Bûkên Şi’rê” Di Dîwana Melayê Cizîrî De

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 391 - 406, 31.12.2025

Nurettin Ertekin

https://doi.org/10.26791/sarkiat.1711326

https://izlik.org/JA87ND93LF

Öz

Love is a fundamental theme in literature, mysticism, philosophy, and psychology, significantly shaping the course of literary history. This profound influence has prompted researchers to explore the themes of love and related concepts within literary works. One such theme is the notion of "Brides of Literature." Renowned Kurdish poet Melayê Cizîrî, whose work centralizes love, stands as a prominent figure in this exploration. His poetry is deeply rooted in the theme of love, earning him the title of a love poet. This study delves into the concept of "Brides of Literature" within Melayê Cizîrî's poetry. The importance of this study is underscored by its introduction of the "Brides of Literature" concept into the field of Kurdish literary studies in Turkey for the first time. The findings reveal that Melayê Cizîrî not only embraced the "Brides" of Arabic and Persian literature but also incorporated those of Kurdish literature, highlighting his extensive literary contributions.

Anahtar Kelimeler

: Classical Kurdish Literature , Poetry , Love , Women , Melayê Cizîrî , The Brides of Literature.

Bûkên Şi’rê” Di Dîwana Melayê Cizîrî De

https://izlik.org/JA87ND93LF

Öz

Işq, mijareke edebî, tesewufî / ‘irfanî, felesefî û derûnnasî ye. ‘Işq û evîn di pêvajoya zeman de tesireke girîng li edebiyatê kiriye. Ev bûye sedem ku lêkolîner di berhemeke edebî de li ser ‘işqê û mijarên têkîldarî ‘işqê rawestin. Yek ji mijarên ‘işqê ku lêkolîner di berhemên edebî de vedikolînin "Bûkên Edebiyatê" nin. Melayê Cizîrî yek ji mezintirîn şa’irê edebiyata Kurdîye ku bi şi’rên xwe yên ‘aşiqane û ‘arifane xwedî şuhreteke mezin e. Ew, şa’irê ‘işqê ye û me’şûq mihwera eslî ye di şi’rên wî de. Di vê xebatê de em li ser bûkên edebiyatê yên di dîwana Melayê Cizîrî de rawestiyan. Di xebatên akademik yên li Turkiye cara yekem bikaranîna têgiha "Bûkên Edebiyatê" û vekolîna bûkên edebiyatê di şi’rên Melayê Cizîrî de girîngiyên vê xebatê nin. Di encamê de em dibinin ku Melayê Cizîrî li gel bûkên edebiyata ‘Erebî û Farsî cih daye bûkên edebiyata Kurdî jî.

Anahtar Kelimeler

Edebiyata Kurdî ya Klasîk , Şi’r , ‘Işq , Jin , Melayê Cizîrî , Bûkên Edebiyatê.

BÛKÊN ŞI’RÊ” DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE

https://izlik.org/JA87ND93LF

Öz

Işq, mijareke edebî, tesewufî / ‘irfanî, felesefî û derûnnasî ye. ‘Işq û evîn di pêvajoya zeman de tesireke girîng li edebiyatê kiriye. Ev bûye sedem ku lêkolîner di berhemeke edebî de li ser ‘işqê û mijarên têkîldarî ‘işqê rawestin. Yek ji mijarên ‘işqê ku lêkolîner di berhemên edebî de vedikolînin "Bûkên Edebiyatê" nin. Melayê Cizîrî yek ji mezintirîn şa’irê edebiyata Kurdîye ku bi şi’rên xwe yên ‘aşiqane û ‘arifane xwedî şuhreteke mezin e. Ew, şa’irê ‘işqê ye û me’şûq mihwera eslî ye di şi’rên wî de. Di vê xebatê de em li ser bûkên edebiyatê yên di dîwana Melayê Cizîrî de rawestiyan. Di xebatên akademik yên li Turkiye cara yekem bikaranîna têgiha "Bûkên Edebiyatê" û vekolîna bûkên edebiyatê di şi’rên Melayê Cizîrî de girîngiyên vê xebatê nin. Di encamê de em dibinin ku Melayê Cizîrî li gel bûkên edebiyata ‘Erebî û Farsî cih daye bûkên edebiyata Kurdî jî.

Anahtar Kelimeler

Edebiyata Kurdî ya Klasîk , Şi’r , ‘Işq , Jin , Melayê Cizîrî , Bûkên Edebiyatê.

Kaynakça

• Qur’ana Pîroz û Meala Wê Ya Kurdî. Ankara: Serokatiya Karûbarên Dîyanetê, 2015.
• ‘Ibare, Beşerî. Mutale‘atê Tetbîqî Beyni ‘Erayisê Şi’rê Farsî û ‘Erebî Ta Siqûtê Xîlafetê ‘Ebbasî. Danişgahê Tehran, Danişgedeê Edebiyat û ‘Ulûmê Însanî, Zeban û Edebiyatê Farsî, Rîsaleê Doktora. 1397.
• Abadî, Huseyn Ne’îm. “Berresiyê Hewadîsê Merbût be Yûsif û Zuleyxa der Menabi’”. Quarterly Journal of History Department, at Imam Khomeini Specialized University 4/9 (Summer 2010), 114-144.
• Ahûr, Perwîz. Kilkê Xeyal Engîz. Tehran: Întîşaratê Esatîr, 1382.
• Akkaya, Huseyin. Şemseddîn Sivasî Kulliyati “Süleymâniyye”. Sivas: Sivas Belediyesi, 2015.
• Bel’emî, Ebû Muhemmed B. Muhemmed b. Tarîxi Bel’emî Tekmîle û Tercumeê Tarîxi Teberî. tsh. Muhememd Teqî Behar. Tehran: Zewar, 1353.
• Bicdenî, Hoseynî û yd. “Tehlîlê Dastanê Suleyman (a.s) û Melîkeê Seba Der Nigahê Qur’ani Kerîm û Tetbîqê An Ba ‘Ehdê Qedîm”. Du Fesilnameê Pijûheşhayê Tefssîrê Tetbîqî 7/13 (1400), 205-229.
• Borekeî, Sedîq Sefîzade. Mêjûy Wêjey Kurdî. Hewlêr: Aras, 2008.
• Camî, Nureddîn ‘Ebdurrehman b. Ehmed. Dîwani Camî. tsh. E’la Xan Efsehzade. Tehran: Merkezê Mutale’tê Îranî, 1378.
• Celîl, Ordîxanê – Celîl, Celîlê. Zargotina Kurda. Moskova: Nauka, 1978.
• Cemalî, Fatîme. “Mu’errefiyê Menzûmeê ‘Aşiqane ê “Suleyman û Belqîs” Zulalî û Muqayeseê An Ba Qur’an we Tefasîr”. Pijûheşnameê Danişgahê Sîstan û Belûcîstan 12/23 (1393), 111-130.
• Chyet, Michael L. “Mem û Zîn: Şax û Şovên Zargotî û Şîira Ehmedê Xanî”. Kovara Çira 7 (payîz 1996), 28-33.
• Cizirî, Mela ‘Ebdusselam. Şerha Dîwana Melayê Cizîrî. amd. Tehsîn Îbrahîm Doskî. wrg. Jan Dost. Diyarbakır: Weşanên Dara, 2018.
• Dihxwuda, ‘Elî Ekber. Ferhengê Dihxwuda. Tehran: Danışgahê Tehran, 1377.
• Doskî, Tehsîn Îbrahîm. Şerha Dîwana Melayê Cizîrî. Soran: Weşanên Komelgeha Ferhengî ya Ehmedê Xanî, 2018.
• Ebulqasimî, Seyyide Meryem - Leyalkul, Mustefa Arzumend. “Berresiyi Şexsiyyeti Ferhad ez Waqi’iyyet ta Efsane”. Mecellei Tarîx-Edebiyat, Pijûheşnameê ‘Ulûmê Însanî 66 (Payiz 1389), 5-22.
• ed-Dînewerî, Îbn Quteybe. eş-Şiʿr we’ş-şuʿerâ. thk. Ehmed Muhememd Şakir. Qahîre: Daru’l-Me’arif, 1967.
• Ekberî, Sahib ‘Elî. “Qissetî Mecnûn-Leyla Fil Edebeyni’l-‘Erebî We’l-Farisî”. Mecelleê Danişgedeê Edebiyat û ‘Ûlûmê Însanî Danişgahê Tehran 57/3 (1385), 73-93.
• el-Isfehânî, Ebu’l-Ferec ‘Elî b. el-Huseyn. el-Exânî. thk. Îhsan ‘Ebbas. Beyrût: Daru’s-Sedr, 2008.
• el-Walibî, Ebû Bekir. Dîwanu Qeys b. Mulevveh- Mecnûn û Leyla. amd. Yusrî ‘Ebdulxenî. Beyrût: Daru’l-Kutûbi’l- ‘Ilmiyye, 1999.
• es-Suyûtî, Ebu’l-Fedl ‘Ebdurrehman. ed-durru’l-Mensûr Fî Tefsîri’l-Mesûr. Qûm: Kîtapxaneê Ayetullah Mer’eşîyê Necefî, 1404.
• Firdewsî, Hekîm Ebu’l-Qasim. Şahnameê Firdewsî, Ber Esasê Nusxeê Çapi Mosqow. Tehran: Qeqnus, 1388.
• Gencewî, Nîzamî. Xosrew û Şîrîn. Wergêran û Dahênan; Perwîz Cîhanî. İstanbul: Nûbihar, 2023.
• Gencewî, Nîzamî. Xusrew û Şîrîn. tsh. Wehîd Destgerdî. Tehran: Metbe’ei Ermaxan, 1313.
• Hesenlî, Kawus. “Dastanê Wamiq û ‘Ezra û Riwayeti Huseynê Şîrazî”. Mecelleê ‘Ulûmê Ictima’î û Însanî Danişgahê Şîraz 17/2 (Behar 1381), 2-18.
• Îbn Cewzî, Ebu’l-Ferec ‘Ebdurrehman b. ‘Elî b. Muhemmed. El-Muntezim Fî Tarixî’l-Umem we’l-Mulûk. Beyrût: Daru’l-Kutûbu’l-‘îlmîyye, 1412.
• Îbn Farid. Dîwanu Îbn Farid. Şerh: Mehdî Muhemmed Nasuruddîn. Beyrût: Daru’l-Kutûbi’l- ‘Ilmiyye, 1990.
• Îbn Kesîr, ‘Îmaduddîn Ebu’l-Wefa Îsma’îl b. ‘Umer. El-Bidâye we’n-Nihâye. thk. ‘Ebdullah b. ‘Ebdu’l-Muhsin et-Turkî. Beyrût: Mektebetu’l-Me’arîf, 1410.
• Îbn Kesîr, ‘Îmaduddîn Ebu’l-Wefa Îsma’îl b. ‘Umer. Qisesu’l-Enbiya. Mekke: Mektebetû Talibu’l-Cami’î, 1407.
• Kavak, Abdulcebbar. “Şopên Farisî Di Edebiyata Kurdî Ya Tesewufî De”. Kurdiyat 2 (2020), 9-22.
• Korkmaz, Volkan. Berawirdîyek Li Ser Destana Memê Alan û Mem û Zîna Ehmedê Xanî Ji Alîyê Bunyad û Honakê Ve. Mêrdîn: Zanîngeha Mardin Artukluyê, Teza Mastir. 2019.
• Kurt, Şehmus. “Evînek û Du Mesnewî: Danberheveke Naverokî ya Leyla û Mecnûna Sewadî û Leylâ wû Mecnûna Fuzûlî”. Mukaddime 14/1 (2023), 177-194.
• Levend, Agah Sırrı. “Türk Edebiyatında Leylā ve Mecnūn Yazan Şairler”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 5 (1957), 105-113.
• Me’arif, Mecîd û yd. “Berresiyê Rîwayatê Tefsîrî Ferîqeyn der Meseleê Îzdiwacê Hedretî Yûsif ba Zuleyxa”. Hedîsê Pijûhî Danişgahê Kaşan 7/13 (Bahar û Tabistan 1394), 7-32.
• Mekerzel, Selîm. ‘Eraîsi’ş-Şû‘era. Beyrût: Mue’s-sesetî ‘Izeddîn, 1985.
• Melayê Cizîrî. Dîwan. amd. Tehsîn Îbrahîm Doskî. Stenbol: Nûbihar, 2019.
• Nesîrpûr, Minûçehr. “Pijûheşî Der ‘Eraîsê Şi’rê ‘Erebî (Der Dewrehayê Cahilî, Îslamî û Emewî)”. Fesilnameê Beharistanê Soxen (Edebiyatê Farsî) 14/38 (1396), 89-114.
• Özçelik, Mehmet Emîn. Xebatek Berawirdî Li Ser Guhertoyên Dastana Memê Alan Ên di Nav Êzîdîyan de. Mêrdîn: Zanîngeha Mardin Artukluyê, Teza Mastir, 2019.
• Pişdar, ‘Elî Muhememd û yd. “Mu’errefiyê Mesnewiyê Belqîs û Suleyman, Ehmed Xan Sûfî”. Fesilnameê Mutala’ati Şeebihi Qarre Danişgahê Sîstan û Belûcîstan 4/12 (1391), 29-50.
• Rameş, Hadî – Çavuşiyan, Nesteren. “’Erayisî Şi’rî Der Dîwanê Tesîr Tebrîzî”. Duwemîn Humayişê Beynelmilelî Danişcuyanê Edebiyat, Tarîx û Mutale‘ati Ferhengî. Tehran: 1402.
• Rayganî, Arman Muhemmedî - Xezelî, Muslim. “‘Urûsê Şi’rê ‘Ereb Der Şi’rê Kurdî Mu’asir”. Mutale’atê Edebiyatê Tetbîqî 35 (1399), 63-80.
• Rehber, Xelîl Xetîp. Dîwanê Hafizi Şîrazî. Tehran: Neşrê Sefî ‘Elîşah, 1383.
• Rûhanî, Baba Merdox. Tarîxê Meşahirê Kurd. Tehran: Sirûş, 1382.
• Secadî, ‘Eladîn. Mêjûy Edebê Kurdî. Bexda: Çapxani Me’arif, Bê Dîrok.
• Seferî, ‘Elî Esxer Baba – Îbrahîmî, Asiye Muhemmed. “Baztab ‘Erayisê Şi’rê ‘Erebî Der Şi’rê Farsiyê Qernê Şeşşom”. Fesilnameê Danişgedeê ‘Ulûmê Însaniyê Şehrkurd 4/14-15 (1388), 11-31.
• Sitarî, Celal. Peywendê ‘Işq Miyanê Şerq û Xerb. Tehran: Wezaretê Ferheng û Huner, 1354.
• Su’alebî, Muhemmed b. Îsma’îl. Tarixi Su’alebî. trc. Muhemmed Fedaîlî. Tehran: Neşrê Neqre, 1388.
• Şemîsa, Sîrus. Ferhengê Telmîhat (îşaratê Esatîrî, Dastanî, Tarîxî, Mezhebî Der Edebîyatê Farsî). Tehran: Mîtra 1375.
• Şêx Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. trc. M. E. Bozarslan. İstanbul: Gün Yayınları, 1968.
• Xeznedar, Maruf. Mêjûy Edebê Kurdî. Hewlêr: Aras, 2002.
• Xwandmîr, Xiyasuddîn. Tarixi Hebîbu’s-Siyer fî Exbarî Efradu’l-Beşer. thk. Celaledîn Humayî. Tehran: Xeyam, 1380.
• Yaheqî, Muhememd Ce’fer. Ferhengê Esatîr û Dastanwareha Der Edebiyatê Farsî. Tehran: Ferhengê Mu’asir, 1386.
• Zerrînkûp, ‘Ebdulhuseyn. Pîri Gence Der Custucûyi Nakcaabad. Tehran: Întîşarati Suxen, 1372.
• Zulfeqarî, Hesen. “’Erayis û ‘Uşşaqê Edebê Farsî”. Giyahanê Endîşe 45 (1371), 122-130.