Öz

Çalışmamız, birbiriyle bağlantılı iki ana kısımdan oluşmaktadır. Öncelikle Osmanlı’nın geçmişten devraldığı bir yönetim geleneğini üzerinden, Bâtıni kesimlere daha özelde ise Nusayrilere karşı algı ve tutumu incelenmektedir. Bunun ötesinde, değişen şartlar dâhilinde, II. Abdülhamit döneminde, devletin resmi siyasası olan İslamcılığın belirlediği sınırlar dezavantajlar ve hedefler ışığında yine Nusayri ahalisine karşı yaklaşım ve bununla ilişkili gelişmeler ele ele alınacaktır. Bu kapsamda, Antakya bölgesindeki Nusayri ahalisinin yerelde yaşadığı olumsuzluklar ve Osmanlı hükümetinin buna karşı geliştirdiği önlemleri ayrıntılarıyla inceleyeceğiz. Bu bağlamda Osmanlı’nın Antakya Nusayrilerine dönük tatbik ettiği eğitim politikasının işleyişi ve beraberinde ortaya çıkan sorunlara değineceğiz. İkinci kısımda ise Antakya Nusayrilerinin önemli bir inanç önderi olan Süveydiyeli Şeyh İbrahim’in tutuklanıp önce Akka’ya ardından da Karataş’a uzaklaştırılmasının nedenleri ve bununla ilişkili yaşanan gelişmeleri işleyeceğiz. Bu bağlamda İngiliz ve Fransız diplomatik temsilcileri ile kurulan ilişkinin Şeyhin sürgünündeki etkisi değerlendireceğiz. Yanı sıra Osmanlı mercilerinin, İran ile kurulan münasebet üzerinden Şeyh İbrahim’e şüpheyle bakılması ve bunun paralelinde gündeme gelen ‘Alevi’ tabirinden duyulan rahatsızlık mevzusu da ele alınacağız. Osmanlı arşivi ve İngiliz Foreign Office kayıtları ve diğer kaynaklara başvurduğumuz çalışmamız bölgesel tarih araştırmalarına katkıda bulunacaktır.

Two-Edged Politics: A New Assessment of the Nusayris during the Period of Abdulhamid II and the Exile of Sheikh Ibrahim

Öz

This study consists of two interconnected parts. The first part builds on the Ottoman Empire’s traditional and institutionalised perception attitude the Batiniyya sect, and more specifically towards the Nusayris. Furthermore, the study examines the changing context and how Islamism defined the limits, drawbacks, and objectives of the Ottoman Empire’s approach towards the Nusayris during the reign of Abdulhamid II. We detail the hardships faced by the Nusayri population in the Antioch region and the measures taken by the Ottoman government to address them. As such, we discuss the functioning of the Ottoman education policy towards the Nusayris in Antioch and its consequences. The second part examines the reasons behind the arrest and subsequent transfer of Sheikh Ibrahim of Suveydiya, a prominent religious leader of the Nusayri community in Antioch, first to Acre and then to Karatash. In this context, we discuss the impact of the relationship established with British and French diplomatic representatives on the Sheikh's exile. In addition, in this part we will concentrate on Ottoman authorities’ suspicion about Sheikh Ibrahim’s relations with Iran, and the resulting discomfort with the term 'Alevism'. Our study, which builds on the Ottoman archives, British Foreign Office records and other sources, will contributes to regional history research.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Islamisim
• Antioch
• Nusayris
• Sheikh Ibrahim Jill

Teşekkür

I would like to thank Dr. Mehmet Yusuf Çelik, Assistant Professor, for his unwavering support throughout our research.

İKİ UÇLU SİYASET: II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE NUSAYRİLER ÜZERİNE YENİ BİR DEĞERLENDİRME VE ŞEYH İBRAHİM’İN SÜRGÜNÜ

Öz

Çalışmamız, birbiriyle bağlantılı iki ana kısımdan oluşmaktadır. Öncelikle Osmanlı’nın geçmişten devraldığı bir yönetim geleneğini üzerinden, Bâtıni kesimlere daha özelde ise Nusayrilere karşı algı ve tutumu incelenmektedir. Bunun ötesinde, değişen şartlar dâhilinde, II. Abdülhamit döneminde, devletin resmi siyasası olan İslamcılığın belirlediği sınırlar dezavantajlar ve hedefler ışığında yine Nusayri ahalisine karşı yaklaşım ve bununla ilişkili gelişmeler ele ele alınacaktır. Bu kapsamda, Antakya bölgesindeki Nusayri ahalisinin yerelde yaşadığı olumsuzluklar ve Osmanlı hükümetinin buna karşı geliştirdiği önlemleri ayrıntılarıyla inceleyeceğiz. Bu bağlamda Osmanlı’nın Antakya Nusayrilerine dönük tatbik ettiği eğitim politikasının işleyişi ve beraberinde ortaya çıkan sorunlara değineceğiz. İkinci kısımda ise Antakya Nusayrilerinin önemli bir inanç önderi olan Süveydiyeli Şeyh İbrahim’in tutuklanıp önce Akka’ya ardından da Karataş’a uzaklaştırılmasının nedenleri ve bununla ilişkili yaşanan gelişmeleri işleyeceğiz. Bu bağlamda İngiliz ve Fransız diplomatik temsilcileri ile kurulan ilişkinin Şeyhin sürgünündeki etkisi değerlendireceğiz. Yanı sıra Osmanlı mercilerinin, İran ile kurulan münasebet üzerinden Şeyh İbrahim’e şüpheyle bakılması ve bunun paralelinde gündeme gelen ‘Alevi’ tabirinden duyulan rahatsızlık mevzusu da ele alınacağız. Osmanlı arşivi ve İngiliz Foreign Office kayıtları ve diğer kaynaklara başvurduğumuz çalışmamız bölgesel tarih araştırmalarına katkıda bulunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• İslamcılık
• Antakya
• Nusayriler
• Şeyh İbrahim Cilli

Teşekkür

Araştırmamız süresince desteğini esirgemeyen Dr. Öğretim Üyesi Mehmet Yusuf Çelik'e teşekkür ederim

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, Cilt 7/I-II. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1994.
2. Akpınar, Alişan. “II. Abdülhamid Dönemi Devlet Zihniyetinin Alevi Algısı”. Kızılbaşlık Alevilik Bektaşilik, Tarih-Kimlik-İnanç-Ritüel. Der. Yalçın Çakmak - İmran Gürtaş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. 215-225.
3. Alkan, Necati. Non-Sunni Muslims in the Late Ottoman Empire, State and Missionary Perceptions of the Alawis. London: I. B. Tauris, 2022.
4. Bağlıoğlu, Ahmet. Nusayrîliğin Teşekkül Süreci, İnanç ve Ritüelleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
5. Baktıaya, Adil. Osmanlı Suriyesi’nde Arapçılığın Doğuşu, Sosyo-Ekonomik Değişim ve Siyasi Düşünce. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
6. Buzpınar, Tufan. Hilafet ve Saltanat, II. Abdülhamid Döneminde Halifelik ve Araplar. İstanbul: Alfa, 2016.
7. Chirol, M. Valentine. “A Few Words about the Nineteenth Century”. The Fortnightly Review. Ed. John Morley. London: Chapman and Hall Limited, 1 April 1882. CLXXXIV/411-438.
8. Çakmak, Yalçın. Sultanın Kızılbaşları, II. Abdülhamid Dönemi Alevi Algısı ve Siyaseti. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.

9. Çapar, Ali. “Mezhepçilik, Pragmatizm ve Müzakere: 16 ile 19. Yüzyıllarda Osmanlı Nusayri İlişkileri ve Nusayrilerin Değişen Statüleri”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 22 (2020), 111-148. https://doi.org/10.24082/2020.abked.291
10. ___________. “Governance in the Periphery through Schooling: Educational Policies and Nusayri/‘Alawi Children in Late Ottoman Syria”. Paedagogica Historica 60/2 (2024), 248-267. https://doi.org/10.1080/00309230.2022.2147015
11. Çetinsaya, Gökhan. “II. Abdülhamid’in İç Politikası: Bir Dönemlendirme Denemesi”. Osmanlı Araştırmaları XLVII (2016), 353-409. https://doi.org/10.18589/oa.583218
12. Deringil, Selim. İktidarın Sembolleri ve İdeoloji, II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909). Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
13. ___________. “II. Abdülhamid Döneminde Devletin Kamusal İmajının Dönüşümü: İdeolojik Meseleler ve Tepkiler (1876-1908)”. Simgeden Millete II. Abdülhamid’den Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009. 111-139.
14. ___________. “Irak’ta Şiiliğe Karşı Mücadele: II. Abdülhamid Döneminde Bir Osmanlı Karşı Propaganda Örneği”. Simgeden Millete II. Abdülhamid’den Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009. 141-163.
15. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Yayına Haz. Aydın Sami Güneyçal. 33. Baskı. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2017.
16. Eğilmez, Devrim Burcu. Osmanlı İmparatorluğu’nda Hoşgörü Söylemi (1545-1566). İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
17. El-Bağdadî, Abdülkahir. Mezhebler Arasındaki Farklar. Önsöz ve Notlarla Çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
18. El-Hakim, Yusuf. Suriyya ve’l-Ahd el-Osmani. Beyrut: Darü’n-Nehar Lil-Neşr, 1991.
19. Et-Tavîl, Muhammed Emîn Gâlib. Arap Alevîleri Tarihi. Arapçadan çev. İsmail Özdemir. Adana: Karahan Kitabevi, 2010.
20. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Kütahya-Manisa-İzmir-Antalya-Karaman-Adana-Halep-Şam-Kudüs-Mekke-Medine. Haz. Seyit Ali Kahraman. 9/1. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
21. Friedman, Yaron. The Nusayri-‘Alawis: An Introduction to the Religion, History and Identity of the Leading Minority in Syria. Leiden-Boston: Brill, 2010.
22. Georgen, François. Sultan Abdülhamid. Çev. Ali Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
23. Heinzelmann, Tobias. Cihaddan Vatan Savunmasına, Osmanlı İmparatorluğu’nda Genel Askerlik Yükümlülüğü 1826-1856. Çev. Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.
24. İbn Battuta Tancî, Ebu Abdullah Muhammed. İbn Battûta Seyahatnamesi-I. Çev., inceleme ve notlar: A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
25. Karpat, Kemal. İslam’ın Siyasallaşması. Çev. Şiar Yalçın. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
26. Kiremit, İlker. XIX. Yüzyılda Nusayriler (Arap Alevileri). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
27. ___________. “Nusayriler (Arap Alevileri) Üzerine Bir Değerlendirme: Kimlik ve Öteki Olma”. Kızılbaşlık Alevilik Bektaşilik, Tarih-Kimlik-İnanç-Ritüel. Der. Yalçın Çakmak - İmran Gürtaş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. 369-395.
28. ___________. Değişim Sürecinde Bir Osmanlı Sancağı: Lazkiye (1864-1918). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
29. ___________. “Süveydiye’de İngiliz-Amerikan Protestan Misyonerleri ve Osmanlı Siyaseti (1846-1923)”. Belleten 87/308 (2023), 195-232. https://doi.org/10.37879/belleten.2023.195
30. Mardin, Şerif. “19. Yüzyılda Düşünce Akımları ve Osmanlı Devleti”. Türk Modernleşmesi, Makaleler 4. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012. 81-100.
31. Mertcan, Hakan. Türk Modernleşmesinde Arap Aleviler (Tarih, Kimlik, Siyaset). Adana: Karahan Kitabevi, 2013.
32. Moosa, Matti. Extremist Shiites: The Ghulat Sect. New York: Syracuse University Press, 1988.
33. Ocak, Ahmet Yaşar. “XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Resmi İdeolojisi ve Buna Muhalefet Problemi”. Türkiye Sosyal Tarihinde İslamın Macerası, Makaleler-İncelemeler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010. 57-68.
34. ___________. “Tarihsel Süreç İçinde Türklerin İslam Yorumu (Tarih Boyunca Türkler ve İslam Problemine Genel Bir Bakış Denemesi)”. Türkler, Türkiye ve İslâm, Yaklaşım, Yöntem ve Yorum Denemeleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. 23-76.
35. ___________. “II. Abdülhamit Dönemi İslamcılığının Tarihi Arka Planı: Klasik Dönem Osmanlı İslam’ına Genel Bir Bakış Denemesi”. Türkler, Türkiye ve İslâm, Yaklaşım, Yöntem ve Yorum Denemeleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. 77-95.
36. ___________. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhitler 15-17. Yüzyıllar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.