EXPRESSIONS USED TO CONVEY ETERNITY IN ARABIC LITERATURE

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 373 - 390, 31.12.2025

Ömer Yıldız

https://doi.org/10.26791/sarkiat.1738524

https://izlik.org/JA62BK26UB

Öz

In the Arabic language, a diverse range of words conveys the concepts of eternity and infinity. A thorough examination of Arabic’s historical and literary heritage reveals that terms such as “khuld”, “abad”, “baqāʾ”, “dawām” and “sarmad” have been extensively utilized in various foundational texts—including the Holy Qur’an, the Prophetic traditions (ḥadīth), and classical Arabic poetry—to denote notions of endlessness, perpetuity, and sustained continuity. However, Arabic is not limited to these explicit lexical items; it also frequently employs various idiomatic expressions and fixed phrases that indirectly allude to the concept of eternity. Such linguistic usages underscore the nuanced cultural mindset and the sophisticated rhetorical artistry (tafanun) inherent in the Arabic-speaking community. Historically, Arab society has embraced a deep-seated conviction that certain phenomena and conditions are not ephemeral but will persist indefinitely. This understanding has profoundly influenced Arabic language and literature since the pre-Islamic (Jāhilī) era, with the concept of eternity often being implicitly conveyed through conventional expressions commonly found in both prose and verse. While the temporal understanding embedded in these expressions might not rationally articulate an absolute concept of infinity, within Arab cultural custom, these phrases have practically functioned as representations of endlessness and eternity. Thus, these expressions primarily reflect cultural and linguistic conventions of usage rather than a literal interpretation of time. This study aims to comprehensively analyze expressions conveying eternity and infinity within the framework of texts from Arabic prose and poetry.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , poetry , literature , infinity , eternity

ARAP EDEBİYATINDA EBEDİLİK ANLAMINDA KULLANILAN TABİRLER

https://izlik.org/JA62BK26UB

Öz

Arapçada ebediyet ve sonsuzluk anlamına gelen pek çok kelime bulunmaktadır. Arap dilinin tarihî ve edebî mirası incelendiğinde, “huld”, “ebed”, “bekâ”, “devâm” ve “sermed” gibi kelimelerin; Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber’in hadisleri ve klasik Arap şiiri başta olmak üzere çeşitli metinlerde, sonsuzluk, süreklilik ve devamlılık anlamlarında yoğun biçimde kullanıldığı görülmektedir. Bununla birlikte, Arap dilinde yalnızca bu açık anlamlı kelimelerle yetinilmemiş; kimi zaman ebediyet kavramını dolaylı biçimde ifade eden çeşitli kalıp ve terkipler de bu anlamda kullanılmıştır. Bu tür kullanımlar, Arap toplumunun kültürel düşünce yapısının ve dilde tefennün anlayışının bir yansımasıdır. Arap toplumu, tarihsel süreç içinde bazı durum ve olguların zamanla yok olmayacağına, daima varlığını sürdüreceğine dair yerleşik bir inanca sahip olmuştur. Bu anlayış, özellikle cahiliye dönemi edebiyatından itibaren dile ve edebiyata yansımış; nesir ve nazımda sıkça rastlanan kalıplaşmış ifadeler aracılığıyla ebediyet kavramı ima edilmiştir. Bu ebedîlik ifade eden kalıplardaki zaman tasavvuru, aklî olarak sonsuzluğu mutlak biçimde ifade etmese de; Arap örfünde bu ifadeler pratikte sonsuzluk ve ebediyet anlamında kullanılmıştır. Bu yönüyle, söz konusu kalıplar hakiki bir zaman anlayışından ziyade kültürel ve dilsel kullanım alışkanlıklarını yansıtmaktadır. Bu çalışmada, Arap nesir ve nazmında yer alan metinler çerçevesinde ebediyet ve sonsuzluk anlamı taşıyan ifadeler kapsamlı şekilde incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , şiir , edebiyat , sonsuzluk , ebedilik

Kaynakça

• el-Âmirî, Hidâş b. Zuheyr. Şi’ru Hidâş b. Zuheyr el-Âmirî. ed. Yahyâ el-Cubûrî, Dimaşk: Matbû‘âtu mecmâi’l-Lugati’l-‘Arabiyye, 1986.
• el-Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillah. Cemheretu’l-emsâl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• el-Bağdâdî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb. el-Munemmak fî ahbâri Kureyş. thk. Hûrşîd Ahmed Farûk, Beyrut: Âlemu’l-kutub, 1985.
• el-Bağdâdî, Ebu’l-Meâlî Bahâuddîn Muhammed b. el-Hasen b. Hamdûn. et-Tezkiretu’l-Hamdûniyye. Beyrut: Dâru Sâdır, 1417 h.
• el-Bâkillânî, Muhammed b. et-Tayyib Ebûbekir. el-İntisâr li’l-Kurân. thk. Muhammed ‘İsâm el-Kudât, Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2001.
• el-Basrî, Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Musennâ et-Teymî. Mecâzu’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Fûâd Sezgîn, Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1381 h.
• el-Bekrî, Ebû Basîr Meymûn b. Kays b. Cendel. Dîvânu’l-‘A‘şâ el-Kebîr. thk. Mahmûd İbrahim Muhammed er-Ridvânî, Katar: Vezâretu’s-Sekâfe ve’l-Funûn ve’t-Turâs, 2010.
• el-Beyhakî, Ahmed b. el-Huseyin b. Ali Ebûbekir. Delâ’ilu’n-nubuvve ve ma’rifeti ahvâli sâhibi’ş-şerî‘a. thk. Abdulmu‘tî Kal‘acî, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1988.
• el-Bûsîrî, Ebû Abdillâh Şerefüddîn Muhammed b. Saîd b. Hammâd b. Muhsin. Dîvânu’l-Bûsîrî. thk. Muhammed Seyyid Kîlânî, Mısır: Matba‘atu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1955.
• el-Büsti, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed et-Temîmi İbn Hibbân Ebu Hatim. Ravdatu’l-‘ukala ve nuzhetu’l-fudala. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• el-Câhız, Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kenânî. el-Heyevân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1424 h.
• el-Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcu’l-luğa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdülkâdir Attâr, Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• el-Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Abdusselâm Muhammed ‘Alî Şâhîn, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
• el-Cezerî, Mecduddîn el-Mubârek b. Muhammed İbnu’l-Esîr. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî - Mahmûd Muhammed et-Tenâhî, Beyrut: el-Mektebetu’l-İlmiyye, 1979.
• el-Cumahî, Muhammed b. Sellâm b. Ubeydillâh. Tabakâtu fuhûli’ş-şu‘arâ. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir, Cidde: Dâru’l-Medenî, ts.
• ed-Dabî, el-Mufaddal b. Muhammed b. Ya‘lâ. el-Mufaddaliyât. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdusselâm Muhammed Hârûn, Kahire: Dâru’l-Meârif, ts.
• ed-Dineverî, Ebû Muhammed ʻAbdullah b. Muslim İbn Kuteybe. Edebu’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî, Beyrût: Müessesetu’r-Risâle, ts.
• ed-Dîneverî, Ebû Muhammed Abdillâh b. Muslim İbn Kuteybe. el-Meâni’l-kebîr fî ebyâti’l-meânî. thk. Sâlim el-Kherneko - Ahdurrahmân b. Yahyâ b. Alî el-Yemânî, Haydarâbâd: Matba‘atu Dâireti’l-Meârifi’l-Osmâniyye, 1949.
• el-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Şerhu’l-kasâidi’s-sab‛i’t-tıvâli’l-câhiliyyât. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn, Kahire: Dâru’l-Me‛ârif, 1993.
• el-Esedî, Bişr b. Ebî Hâzım. Dîvânu Bişr b. Ebî Hâzım el-Esedî. thk. Mecîd Tarâd, Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1994.
• el-Fârâbî, Ebû İbrâhîm İshâk b. İbrâhîm b. el-Huseyn. Mu‘cemu dîvâni’l-‘Arab. thk. Ahmed Muhtar Ömer, Kahire: Mu’essesetu Dâri’ş-Şa‘b, 2003.
• el-Fîrûzâbâdî, Ebu’t-Tâhir Mecduddîn Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Muhammed Naim el-Araksusî, Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2005.
• Günel, Fuat. “Hira”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hira (Erişim: 04.02.2025).
• el-Gatafânî, Muzerrid (Yezîd) b. Dırâr. Dîvânu Muzerrid b. Dırâr el-Gatafânî. thk. Halîl İbrahim el-‘Atiyye, Bağdat: Matba‘atu Es‘ad, 1962.
• el-Hâşimî, Ahmed b. İbrahim b. Mustafa. es-Sihru’l-helâl fi’l-hikemi ve’l-emsâl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• el-Himyerî, Abdulmelîk b. Hişâm b. Eyyûb. es-Sîretu’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakâ vd., Mısır: Matba‘atu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1955.
• el-Huzelî, Huveylid b. Hâlid Ebû Zu’eyb. Dîvânu Ebî Ẕu’eyb el-Huzelî. thk. Ahmed Halîl eş-Şâl, Bûr Said: Merkezu’d-Dirâsât ve’l-Buhûsi’l-İslâmiyye, 2014.
• el-‘İbâdî, ‘Adî b. Zeyd b. Hammâd. Dîvânu ‘Adî b. Zeyd el-‘İbâdî. thk. Muhammed Cebbâr el-Mu‘aybid, Bağdat: Şerîketu Dâri’l-Cumhûriyye li’n-Neşr ve’t-Tab‘, 1965.
• İbn Ebî’d-Dünyâ, Ebûbekir Abdullah b. Muhammed. el-Ferec ba‘de’ş-şidde. Mısır: Dâru’r-Reyyân li’t-Turâs, 1988.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Muhammed. el-‘İber ve Divânu’l-mubtedâ ve’l-haber fî eyyâmi’l-‘Arab ve’l-‘Acem ve’l-Berber. Thk. Halîl Şahhâde, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
• İbn Hucr, İmru’ulkays. Dîvânu İmri’ilkays. thk. Abdurrahman el-Mustâvî, Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2004.
• İbn Muhammed, Ebû Muhammed Abdulazîz. Mecmu‘atu kasâidi’z-zühdiyyât. Riyad: Metâbi‘u Hâlid, 1409 h.
• İbn Sellâm, Ebu ‘Ubeyd el-Kâsım. el-Emsâl. thk. Abdulmecîd Kutâmiş, Kâhire: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1980.
• İbn Sikkit, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. İshâk. Islâhu’l-mantık. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdusselâm Hârûn, el-Kâhire: Dâru’l-Me‘ârif, 1949.
• İbn Tufeyl, Amir. Dîvânu ‘Amir b. et-Tufeyl. Beyrut: Dâru Sadır, 1979.
• İbn Zuheyr, Kays. Şi‘ru Ḳays b. Zuheyr. thk. Adil Câsim el-Beyâtî, Bağdâd: Matba’atu’l-Âdâb, 1972.
• el-İfrîkî, Muhammed b. Mukerrem b. Manzûr. Lisânu’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• el-İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillah. Hilyetu’l-evliyâ. Mısır: Matbaatu’s-Saâde, 1974.
• el-Kâlî, Ebû Alî İsmâîl b. el-Kâsım b. Ayzûn. el-Maksûr ve’l-memdûd. thk. Ahmed Abdulmecîd Herîdî, Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1999.
• el-Kârî, Ebu’l-Hasen Nûruddîn Alî b. Sultân Muhammed. Mirkâtu’l-mefâtih şerhu Mişkâti’l-mesâbih. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 2002.
• el-Kefevî, Ebu’l-Bekâ Eyyûb b. Musâ. Kitâbu’l-kulliyyât. thk. Adnân Dervîş - Muhammed el-Mısrî, Beyrut: Muesssesetu’r-Risâle, 1998.
• el-Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Hişâm Semîr el-Buhârî, Riyad: Dâru Âlemi’l-Kutub, 2003.
• el-Maarî, Ebû Hafs Zeynuddîn Ömer b. el-Muzaffer. Târîhu İbni’l-Verdî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1996.
• el-Merzûkî, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. el-Hasen el-İsfahânî. el-Ezmine ve’l-emkine. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1417 h.
• el-Mevsılî, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn İbnu’ş-Şaar. Kalâidu’l-cumân fî ferâidi şuarâi hâze’z-zamân. thk. Kâmil Selmân el-Cubûrî, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
• el-Meydânî, Ebu’l-Fadıl Ahmed b. Muhammed. Mecma‘u’l-emsâl. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
• el-Muâfirî, Ebû Osmân Saîd b. Muhammed İbn Haddad. Kitâbu’l-ef‘âl. thk. Hüseyin Muhammed Muhammed Şeref, Kahire: Mu’essesetu Dârı’ş-Şa‘b, 1975.
• el-Muberred, Ebu’l ‘Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-luga ve’l-edeb. thk. Muhammed Ebu’l Fadl İbrâhim, Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 1997.
• el-Mursî, Ebu’l-Hasen Ali b. İsmail b. Sîde. el-Muhkem ve’l-muhîtu’l-‘a‘zam. thk. Abdulhamid Hindâvî, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• el-Mursî, Ebu’l-Hasen Ali b. İsmail b. Sîde. el-Muhassas. thk. Halîl b. İbrâhîm Ceffâl, Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 1996.
• el-Musta‘sımî, Muhammed b. Aydemir. ed-Durru’l-ferîd ve beytu’l-kasîd. thk. Kâmil Selmân el-Cubûrî, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2015.
• el-Müzenî, Züheyr b. Ebî Sülmâ b. Riyâh. Şi‘ru Zuheyr b. Ebî Sülmâ. thk. Fahruddin Kabâve, Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1980.
• Nefi, Ömer Efendi. Nefi Dîvânı. haz. Metin Akkuş, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
• er-Rakbî, Muhammed b. Ahmed b. Muhammed İbn Battâl. en-Nazmu’l-musta‘zeb fi tefsîri garîbi elfâzi’l-mühezzeb. thk. Mustafa Abdulhafîz Sâlim, Mekke: el-Mektebetu’t-Ticâriyye, 1991.
• er-Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkâdir Zeynuddîn. Enmūzecu celîl fî es’ile ve ecvibe an ğarâibi âyi’t-tenzîl. thk. Abdurrahmân b. İbrâhîm el-Matrûdî, Riyâd: Dâru Âlemi’l-Kutub, 1991.
• er-Râzî, Zeynu’d-din Ebu Abdillah b. Muhammed b. Ebi Bekir b. Abdulkadir el-Hanefî. Muhtaru’s-sihâh. thk. Yusuf eş-Şeyh Muhammed, Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2002.
• es-Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût - Turkî Mustafa, Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâs, 2000.
• es-Sîrâfî, Ebû Sa‘îd el-Hasen b. Abdillâh. Şerhu ebyâti Sîbeveyh. thk. Muhammed Ali er-Rayh Haşim, Kahire: Dâru’l-Fikr, 1974.
• es-Sulemî, Ebu’l-Heysem Abbâs b. Mirdâs. Dîvânu Abbâs b. Mirdâs es-Sulemî. thk. Yahya el-Cebbûrî, Beyrut: Mektebetu’r-Risâle, 1991.
• es-Suyûtî, Celâluddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-Muzhir fî ‹ulûmi’l-luga ve envâ’ihâ. thk. Fuâd Alî Mansûr, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
• Şener, H. İbrahim. “Ferkadân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 12/399-400, İstanbul, 1995.
• eş-Şenferâ, ‘Amr b. Mâlik. Dîvânu’ş-Şenferâ. thk. İmîl Bedî‘ Ya‘kûb, Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1996.
• eş-Şeybânî, Ebû Abdillah Ahmed b. Hanbel. Musnedu’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût, Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2001.
• et-Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Cāmi‘u’l-beyān ‘an te’vīli âyi’l-Kur’ān. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Turkî, Beyrut: Dâru Hecer, 2001.
• et-Tâî, Ebû ‘Abdillâh Cemâluddîn Muhammed b. ‘Abdillâh İbn Mâlik. Şerhu Teshîli’l-fevâid. thk. ‘Abdurrahmân es-Seyyid - Muhammed Bedevî el-Mahtûm, Daru Hacer, 1990.
• et-Temîmî, Ebû Şureyh Evs b. Hacer b. Attâb. Dîvânu Evs b. Hacer. thk. Muhammed Yûsuf Necm, Beyrut: Dâru Sâdır, 1979.
• et-Tevhîdî, Ebû Hayyân Alî b. Muhammed. es-Sadâka ve’s-sadîk. thk. İbrâhim el-Kîlânî, Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Mu‘âsır, 1998.
• el-‘Uklî, Nemir b. Tevleb. Dîvânu Nemir b. Tevleb el-‘Uklî. thk. Muhammed Nebîl Tureyfî, Beyrut: Dâru Sadr, 2000.
• el-Veşşâ’, Ebu’t-Tayyib Muhammed b. Ahmed b. İshâk. el-Muveşşâ. thk. Kemal Mustafa, Mısır: Mektebetu’l-Hancî, 1953.
• el-Yemânî, Muhammed b. İbrahim İbnu’l-Vezîr. el-‘Avâsım ve’l-kavâsım fi’z-zebbi ‘an sunneti Ebi’l-Kâsım. thk. Şuayb el-Arna’ût, Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1994.
• ez-Zebîdî, Muhammed b. Muhammed Murtazâ. Tācu’l-‘arūs min cevāhiri’l-kāmūs. thk. Komisyon, Dâru’l-Hidâye, ts.
• ez-Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. Esâsu’l-belâga. thk. Muhammed Bâsıl ‘Uyûnu’s-Sûd, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
• ez-Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Mustaksâ fî emsâli’l-ʿArab. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1987.
• Zamur, Hüseyin. “Kur’ân-ı Kerîm’de Ebed ile Hülûd Kavramları ve Bunların Meallerdeki Yansımaları”, Artuklu Akademi 11/2 (Aralık 2024), 338-353.
• ez-Zubyânî, Ebû Umâme Ziyâd b. Muâviye en-Nâbiga. Dîvânu en-Nâbiga ez-Zubyânî. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim, Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts.
• ez-Zübeydî, Ebû Sevr ‘Amr b. Ma‘dîkerib. Şi‘ru ‘Amr b. Ma‘dîkerib ez-Zübeydî. nşr. Mutâ‘ et-Tarâbîşî, Dımaşk: Mecma‘u’l-Lugati’l-Arabiyye, 1985.