A STUDY ON THE TAWAFUQ MUSHAFS

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 446 - 471, 31.12.2025

Mehmet Altın

https://doi.org/10.26791/sarkiat.1712094

https://izlik.org/JA72GM77WD

Öz

The Quran was revealed as the word of Allah in both its literal and spiritual aspects over a period of 23 years and was reproduced and turned into a mushaf during the reign of Hz. Osman. In time, the aesthetic dimension of calligraphy came to the fore in the writing of the mushaf; the Naskh script was used as the most suitable script for the inscription of the mushaf. Calligraphers such as Şeyh Hamdullah, Hafiz Osman, and Kazasker Mustafa İzzet became important schools in the writing of the mushaf; during the Ottoman period, mushafs arranged in the verse-margin order became widespread especially among hafiz and readers. In this context, the Tevâfuk Quran, discovered by Said Nursi in the 20th century and written by Ahmed Hüsrev Efendi, is based on the idea that the tevâfuk in the literal structure of the Quran, that is, the placement of certain words and letters in similar positions on the same page or on opposite pages, has a miraculous dimension. In this respect, the Tawafuq Mushaf has been the subject of debates around the question of whether it can be one of the miraculous aspects of the Quran. The fact that there are only two academic publications on the subject in the current literature (Recep Orhan Özel, 2013; Yusuf Bilen, 2014) shows that the subject has not yet been sufficiently studied scientifically and that this study has the potential to make an original contribution. In our research on the types of Tevafuklu Mushafs, various examples of Qur’anic manuscripts featuring tevafuk written in different styles since the 11th century AH have been identified across the Islamic world. This finding has led to the conclusion that any evaluation regarding whether tevafuk in the Qur’an constitutes a form of iʿjāz (miraculousness) should not be limited solely to the Mushaf of Ahmed Husrev Efendi, but should rather be based on an examination of all types of Tevafuklu Mushafs produced throughout history. In this context, the methodology of the study is based on analysis and comparative evaluation. First, various types of Tevafuklu Mushafs composed throughout history will be identified and examined within the framework of their respective characteristics. Subsequently, debates on whether these Mushafs can be considered within the scope of the Qur’an’s iʿjāz will be addressed. Finally, in light of the findings, the position and meaning of tevafuk within the context of Qur’anic iʿjāz will be articulated, and the study’s final conclusion will be presented within an academic framework.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Holy Quran , Tevafuqlu Mushaf , Calligraphy , Verse-berkanar , Miracle

TEVÂFUKLU MUSHAFLAR ÜZERİNE BİR İNCELEME

https://izlik.org/JA72GM77WD

Öz

Kur’ân-ı Kerîm hem lafzî hem de manevî yönüyle Allah kelâmı olarak 23 yıllık bir süreçte vahyedilmiş ve Hz. Osman döneminde mushaf hâline getirilerek çoğaltılmıştır. Mushaf yazımında zamanla hattın estetik boyutu öne çıkmış; nesih hattı mushaf kitabeti için en uygun yazı türü olarak kullanılmıştır. Osmanlı döneminde ise âyet-berkenar tertibiyle düzenlenen mushaflar özellikle hâfızlar ve okuyucular nezdinde yaygınlık kazanmıştır. Bu çerçevede 20. yüzyılda Said Nursi tarafından keşfedilen ve Ahmed Hüsrev tarafından kaleme alınan Tevâfuklu Kur’ân, Kur’ân’ın lafzî yapısındaki tevâfukların yani belirli kelime ve harflerin aynı sayfa veya karşılıklı sayfalarda benzer konumlarda yer alması mu‘cizevî bir boyut taşıdığı düşüncesine dayanmaktadır. Bu yönüyle Tevâfuklu Mushaf, Kur’ân’ın i‘câz yönlerinden biri olup olamayacağı sorusu etrafında tartışmalara konu olmuştur. Mevcut literatürde konuya ilişkin sadece iki akademik yayının bulunması, konunun ilmî olarak henüz yeterince incelenmediğini göstermektedir. Yaptığımız araştırmada hicrî 11. yüzyıldan itibaren İslam coğrafyasında farklı biçimlerde yazılmış çeşitli tevâfuklu mushaf örneklerine rastlanmıştır. Bu durum Kur’ân’daki tevâfukların i‘câz olup olmadığına dair yapılacak değerlendirmenin, yalnızca Hüsrev Efendi’nin mushafıyla sınırlı kalmayıp tarih boyunca ortaya konmuş tüm tevâfuklu mushaf türlerinin incelenmesi neticesinde gerçekleştirilmesi gerektiği kanaatini doğurmuştur.
Bu çalışmada öncelikle tarih boyunca yazılmış Tevâfuklu Mushaf türleri tespit edilip kendi özellikleri çerçevesinde incelenecek; ardından bu mushafların Kur’ân’ın i‘câzı kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği yönündeki tartışmalar ele alınacaktır. Son olarak ulaşılan veriler ışığında konuya ilişkin kanaatimiz gerekçeleriyle birlikte ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’ân-ı Kerîm , Tevâfuklu Mushaf , Hat , Âyet-berkenar , İ’câz

Kaynakça

• Abdulbaki, Muhammed Fûâd. el-Mu‘cemu’l-mufehres li elfâzı’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kâhire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısrıyye, 1364/1945.
• Abdüssemi‘, Ahmed Mahmûd. el-Vâfî fî keyfiyyeti tertîli’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Kutubü’l-İlmiyye, 2000.
• Aktürk, Zekeriya. Medreseden Üniversiteye M. Sadi Çögenli. İstanbul: Mutlu Print Basım, 2022.
• Alparslan, Ali. “Nesta‘lik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 33/11-15. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Altın, Mehmet. “Kur’ân’ın Beyânî İ‘câzı Bağlamında Hurûf-ı Mukattaa.” Amasya İlahiyat Dergisi 16 (Haziran 2021), 301–335.
• Altın, Mehmet. Âyetler ve Kur’ân İsimleri Bağlamında Kur’ân’ın Rehberliği. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
• Altın, Mehmet. “Kur’ân’ın Zikrettiği Ölçü ve Denge Bağlamında Beden ve Ruh Sağlığı.” İslâm’da Sağlık ve Koruyucu Hekimlik, ed. Adem Yerinde, 39–50. Ağrı: AİÇÜ Yayınları, 2021.
• Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme. İstanbul: Karist Baskı, 2015.
• Aydın, Şükrü. Kur’an’ı Anlamak –Türkçe Çeviriler Bağlamında-. Ankara: Bilay Yayınları, 2022.
• Baradafilm. “el-Mushafu’l-mütenâzir”. Facebook. 10 Mayıs 2025. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.facebook.com/watch/?v=2050273528548345
• Bek, Niyazi. “Tevafuklu Kur’an-ı Kerim”. Kur’anî İlimler Eğitim Merkezi. Erişim 13 Mayıs 2025. https://www.kuranikerim.net.tr/tevafuklu-kuran-i-kerimi/
• Bilen, Yusuf. “Kur’ân-ı Kerîm’de Tevâfuk.” Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 32 (2015), 113–124.
• Çöğenli, M. Sait ve Selami Bakırcı. Müsennâ Tevâfuklu Kur’ân-ı Kerîm. Erzurum: Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2014.
• Dehkurdi, Nahid Caferi – Hüşyar Kadızade. “Zîbâyî Şinâsî-yi Takârun-i Bâztâbî der Kitâbet-i Kur’ân-i Kerîm: bâ Te’kîd ber Kur’ân-i 1529 Âstân-i Kuds-i Razavî.” Mutâla’ât-i Kur’ânî ve Ferheng-i İslâmî 2/1 (1977), 19–42.
• Demirci, Muhsin. Kur’ân-ı Kerîm Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Demirci, Naci. Resm-i Osmânî Bağlamında 1309/1892 Tarihli Kayışzâde Hâfız Osman Mushafı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 2023.
• Derman, M. Uğur. “Hasan Rızâ Efendi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 16/343–346. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Derman, M. Uğur. Doksandokuz İstanbul Mushafı. İstanbul: MÂS Matbaacılık, 2010.
• Derman, M. Uğur. Ninety-Nine Qur’an Manuscripts from Istanbul. İstanbul: İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı, 2010.
• Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi. “el-Kur’ânü’l-Kerîm”. Erişim 14 Mayıs 2025. https://yazmaeserler.diyanet.gov.tr/details?id=20124&material
• Erşen, Cemal. “Ahmet Hüsrev Altınbaşak.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Ek 1/89. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Haber beyne lehza ve duhâhâ. “el-Mushafu’l-mütenâzir”. YouTube. 10 Mayıs 2025. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.youtube.com/watch?v=PwHcJyUMywg
• Hayrat. “Tevâfuklu Kur’ân’ın Yazılışı”. Erişim 6 Mayıs 2025. https://www.hayrat.com.tr/tevafuklu-kuranin-yazilisi
• İlter, Elif. “Hat Sanatında Mushaf Kitâbeti ve Hasan Rıza Efendi Mushafları.” Osmanlı’da Mimari, Sanat ve Yemek Kültürü, ed. Mükerrem Bedizel vd., 203–234. İstanbul: Mahya Yayınları, 2017.
• Kur’ân ve Tevâfuk. “Farklı Yazılmış Tevâfuklu Kur’ân Misâlleri”. YouTube. 10 Mayıs 2025. 02:06–03:47. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.youtube.com/watch?v=nJ0biL9yZso
• Kur’ân ve Tevâfuk. “Satır Başları Elif Harfiyle Başlayan Tevâfuklu Kurân”. YouTube. 11 Mayıs 2025. 12:07–14:00. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.youtube.com/watch?v=HBDY1lVh1Kc
• Kur’ân ve Tevâfuk. “Satır Başları Harfleri Simetri Tevâfuklu Hârika Kur’ân”. YouTube. 11 Mayıs 2025. 01:38-06:46. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.youtube.com/watch?v=E0PSGclAmsc
• Kürdî, Muhammed Tâhir b. Abdulkadir. Târîhu’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Mustafa Muhammed Yağmur. Cidde: Matba‘atü’l-Feth, 1946.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/242–248. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Maşalı, M. Emin. Kur’ân’ın Metin Yapısı. İstanbul: Otto Yayınları, 2015.
• Minber. “Kur’an-ı Kerim ve Tevafuk İlişkisi”. Erişim 14 Mayıs 2025. https://www.minber.de/blog/icerik/kurani-kerim-ve-tevafuk-iliskisi
• Nurdan Haber. “Bediüzzaman, Tevafuklu Kur’an ve Hattat Hamid-4”. Erişim 14 Mayıs 2025. https://www.nurdanhaber.com/tr-tr/haberler/87034/tevafuklu-kuranin-yazdirilmasi-4/
• Nur Köy. “Ayet Berkenar Nedir?”, (Erişim 06 Mayıs 2025). https://nurkoy.org/ayet-berkenar-nedir/
• Nursî, Said. Mektubat. İstanbul: Envar Neşriyat, 1996.
• Nursî, Said. Barla Lahikası. İstanbul: Envar Neşriyat, 1996.
• Özcan, Ömer. Ağabeyler Anlatıyor – 8. İstanbul: Nesil Yayınları, 2021.
• Özdemir, Ahmet. el‐Esmâü’l-Hüsnâ Bağlamında Kur’ân Sûreleri. Konya: Hüner Yayınevi, 2019.
• Özkafa, Fatih. “Hat Sanatı Bakımından Mushaf Kitabetinin Tarihî Seyri.” Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/3 (Aralık 2010), 307–326.
• Özel, Recep Orhan. “Tevâfuklu Kur’an Söylemi ve İ‘caz Vechi Açısından Değeri.” Osmanlı’dan Günümüze Kur’an ve Hüsn-i Hat, ed. Yüksel Salman, 201–222. Ankara: DİB Yayınları, 2017.
• Selman, Hasan. “Tevafuklu Kur’an”. Zafer Dergisi. Erişim 12 Mayıs 2025. https://www.zaferdergisi.com/makale/15574-tevafuklu-kuran.html
• Serin, Muhittin. “Mushaf.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/248–254. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Serin, Muhittin. “Kayışzâde Hâfız Osman Nuri.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/79–80. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Serin, Muhittin. “Hat ve Kur’ân-ı Kerîm.” Değişmez Güzel Kur’ân-ı Kerîm ve İslâm Sanatları, ed. İsmail Derin, 7–14. Ankara: DİB Yayınları, 2013.
• Serin, Muhittin. Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. İstanbul: Kubbealtı, 2003.
• Subaşı, M. Hüsrev. “Hâmid Aytaç.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 4/287–289. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Sural, Yusuf. Hattat Hasan Rıza Mushafı ve İmlâ Yapısı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Şulul, Kasım. Kur’ân Tarihi. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
• Taha, Subhî vd. Mushafu’t-Tecvîd Mesânî İ‘câziyye fi’s-Sahâfâti’l-Kur’âniyye. Dımeşk: Dâru’l-Ma‘rifet, 2008.
• Turşak, Musa. Tekabulî Anlatım Bağlamında Kur’an’da Tevhid ve Şirk. Ankara: Akademisyen Yayınları, 2022.
• Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. “Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Eserler Koleksiyonu. Erişim 03 Kasım 2025. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/352208
• Özcan, Nuri. “Muzıka-yi Hümâyun”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/420–442. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Uveyd, Abdulaziz. “Mushafu’l-elif ve Mushafu’l-vâv mâzâ ya’nî”. YouTube. 10 Mayıs 2025. 00:31–01:18. Erişim 15 Mayıs 2025. https://www.youtube.com/watch?v=NkvFb6wiwI4
• Uzun, Yakup. “Mushafların Gelişim Süreci.” Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (Nisan 2021), 383–425.
• Yılmaz, Ziya – İbrahim Özgel. “Lafız-Mana Açısından Kur’ân.” EKEV Akademi Dergisi 89 (2022), 401–419.
• Yiğit, İsmail. “Osman.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 33/438–443. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilu’l-‘irfân fi ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvâz Ahmed. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Küttâbi’l-ʻArâbî, 1995.