AİLE HEKİMLİĞİ SİSTEMİ PERFORMANSININ ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YÖNTEMİ İLE ANALİZİ: OECD ÜLKELERİ KARŞILAŞTIRMASI

Öz

Bu çalışmanın amacı, aile hekimliği sistemi ile geliştirilmesi hedeflenen koruyucu ve geliştirici sağlık hizmetlerine ilişkin temel göstergeler aracılığıyla, Türkiye’nin 2009 ve 2019 yılları itibarıyla OECD ülkeleri arasındaki performans sıralamasını belirlemektir. Çalışma kapsamına OECD üyesi olan 38 ülke dahil edilmiştir. Analizde çıktı değişkenleri olarak doğumda beklenen yaşam süresi, anne ölüm oranı, kaybedilen potansiyel yaşam yılı, bulaşıcı hastalıklara bağlı ölüm oranı ve çocukluk çağı aşılama oranı kullanılmıştır. Girdi değişkenleri ise zorunlu sağlık sigortası kapsam oranı, toplam sağlık istihdamı, koruyucu ve önleyici sağlık hizmetleri harcamaları ve gayri safi yurtiçi hasıla (GSYH) olarak belirlenmiştir. Girdi ve çıktı değişkenlerine ilişkin kriter ağırlıkları nesnel bir yöntem olan Entropi yöntemi ile hesaplanmış; ülkelerin göreli performansları ise İdeal Çözüme Benzerliğe Göre Tercih Sıralama Tekniği (TOPSIS) kullanılarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, karşılaştırma yapılan her iki yılda da Türkiye, birinci basamak sağlık hizmetleri performansı açısından OECD ülkeleri arasında 2009 yılında 35. Sıra iken 2019 yılında 33. Sıraya yükselmiştir. Sistem değişimine ve sağlık hizmetlerine ayrılan kaynaklardaki artışa rağmen, Türkiye’nin on yıllık dönemdeki sıralamasında anlamlı bir değişim gözlenmemiştir. Türkiye, 2010 yılında aile hekimliği sistemine geçmiş; bu dönüşümle birlikte birinci basamak sağlık hizmetlerinin sunum biçimi ve finansman yapısı yeniden düzenlenmiştir. Aile hekimliği sistemi öncesinde Sağlık Ocaklarında sunulan hizmetler, reform sonrasında Aile Hekimliği Birimi, Aile Sağlığı Merkezi ve Toplum Sağlığı Merkezi olmak üzere üçlü bir yapıya dönüştürülmüştür. Ancak sevk zinciri mekanizmasının etkin ve bütüncül biçimde uygulanamaması, sistemin birinci basamakta kapı tutuculuk (gatekeeping) işlevini tam olarak yerine getirememesine yol açmış ve bu durum performans göstergelerine beklenen düzeyde yansımamıştır. Bulgular, yapısal reformların tek başına yeterli olmadığını; kaynak tahsisi, yönetişim kapasitesi ve sistem içi entegrasyonun performans üzerinde belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sağlık Hizmetleri
• Aile Hekimliği
• Entropi Yöntemi
• TOPSIS
• Çok Kriterli Karar Verme

ANALYSIS OF FAMILY MEDICINE SYSTEM PERFORMANCE THROUGH A MULTI-CRITERIA DECISION-MAKING APPROACH: A COMPARATIVE STUDY OF OECD COUNTRIES

Öz

The aim of this study is to determine Türkiye’s relative ranking among OECD countries for the years 2009 and 2019 by utilizing selected indicators of preventive and promotive health services targeted for improvement through the family medicine system. The study includes 38 countries that were members of the OECD. In the analysis, output variables were defined as life expectancy at birth, maternal mortality rate, potential years of life lost, mortality from communicable diseases, and childhood immunization rates. Input variables consisted of compulsory health insurance coverage, total health employment, expenditure on preventive and promotive health services and gross domestic product (GDP). The weights of input and output criteria were calculated using the Entropy method, an objective weighting technique based on information theory. Subsequently, the relative performance of countries was evaluated through the Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution (TOPSIS). According to the findings, in both years compared, Türkiye rose from 35th place in 2009 to 33rd place among OECD countries in terms of primary healthcare performance in 2019. Despite structural reforms and increased resource allocation within the health system, no significant change was observed in Türkiye’s ranking over the ten-year period. In 2010, Türkiye transitioned to the family medicine system, which fundamentally restructured the delivery and financing of primary health care services. Services previously delivered through Health Centers were reorganized into a tripartite structure consisting of Family Medicine Units, Family Health Centers, and Community Health Centers. However, the referral chain mechanism was not implemented in a comprehensive and effective manner, limiting the system’s capacity to function as a gatekeeping model within primary care. Consequently, the anticipated improvements in performance indicators were not fully realized. The findings suggest that structural transformation alone is insufficient to enhance health system performance; effective resource allocation, institutional capacity, governance mechanisms, and systemic integration play a decisive role in achieving measurable improvements in preventive and promotive health outcomes.

Anahtar Kelimeler

• Health Services
• Family Medicine
• Entropy Method
• TOPSIS
• Multi-Criteria Decision-Making

Kaynakça

1. Asante, D., Kuwornu, J. K. M., Amegashie-Viglo, S. J., & Asante, K. P. (2014). Multi-criteria assessment of health system performance in sub-Saharan Africa. Health Systems and Policy Research, 1(1), 1–14.
2. Bai, C., Fahimnia, B., & Sarkis, J. (2017). Sustainable medical supply chain network design. International Journal of Production Research, 55(15), 4311–4328. https://doi.org/10.1080/00207543.2017.1325016
3. Chen, S. J., & Hwang, C. L. (1992). Fuzzy multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer- Verlag.
4. de Melo Santos, C. J., Santana Barbosa, A., & Sant'Anna, Â. M. O. (2025). Performance measurement systems in primary health care: A systematic literature review. BMC Health Services Research, 25, 353. https://doi.org/10.1186/s12913-025-12353-w
5. Gold, H. J. (1983). Application of maximum entropy and minimum cross-entropy formalisms to stochastic modeling of complex dynamic systems: Formulation of the problem (Biomathematics Series No. 14; Institute of Statistics Mimeo Series No. 1632). North Carolina State University.
6. Hanson, K., Brikci, N., Erlangga, D., Alebachew, A., De Allegri, M., Balabanova, D., Blecher, M., Cashin, C., Esperato, A., Hipgrave, D., Kalisa, I., Kurowski, C., Meng, Q., Morgan, D., Mtei, G., Nolte, E., Onoka, C., Powell-Jackson, T., Roland, M., Sadanandan, R., ... Wurie, H. (2022). The Lancet Global Health Commission on financing primary health care: Putting people at the centre. The Lancet Global Health, 10(5), e715–e772. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(22)00005-5
7. Hwang, C. L., & Yoon, K. (1981). Multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-48318-9
8. İhsan, A., Öztel, A., & Köse, M. S. (2015). Entropi tabanlı MAUT yöntemi ile kurumsal sürdürülebilirlik performansı ölçümü: Bir vaka çalışması. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(2), 65–81.

9. Jaynes, E. T. (1957). Information theory and statistical mechanics. Physical Review, 106(4), 620–630. https://doi.org/10.1103/PhysRev.106.620
10. Keleş, N., Seyhan, F., Solak, M., & Beylik, U. (2025). Sağlık bakanlığı finansal durum analizi: 2021-2023. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 12(4), 668–673. https://doi.org/10.33677/gnisamd.1620663
11. Kringos, D. S., Boerma, W. G. W., Hutchinson, A., van der Zee, J., & Groenewegen, P. P. (2013). The strength of primary care in Europe: An international comparative study. British Journal of General Practice, 63(616), e742–e750. https://doi.org/10.3399/bjgp13X674422
12. Nijkamp, P. (1975). Reflections on gravity and entropy models. Regional Science and Urban Economics, 5(2), 203–225. https://doi.org/10.1016/0166-0462(75)90017-5
13. Nijkamp, P., & van Delft, A. (1977). Multi-criteria analysis and regional decision-making (Vol. 8). Springer. OECD. (2019). Glossary of statistical terms. OECD Publishing. https://www.oecd-ilibrary.org
14. OECD. (2023). Health at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/7a7afb35- en
15. OECD. (2024). OECD health statistics 2024. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/health-data-en
16. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Health at a glance 2025: Health expenditure on prevention and primary health care. OECD Publishing.
17. Orhan, F., Yılık, P., Gökçe, A., & Beylik, U. (2025). Sağlıkta dönüşüm programı kapsamında Türkiye'de 112 acil sağlık hizmetleri: Durum analizi ve politika önerileri. TJHR, 6(1), 26–43.
18. Papanicolas, I., Cylus, J., & Smith, P. C. (2019). Using data from national health systems to compare health system performance. Health Affairs, 38(11), 1866–1874. https://doi.org/10.1377/hlthaff.2019.00154
19. Pati, S., Shea, S., Rabinowitz, D., & Carrasquillo, O. (2005). Health expenditures for privately insured adults enrolled in managed care gatekeeping versus indemnity plans. American Journal of Public Health, 95(2), 286–291. https://doi.org/10.2105/AJPH.2002.013466
20. Shannon, C. E. (1948). A mathematical theory of communication. Bell System Technical Journal, 27(3), 379–423. https://doi.org/10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x
21. Starfield, B. (2009). Primary care and equity in health: The importance to effectiveness and equity of responsiveness to people's needs. Journal of Health Services Research & Policy, 14(2_suppl), 26–31. https://doi.org/10.1258/jhsrp.2009.008079
22. Starfield, B., Shi, L., & Macinko, J. (2005). Contribution of primary care to health systems and health. Milbank Quarterly, 83(3), 457–502. https://doi.org/10.1111/j.1468-0009.2005.00409.x
23. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. (2023). Sağlık istatistikleri yıllığı 2022. Sağlık Bakanlığı Yayınları. https://www.saglik.gov.tr/TR-84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html
24. World Bank. (2024). World development indicators. https://databank.worldbank.org
25. World Health Organization. (2024). Global Health Observatory. https://www.who.int/data/gho
26. Yayın, E., & Alper, Y. (2023). Türkiye'de aile hekimliği modeline geçiş süreci ve Sosyal Güvenlik Kurumu'nun aile hekimlerinin sosyal sigortalılık statülerine ilişkin uygulaması hakkında bir değerlendirme. Çalışma ve Toplum, 76(1), 121–158.
27. Yoon, K., & Hwang, C. L. (1981). Multiple attribute decision making: Methods and applications (Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems, Vol. 186). Springer-Verlag. Zeleny, M. (1974). Linear multiobjective programming. Springer-Verlag.