The Kirkuk Barracks as One of the Military Structures of The Ottoman Empire in the 19th Century

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 2, 269 - 293, 31.12.2025

Arkan Naji Mizrab

https://doi.org/10.54078/savsad.1715892

Öz

From the late 18th century onwards, the weakening Ottoman Empire initiated extensive military reforms to restore central authority. With the abolition of the Janissary Corps in 1826, the foundations of a modern army were laid, and in this process, regular and organized military structures, referred to as “barracks” in the modern sense, began to be constructed. This transformation led to the construction of new barracks not only in Istanbul and Anatolia but also across various regions of the empire. The modern military system was hierarchically organized into regiments, battalions, and companies, creating a necessity for the training of disciplined and well-educated soldiers. Accordingly, these barracks represent not only the first tangible manifestations of Western influence on Ottoman architecture but also concrete indicators of military modernization. In this context, the Kerkük Barracks, built in 1863, contributed to the enhancement of financial and administrative resources allocated for military services by centralizing all military units under one roof. Kerkük held strategic importance for the Ottoman central administration, especially in controlling northern regions of Iraq along the Iranian border. Military architectural literature from the late 19th century includes detailed technical specifications concerning the location and planning of barracks. According to these documents, barracks were generally designed in linear, rectangular, or U-shaped plans and classified according to their functions as infantry, cavalry, or artillery barracks.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Kerkük , Military Structures , Barracks

XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Askerî Yapılarından Kerkük Kışlası

Öz

XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren zayıflayan Osmanlı Devleti, merkezi otoritesini yeniden tesis etmek amacıyla askerî yapısında köklü reformlara gitmiştir. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın ilgasıyla birlikte, modern ordunun temelleri atılmış ve bu doğrultuda, bugünkü anlamda “kışla” olarak nitelendirilebilecek düzenli ve teşkilatlı askerî yapılar inşa edilmeye başlanmıştır. Bu dönüşüm sürecinde başta İstanbul ve Anadolu olmak üzere imparatorluğun çeşitli bölgelerinde yeni kışla binaları inşa edilmiştir. Modern askerî anlayışa uygun şekilde teşkilatlanan yeni ordu; alay, tabur ve bölük şeklinde hiyerarşik bir yapıya kavuşturulmuş, bu doğrultuda eğitimli ve disiplinli asker yetiştirilmesi amacıyla çağdaş kışla yapılarının inşası zaruri hâle gelmiştir.
Askerî gereksinimler doğrultusunda inşa edilen bu kışlalar, yalnızca Osmanlı mimarisinde Batı etkisinin ilk fiziksel tezahürleri olarak değerlendirilmemekte, aynı zamanda askerî modernleşme sürecinin somut göstergeleri arasında yer almaktadır. Bu bağlamda incelenen Kerkük Kışlası, 1863 yılında inşa edilmiş olup, tüm askerî birimlerin bu yapıda toplanması, askerî hizmetlere yönelik bina inşasında mali ve idari imkânların artırılmasına katkı sağlamıştır. Kerkük, bu dönemde Osmanlı merkezi idaresi açısından, özellikle Irak’ın İran sınırındaki kuzey bölgelerinin denetiminde stratejik bir rol üstlenmiştir. XIX. yüzyılın sonlarına ait askerî mimarlık literatüründe yer alan teknik şartnameler, kışla yapılarının nerede ve hangi plan dâhilinde inşa edilmesi gerektiğine dair ayrıntılı bilgiler içermektedir. Bu belgelere göre, kışla yapıları genellikle doğrusal, dikdörtgen ya da U biçiminde tasarlanmakta; aynı zamanda işlevlerine göre piyade, süvari ve topçu kışlaları şeklinde sınıflandırılmaktadır. Böylece Osmanlı taşra politikası, askerî mimarlık, idari düzenlemeler ve stratejik planlamanın birbirini tamamladığı bütünsel bir yapıyı temsil etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Kerkük , Askeri , Kışla.

Kaynakça

• Aksan, V. (2012). Kuşatılmış bir imparatorluk: Osmanlı harpleri 1700-1870 (G. Çağalı Güven, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Akyüz, F. (2015). Osmanlı ordusunun modernizasyonu: Irak ve Hicaz ordusu örneği (1848–1876) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Armaoğlu, F. (2018). 20. yüzyıl siyasi tarihi 1914–1995 (2. baskı). Kronik.
• Avcı, İ. A. (2019). Avrak mınel eldakire (Cilt 1). Avcı Yayınevi.
• Avcı, Y. (2004). Değişim sürecinde bir Osmanlı kenti: Kudüs (1890–1914). Phoenix Yayınları.
• Aydın, M. (2019). İstanbul ve Anadolu’da bulunan askerî kışlaların Osmanlı ekonomisine etkileri (1850-1860) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Başkanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (2006). Osmanlı döneminde Irak.
• Bayatlı, N. (2002). Osmanlı döneminde Kerkük şehrinin siyasi durumu ve önemi. Kandaşlık, 15, 15–33.
• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK), 43/10.
• Çelik, Y. (2018). II. Mahmud devrinde idari-askerî bir üs: Rami Kışlası. Osmanlı Araştırmaları, 52, 227–266.
• Çetinsaya, G. (1999). Irak. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 19, ss. 93–95). TDV Yayınları.
• Çiftçi, A., & Seçkin, N. (2005). 19. yüzyılda İstanbul’da inşa edilen askerî yapıların koruma sorunları. Megaron: Yıldız Technical University, Faculty of Architecture E-Journal, 1(1), 51–66.
• Dalğın, Y. (2019). II. Mahmud devri askerî yapılarından Davud Paşa Kışlası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Dinç, F. (2016). XIX. yüzyılda Kerkük: Fiziki, idari ve sosyo-ekonomik yapı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Düzenli, E., & Düzenli, H. İ. (2020). Mardin’de iki modern inşa: Mardin kışlası ve müzeye dönüşümü. İDEALKENT, 11(30), 648–677.
• Ed-Dûrî, A. (1991). Bağdat. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 4, ss. 425–433). TDV Yayınları.
• El-Abbasî, M. S. S. (2005). Kerkük fi avahir ahd el-Otmani avdâuha el-idariye ve’l-ktisadiye ve’l-tekâviye [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Camiat Musul.
• El-Azzavî, A. (2004). Tarihü’l-Irak beyne ihtilaleyn (Cilt 7). Dârel-Arabiye Lımvsuat.
• El-Daracî, S. İ. (2018). Kıshlat Bağdat (tarihiha, tahtitha, imaretiha). Mecelet Camiat el-Anbar Liulum el’İnsaninya, 1, 18–36.
• El-İzî, N. İ. (1978-1979). Saray Bağdat fel’Kıshlat. Mecelle Sumer, 34(1-2), 227–241.
• Ertuğrul, A. (2009). XIX. yüzyılda Osmanlı'da ortaya çıkan farklı yapı tipleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 13, 293–312.
• Gökçe, E. (2017). Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna asker alımı (Hamid Sancağı ve Isparta örneği). Social Sciences Research Journal, 6(4), 191–213.
• İlban, Ö. (2015). Abdülmecid döneminde taşrada yaptırılan kışlalardan bir örnek: Tırnova Kışlası. Sanat Tarihi Yıllığı, 24, 62–78.
• İnalcık, H. (2003). Mehmed II. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 28, ss. 395–407). TDV Yayınları.
• Keha, M. (2016). Mehmed Ali Paşa isyanı sırasında Mısır’ın siyasi durumuyla ilgili Sultan Abdülmecid’e sunulan bir layiha [A report given to Sultan Abdülmecid on the political state of Egypt during Mehmed Ali Pasha uprising]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(4), 1415–1434.
• Kevseroğlu, N. (2015). Safahat min tarih Kerkük mendo fecir el-tarih ila 1958. Beyit el-Hikme.
• Kurşun, Z. (1994). Dâvud Paşa Kölemen. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 38–39). TDV Yayınları.
• Küçük, C. (1988). II. Abdülhamit. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 416–424). TDV Yayınları.
• Küçük, C. (2005). Misak-ı Millî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 30, ss. 173–175). TDV Yayınları.
• Layard, A. H. (1849). Nineveh and its remains. J. Murray.
• Marufoğlu, S. (1998). Osmanlı döneminde Kuzey Irak 1831-1914. Eren Yayıncılık.
• Mehdî, N. S. (1997). El-ahya fî el-imara. Dâr el-Shun el-Takafiye.
• Musul Vilayet Salnamesi. (1308).
• Nejjar, C. M. (1991). El idaratü’l Osmaniye fi Vilayeti Bağdâd min ahdi’l Vali Mithat Paşa ila nihayati’l hükmü’l Osmanî 1869-1917. Mektebet Medbuli.
• Nevar, A. S. (1968). Tarihü’l Irak el hadis, min nihayatü’l hükmü Davud Paşa ile nihayatü’l hükmü Midhat Paşa. Dâr el-Kitab Arabiye.
• Rauf, İ. A. (1988). El-ceyş el-‘Osmanî fî’l-‘Irâk (1831–1918). Dâr al-Şuûn al-Seqâfiyye.
• Rich, C. J. (1836). Narrative of a residence in Koordistan, and on the site of ancient Nineveh. J. Murray.
• Saatçi, S. (2003). Kerkük evleri. Klasik Yayınları.
• Saatçi, S. (2009). Kerkük heviyet’u el-umraniye. Kerkük Vakfı.
• Samancı, A. K. (2004). El-Turkmani el-Iraqi lidirasat vel’buhut. Kerkük Abra Tarih Merkez.
• Saydam, A. (2002). Tanzimat’ın memurları. Türkler içinde (Cilt 13, ss. 668–678). Yeni Türkiye Yayınları.
• Saydam, A. (2006). Nâmık Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, ss. 379–380). TDV Yayınları.
• Sevin, V. (1991). Yeni Assur sanatı I: Mimarlık. Türk Tarih Kurumu.
• Şaban, İ. (2011). XIX. yüzyıl Osmanlı Irak’ında edebi ve kültürel çevre [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tunalı, A. C. (2003). Tanzimat döneminde Osmanlı kara ordusunda yapılanma (1839-1876) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yakupoğlu, E. (1976). Irak Türkleri. Boğaziçi Yayınları.
• Yazıcı, N. (2011). Osmanlı dönemi kışla mimarisi ve Samsun Kışlası. Samsun Sempozyumu içinde (ss. 636–642).
• Zabit, Ş. S. (1961). Kerkük’te içtima-i hayat folklorü. Zaman Basım Evi.
• Zâhir, K. S. (1985-1986). Kıshlat Kerkuk. Mecelle Sumer, 44(1-2), 241–258.