses on the ideological backgrounds of methods used in faith-based cultural destruction in the early 21st century and the global responses to these acts. It analyses the ideological and economic motives behind radical religious groups’ attacks on monumental structures and figurative sculpture, as well as international reactions to the social impacts of cultural destruction, providing an overall assessment of the current situation.

Anahtar Kelimeler

• Iconoclasm
• Cultural heritage
• Monument
• Sculpture
• Conservation.

Kaynakça

1. Acıl, B. B. (2025a). Cumhuriyet öncesi Türkiye’de vandalizm ve imgenin zuhuru. Sanat & Tasarım Dergisi, 15(1), 319–338. 24 Ekim 2025 tarihinde https://doi.org/10.20488/ sanattasarim.1717510 adresinden erişilmiştir.
2. Acıl, B. B. (2025b). “Kutsal İmgeden İkonoklazmaya: İkonoklastik Stratejiler Bağlamında DAEŞ Örneği”. Uluslararası Suçlar ve Tarih / International Crimes and History 26, 67-96. 24 Ekim 2025 tarihinde https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/ 4065609 adresinden erişilmiştir.
3. Al Jazeera. (2001, 12 Mart). Taliban destroys ancient Buddha statues. Retrieved from 28 Mayıs 2025 tarihinde https://www.aljazeera.com adresinden erişilmiştir.
4. Al Jazeera. (2016, 3 Temmuz). ISIL looting heritage sites on ‘industrial scale’. Retrieved from 28 Mayıs 2025 https://www.aljazeera.com adresinden erişilmiştir.
5. Ahmed, I. (2002). The Destruction of the Bamyan Buddha: A Tragedy of Cultural Heritage. Journal of Cultural Heritage, 8(2), 54-58.
6. Al-Omari, A. (2017). Destruction of Palmyra: The Cultural Genocide of a Civilization. International Journal of Heritage Studies, 14(3), 230-250.
7. Bailey, M. (2015). Islamic State brings in bulldozers and explosives to reduce Nimrud to rubble. The Art Newspaper, 8(2), 6–8.
8. Beattie, A. (2023, 2 Mayıs) A. Buddhist Iconography in Bamiyan, Afghanistan 17 Ocak 2025 tarihinde https://diluo.digital.conncoll.edu/Asianart/exhibition/__trashed/ adresinden erişilmiştir.

9. BBC (2015, 16 Haziran). Irak Musul Analiz. BBC Türkçe Haberler. 28 Mayıs 2025 tarihinde https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/06/150609_irak_musul_analiz adresinden erişilmiştir.
10. Beauchamp, Z. (2015, 19 Ağustos). Why ISIS is destroying Syrian and Iraqi heritage sites. Vox.
11. Bennett, R. (2016). The Destruction of Cultural Heritage: Palmyra and Beyond. New York: Routledge.
12. Biger, G. (2022). Iconoclasm – A Geographical Viewpoint. In European Review, Cambridge University Press, 30(S1), 133–S143. https://doi.org/10.1017/S106279872200031X Brown, L., Smith, T. (2003). Cultural Heritage at Risk: The Global Response to the Destruction of Bamyan. New York: Routledge.
13. Ferguson, J. (2019). The Impact of Iconoclasm: Cultural Destruction in the Modern World. Oxford University Press.
14. Fisher, H. J. (2017). Violence against architecture: The Lost cultural heritage of Syria and Iraq. CUNY Academic Works.
15. Grabar, O. (1987). The Formation of Islamic Art (rev. ed.). Yale University Press. Hertzberg, H. (2001 11 Mart). In the Ruins, The New Yorker. 18 Mart 2025 tarihinde https://www.newyorker.com/magazine/2001/03/19/in-the-ruins adresinden erişilmiştir.
16. Harmanşah, Ö. (2015). ISIS, Heritage, and the Spectacles of Destruction in the Global Media. Near Eastern Archaeology, 78(3), 170–177. https://doi.org/10.5615/neareastarch.
17. 78.3.0170 Harvard University Press Office. (2015.). Whose Culture? Harvard University Faculty of Arts and Sciences, 07 Şubat 2025 tarihinde https://whoseculture.hsites.harvard. edu/palmyra adresinden erişilmiştir.
18. İpşiroğlu, M. Ş. (2005). İslâmda Resim Yasağı ve Sonuçları. (1. Baskı), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Jones, A. (2015). Iconoclasm and Text Destruction in the Ancient Near East and Beyond. Chicago University Press, s. 112–115.
20. Karlin‑Hayter, P. (2002). The Oxford History of Byzantium: Iconoclasm. Oxford University Press.
21. Kahlaoui, T. (2001). Expert Perspective on Bamiyan (akt. Sobhani). Learner.org.
22. Khosravi, S. (2020). The Politics of Religious Iconoclasm: A Study of Radical Groups and Their Destructive Practices. Routledge.
23. Kıral, B. (2020). Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Veri Analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8 (15), 170-189.
24. Lesso, R. (2023). What Were the Bamiyan Buddhas? TheCollector, s. 10–12. MUSE, J. H. (2018). Cultural Heritage and Mass Atrocities, MUSE Newcastle University Press Office. (2018). Islamic State destruction of Palmyra, social media analysis. 18 Ocak 2025 tarihinde https://www.timesofisrael.com/is-destroys- iconic-lion-statue-at-syrias-palmyra-museum adresinden erişilmiştir.
25. NPR (2016, 2 Nisan). In Palmyra, Islamic State Left Behind Mass Grave, Destroyed Monuments, 07 Şubat 2025 tarihinde https://www.npr.org/sections/thetwoway/ 2016/04/02/472787767/in-palmyra-islamic-state-left-behind-mass-grave- destroyed-monument adresinden erişilmiştir.
26. Rod-ari M. (2025, 21 Kasım). “Bamiyan Buddhas,” Smarthistory. 28 Mayıs 2025 tarihinde https://smarthistory.org/bamiyan-Buddhas/ adresinden erişilmiştir.
27. Reuters. (2016, 2 Nisan). Palmyra: Before and after ISIS 18 Mart, Reuters. 2025 tarihinde https://www.reuters.com/news/picture/palmyra-before-and-after-isis-idJPRTSCQPG/ adresinden erişilmiştir.
28. Shahab, S. (2021, 18 Mart). Impacts and implications of violence against cultural heritage in Syria. Institute of Development Studies.
29. Shaheen, K. (2015, 01 Kasım). Islamic State releases images said to show destruction of Palmyra temple. The Guardian.
30. Shaheen, K. (2017, 20 Ocak). Isis destroys tetrapylon monument in Palmyra, The Guardian. 28 Mayıs 2025 tarihinde https://www.theguardian.com/world/2017/jan/20/ isis-destroys-tetrapylon-monument-palmyra-syria adresinden erişilmiştir.
31. Smarthistory (2025, 21 Kasım). “Bamiyan Buddhas,” 26 Mayıs 2025 tarihinde Smarthistory. https://smarthistory.org/bamiyan-Buddhas/ adresinden erişilmiştir . Smith, J. (2017). Shattering Idols: The Timeless Nature of Iconoclasm. Retrospect Journal, Stacey, A. (2002). The Taliban and Cultural Heritage: Analyzing the Bamyan Buddha’s Destruction. International Journal of Art and History, 21(3), 123-147.
32. Sorkin A. D. (2015, 27 Şubat). Terror in the Mosul Museum, The New Yorker.
33. The Guardian. (2015, 1 Temmuz). 07 Şubat 2025 tarihinde https://www.theguardian. com/world/2015/jul/01/unesco-to-use-satellites-to-monitor-ancient-sites-threaten- by-isis adresinden erişilmiştir.
34. The Washington Post (2015, 30 Temmuz). What Mohammad Omar took from Afghanistan that can never, be returned, 12 Nisan 2025 tarihinde https://www.washingtonpost. com/news/worldviews/wp/2015/07/30/what-mullah-omar-took-from-afghanistan- that-can-never-be-returned/ adresinden erişilmiştir.
35. UNESCO. (2001). The Destruction of Cultural Heritage in Afghanistan: UNESCO’s Response and Recovery Efforts. Paris: UNESCO Press.
36. UNESCO. (2003). Reconstruction of the Bamyan Buddha: A Global Collaboration. Paris: UNESCO Press.
37. UNESCO. (2011). State of Conservation Report: Ninth Expert Working Group Meeting. World Heritage Centre. Paris: UNESCO Press.
38. UNESCO. (2016). Emergency Safeguarding of the Syrian Cultural Heritage. Paris: UNESCO Press.
39. https://www.unesco.org/en/syria UNESCO. (2017, October). Emergency Safeguarding of Syrian Cultural Heritage. Paris: UNESCO Press. Retrieved from https://whc.unesco.org.
40. UNESCO & AD. (2021). With Taliban Forces in Control, Afghanistan’s Cultural Heritage Faces Renewed Threats. Paris: UNESCO Press.
41. Whoes Culture (t.y.) 07 Şubat 2025 tarihinde https://whoseculture.hsites.harvard.edu/ palmyra adresinden erişilmiştir.
42. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (8. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.