Some New Information on the Life and Works of Khayalî (1819-1873)

Abstract

Within the history of Kurdish literature, there are still many unknown poets, and little is known about them. Some are known only by name and without any surviving works, while others have left behind just a single poem or a few lines, with no further information about their lives. Khayali is one such poet from the 19th century, known only through a single poem found in a notebook and a mention in Kurdish journalism, who passed away in Europe with no other details available about his life. This study aims to trace this poet within the Ottoman archives and uncover information about him through a few documents and Ottoman-era journals—such as his name, father and grandfather’s names, spiritual affiliations, relationships with other poets, travels, works, and his death. In addition, by searching Ottoman tazkiras (poets’ anthologies), it identifies two Persian poems by Khayali. This research, by translating the archival documents into Kurdish and analyzing the poems, seeks to illuminate part of the life of this little-known classical poet and to contribute a small piece to the field of classical Kurdish poetry in the central dialect

Keywords

• Khayali
• Kurdish literary history
• Ottoman archives
• Sharazur
• Kirkuk

Hayalî'nin (1819-1873) Hayatı ve Eserleri Hakkında Bazı Yeni Bilgiler

Öz

Kürt edebiyat tarihinin içinde hâlâ birçok kayıp şairimiz var ve onlar hakkında çok az şey biliniyor. Bazılarının sadece isimleri biliniyor, ama eserleri yok. Bazılarının ise yalnızca bir veya birkaç eseri kalmış, ama hayatları hakkında hiçbir bilgi yok. Hayalî, 19. yüzyılda yaşamış bu şairlerden biridir; yalnızca bir defterde beş satırlık bir şiiri yer alıyor ve Kürt basınında adı geçiyor. Avrupa’da vefat etmiş ve hakkında başka hiçbir bilgi yok. Bu araştırma, bu şairi Osmanlı arşivlerinde araştırmayı, birkaç belge ve Osmanlı dönemi gazeteciliğindeki kayıtlar aracılığıyla onunla ilgili bilgiler bulmayı, adını, babasının ve dedesinin isimlerini, tarikat bağlantısını, diğer şairlerle ilişkilerini, yolculuklarını, eserlerini ve ölümünü ortaya çıkarmayı amaçlıyor. Ayrıca Osmanlı şair tezkirelerini tarayarak Hayalî’ye ait iki Farsça şiiri de keşfediyor. Araştırma, belgeleri Kürtçeye çevirerek ve şiir metinlerini gün yüzüne çıkararak, klasik şairlerimizden birinin karanlıkta kalmış hayatını aydınlatmak ve klasik Kürt şiiri –Sorani lehçesi– alanına küçük de olsa bir katkı sunmak istiyor.

Anahtar Kelimeler

• Hayalî
• Kürt edebiyat tarihi
• Osmanlı arşivi
• Şehrezur
• Kerkük

چەند زانیارییەكی تازە لەبارەی ژیان و بەرهەمی خەیاڵی (1819-1873)

Öz

لەنێو مێژووی ئەدەبی كوردیدا هێشتا زۆر شاعیری گومناومان هەن و شتێكی ئەوتۆیان لەبارەوە نازانرێ. هەندێكیان ناویان هەیە و بەرهەمیان دیار نییە، بەپێچەوانەوە هەندێكیان تاك و تەرا بەرهەمیان لێ بەجێماوە و هیچ لەبارەی ژیانیانەوە نازانرێ. (خەیالی) یەكێكە لەو شاعیرانەی سەدەی نۆزدە كە تەنیا لەنێو كەشكۆڵێكدا پێنجخشتەكییەكی دراوەتە پاڵ و لە ڕۆژنامەگەری كوردیشدا ناوی هاتووە كە لە ئەوروپا كۆچی دوایی كردووە، بێ ئەوەی هیچی دیكەی لەبارەوە بزانرێ. ئەم توێژینەوەیە هەوڵی داوە لەنێو ئەرشیڤی عوسمانیدا بەدواداچوون بۆ ئەم شاعیرە بكات و لە ئاوێنەی چەند بەڵگەنامە و ڕۆژنامەگەریی عوسمانیدا هەندێ زانیاریی لەبارەوە پەیدا بكات وەك ناوی خۆی و باوك و باپیر، تەریقەت، پەیوەندیی لەگەڵ شاعیرانی تر، سەفەرەكانی، بەرهەمەكانی، كۆچی دوایی. لەگەڵ ئەوەشدا بە گەڕان لەنێو تەزكیرەی شوعەراكانی عوسمانی دوو شیعری فارسی خەیاڵی دەدۆزێتەوە. توێژینەوەكە وێڕای كردنە كوردی بەڵگەنامەكان و خستنەڕووی دەقی شیعرەكان، دەبێتە هۆكاری ڕووناككردنەوەی بەشێك لە ژیانی تاریكی شاعیرێكی كلاسیكمان و مەڵۆیەك دەبێت بۆ سەر خەرمانی شیعری كلاسیكیی كوردیی –زاری ناوەند-.

Anahtar Kelimeler

• خەیاڵی
• مێژووی ئەدەبی كوردی
• ئەرشیفی عوسمانی
• شارەزوور
• كەركووك

Kaynakça

1. B.O.A. A.}MKT.MHM. 222 – 22 B.O.A. A.}MKT.MHM. 223 - 63 B.O.A. A.}MKT.MHM. 229 - 91 B.O.A. A.}MKT.MHM.00223.00063.003 B.O.A. A.}MKT.NZD. 318 - 54 B.O.A. A.}MKT.NZD. 353 - 40 B.O.A. A.}MKT.NZD. 384 - 13 B.O.A. A.}MKT.NZD.00451.00038.001 B.O.A. İ..DH.. 475 - 31873 B.O.A. İ..DH.. 476 - 3200