Abu Al-Hudhayl Al-'Allaf's Understanding of Attributes

Öz

Abu al-Hudhayl al-'Allaf a significant theologian who greatly contributed to the formation of the Mu'tazilite school, particularly concerning its most defining principle among the five fundamentals: Tawhid (Divine Unity). This principle is founded on the assertion that God is the sole eternal (qadīm) being, and all other existents are contingent (ḥādith). Allâf shaped the principle of Tawhid by thoroughly examining God's essence (dhāt), attributes (ṣifāt), and the relationship between them. He evaluated the views presented up to his time, absolutely exonerating God from any resemblance to creation and from corporeal properties, change, or contingency, thereby solidifying the Mu'tazilite doctrine. Allâf adhered to the formula of the unity of essence and attributes, a shared belief among his Mu'tazilite predecessors. According to this view, accepting attributes as independent existents would necessitate them being either eternal or contingent, depending on their relation to God's essence; if they were eternal, it would lead to ta'addud al-qudamā' (the multiplicity of eternals), and if they were contingent, it would imply God's essence resembling contingent beings—both conclusions undermining the reality of God as the single eternal being. Consequently, Allâf rejected the expression of attributes in their verbal noun form, asserting that God is powerful by His essence and knowing by His essence, with the same applying to His other attributes.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Allâf
• Mu'tazilah
• Attributes
• Tawhid
• Ta'addud al-qudamā'

EBÜ’L-HÜZEYL EL-ALLÂF’A GÖRE İLÂHÎ SIFATLAR: TENZİHÇİ BİR YORUMUN TAHLİLİ

Öz

Ebü’l Hüzeyl el-Allâf, Mu’tezile’nin beş esasından en belirleyici olan tevhid ilkesi başta olmak üzere, ekolün şekillenmesinde önemli katkısı olmuş bir kelâm alimidir. Tevhid ilkesi, Allah’ın tek kadim olduğu, O’nun dışındaki bütün varlıkların hadis olduğu söylemi üzerinden temellendirilmiştir. Allah’ın zâtı, sıfatları ve zât-sıfat ilişkisi tüm yönlerden ele alınarak tevhid ilkesi şekillenmiştir. Allâf yaşadığı döneme kadar konuya ilişkin ortaya atılan görüşleri değerlendirmiş; Allah Teâlâ’yı, mahlukâtla benzeşme, onlara ait özellikler olan cismiyyet, değişim, hudûs gibi durumlardan mutlak bir şekilde tenzih ederek Mu’tezilî söylemi tahkim etmiştir. Allâf konuyu ifade ederken selefleri olan Mu’tezilî zevâtın ortak söylemi olan zât-sıfat birliği formülüne sadık kalmıştır. Buna göre sıfatların müstakil birer varlık olarak kabul edilmesi; Allah’ın zatıyla olan ilişki durumuna göre kadim veya hadis olmaları gerekecektir. Kadîm olmaları taaddüd-ü kudemâ’ya sebep olacak, hadis olmaları ise Allah’ın zâtını hadis varlıklara benzetme anlamına gelecektir. İki durum da Allah’ın tek kadim olması hakikatine halel getirmektedir. Bu sebeple Allâf sıfatların mastar formunda ifade edilmesini reddetmiş, Allah Teâlâ’nın zâtıyla kâdir, zâtıyla âlim olduğunu, diğer sıfatlarda da durumun böyle olduğunu söylemiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Allâf
• Mu’tezile
• Sıfatlar
• Tevhid
• Taadüd-ü kudemâ

Kaynakça

1. Bedevî, Abdurrahman Bedevî. Mezâhibu’l-İslâmiyyîn. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1997.
2. Abdülhamid, İrfan. İslâm’da İ’tikâdî Mezhepler ve Akaid Esasları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2015.
3. Ahres, Talat. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf el-Mu‘tezilî ve arâuhu’l-kelâmiyye ve’l-felsefiyye. Beyrut: Dâru’l-Hadr, 1994.
4. Aklûk, Abdullatîf b. Riyâd. Menhecü’l Mu‘tezile fî Tevhîdi’l Esmâ ve’s-Sıfât. Gazze: Câmiatû’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans, 2011.
5. Aydınlı, Osman. İslâm Düşüncesinde Aklileşme Süreci. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2013.
6. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. Beyrut: Dâru’l-Âfâkül-Cedîde, 2. Baskı, 1977.
7. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. Naim Hüseyn Zerzûr. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2013.
8. Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib. Tasaffuhu’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Wilfred Madelung - Sabine Schmidtke. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006.

9. Belhî, Ebu’l-Kâsım Abdullah b. Ahmed b. Mahmud. Kitabu’l-makâlât ve meahu ’uyunu’l-mesâilli ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu, Racih Kürdî, Abdulhamid Kürdî. İstanbul: Kuramer, 1. Basım, 2018.
10. Beyâzizâde, Ahmed Hasan b. Sinanuddîn. el-Usûlu’l-munîfe li’l-İmam Ebî Hanîfe. thk. İlyas Çelebi. İstanbul: İFAV, 2014.
11. Cürcânî, Ali Muhammed b. Ali ez-Zeyn eş-Şerîf. Kitâbu’t-Ta’rîfât. thk. Komisyon. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1. Basım, 1983.
12. Çelebi, İlyas. “Sıfat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/100-106. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
13. Ebû Hanife, Nu’man b. Sabit. İmâm-ı A’zam’ın Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV, 8. Basım, 2012.
14. Erdemci vd., Cemalettin. Sistematik Kelâm. ed. Fadıl Ayğan. İstanbul: Beyan Yayınları, 2020.
15. Eş’arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ihtilâfü’l-musallîn. thk. Helmut Ritter. Weisbaden: Franz Steiner, 1980.
16. Eş’arî, Ebu’l-Hasan el-Eş’ari. İlk Dönem İslâm Mezhepleri. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
17. Frank, M. Richard. “The Divine Attributes According to The Teaching of Abu’l Hudhayl al-Allaf”. Early Islamic Theology: The Muʿtazilites and al-Ashʿarī 2 (2007), 451-506.
18. Güdekli, Hayrettin Nebi. Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin Zât-Sıfat İlişkisine Yaklaşımı: Haller Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2008.
19. Gurâbî, Ali Mustafa. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf. thk. Mahmud Tevfîk. Mısır: Matbaatu Hicâzî, 1. Basım, 1949.
20. Hayyât, Ebu’l-Hüseyin. Kitâbu’l-intisâr ve’r-red alâ İbni’r-Ravendî el-mulhid. thk. Nyberg. Beyrut: Mektebetu Dâri’l-Arabiyye, 2. Basım, 1993.
21. Hayyât, Ebu’l-Hüseyin. Kitâbu’l-İntisâr ve’r-red alâ İbni’r-Râvendî el-mulhid. çev. Metin Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2018.
22. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâ’ü ebnâi’z-zemân. thk. İhsan Abbâs. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1971.
23. İbnü’l-Murtazâ, Ahmed b. Yahya. Tabakâtu’l-Mu‘tezile. thk. Susanna Defelt Wilzer. Beyrut: Dâru’l-Mektebetu’l-Hayât, 1961.
24. İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdi Lidînillah Ahmed b. Yahyâ. Mu‘tezile’nin Biyografik Tarihi. çev. Hüseyin Maraz. İstanbul: Endülüs, 2018.
25. Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu’l-usûli’l-hamse. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
26. Kâdî Abdülcebbâr, Ahmed el-Hemedânî. Fazlü’l-i‘tizâl ve tabakātü’l-Mu‘tezile ve mübâyenetühüm li-sâ’iri’l-muhâlifîn. thk. Fuâd Seyyid - Eymen Fuâd Seyyid. Beyrut: Orient-Institut Beirut, 2017.
27. Keskin, Mehmet. Dırâr b. Amr ve Görüşleri. Ankara: Sonçağ, 1. Basım, 2022.
28. Keskin, Mehmet. İmam Eş’ari ve Eş’arilik. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
29. Koloğlu, O. Şener. “Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin Ahvâl Teorisi Üzerine Bazı Mülahazalar”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (01 Haziran 2007), 195-214.
30. Merve, Hüseyin. Nezeâtu’l-mâddiyye fi’l-felsefeti’l-Arabiyyeti’l-İslâmiyye. Beyrut: Dâru’l-Farâbî, 2. Basım, 2008.
31. Mürtazâ, Ahmed b. Yahya. el-Münye ve’l-emel. Haydarabad: Dâiretu’l-Maârifi’l-İlmiyye, 1312.
32. Nâdir, Elbîr Nasrî. Felsefetu’l-Mu‘tezile. 2 Cilt. İskenderiyye: Matbaatu Dâri’n-Neşri ve’s-Sekâfe, ts.
33. Neşşâr, Ali Sâmî. Neş’etu’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 9. Basım, 1978.
34. Öz, Ruhullah. Antropomorfist Tanrı Tasavvuruna Karşı Fahreddin er-Râzî’nin Tenzih Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
35. Özler, Mevlüt. İslâm Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Rağbet, 2005.
36. Safedi, Selahuddin Halil b. Aybek b. Abdullah. el-Vâfî bi’l-vefeyât. ed. Ahmed Arnavut, Türki Mustafa. Beyrut: Dâru İhyâi Turâsi’l-Arabî, 2000.
37. Sarıca, Abdulkerim İskender. Mu‘tezile’nin Teşekkül Döneminde İlâhî Sıfatlar. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
38. Şehristânî, Ebu’l-Feth Tacuddin Muhammed b. Abdulkerim b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2011.
39. Şevâşî, Süleyman. Vâsıl b. Ata ve ârâuhü’l-kelâmiyye. Dâru’l-Arabiyye li’l-Küttâb, 1993.
40. Tahânevî, Muhammed Ali. Keşşâfu ıstılahâti’l-funûn. thk. Ali Dahruc. 2 Cilt. Lübnân: Mektebetu Lubnân, 1996.
41. Wolfson, H. Austryn. Kelâm Felsefeleri. çev. Kasım Turhan. İstanbul: Kitabevi, 2016.
42. Yurdagür, Metin. “Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/330-332. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
43. Zeynî, Muhammed Abdurrahîm. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf arâuhu’l-kelâmiyye ve’l-felsefiyye. Mısır: Dâru’l-Yakîn, 2010.