MODERNİZM ELEŞTİRİLERİNE İSLÂM DÜNYASINDAN EPİSTEMOLOJİK BİR KATKI: SEYYİD HÜSEYİN NASR’IN MARİFET MERKEZLİ PERSPEKTİFİ

Öz

Bu çalışma, modernizmin çağdaş insan üzerindeki etkilerini Seyyid Hüseyin Nasr’ın “marifet” odaklı eleştirel perspektifiyle incelemektedir. Nasr’ın eleştirilerinin temelini, modernizmin, insanı merkeze alarak kutsal ile olan bağı koparması ve rasyonalist bir paradigma ile aşkın olanı dışlaması oluşturmaktadır. Yazar, modernitenin yol açtığı krizleri; ontolojik-epistemolojik bunalım, manevi boşluk, kimlik krizi ve tabiatın tahribatı olmak üzere dört ana başlıkta ele almaktadır. Bilginin kutsal mahiyetinden uzaklaşarak “profanlaşması”, insanı derin bir varoluşsal anlamsızlığa ve epistemolojik sapmaya sürüklemiştir. Nasr’ın sunduğu temel çözüm, “kutsal bilgi” kaynaklı bir içsel bilgelik olan “marifet” kavramı etrafında şekillenmektedir. Bu yaklaşım, pozitivist bilim anlayışını aşarak akıl ve sezginin birlikteliğini savunan bütüncül bir bakış açısı sunmaktadır. Pratik sahada ise bir yandan eğitimde salt bilgi aktarımı olan “talim” yerine ahlâki gelişimi hedefleyen “terbiye” sürecine odaklanılmasını önerirken, diğer yandan da tabiatın istismar edilecek bir nesne değil, “makrokozmik bir vahiy” olarak görülmesini salık vermektedir. Sonuç olarak Nasr, modernizmin neden olduğu krizlerden çıkışın, marifete dayalı bir metafizik restorasyon yoluyla mümkün olduğunu vurgulayarak çağdaş insana ontolojik bir zemin sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Seyyid Hüseyin Nasr
• Modernizm
• Marifet
• Gelenek
• Kutsal Bilgi

AN EPISTEMOLOGICAL CONTRIBUTION FROM THE ISLAMIC WORLD TO THE CRITIQUES OF MODERNISM: SEYYED HOSSEIN NASR'S MA‘RIFA-CENTERED PERSPECTIVE

Öz

This study examines the effects of modernism on contemporary human beings through Seyyed Hossein Nasr’s “ma‘rifa”-centered critical perspective. The foundation of Nasr’s critique lies in modernism’s severing of the bond with the sacred by placing man at the center and excluding transcendence through a rationalist paradigm. The author addresses the crises caused by modernity under four main headings: ontological-epistemological turmoil, spiritual emptiness, identity crisis, and the destruction of nature. The distancing of knowledge from its sacred character, leading to its “profanation,” has driven humanity into profound existential meaninglessness and epistemological deviation. Nasr’s proposed solution revolves around the concept of ma‘rifa—an inner wisdom derived from sacred knowledge. This approach transcends the positivist understanding of science and offers a holistic perspective that advocates the unity of reason and intuition. On the practical level, he suggests focusing on tarbiya (ethical cultivation) instead of mere ta‘līm (information transfer) in education, while also urging that nature be regarded not as an object of exploitation but as a “macrocosmic revelation.” In conclusion, Nasr emphasizes that overcoming the crises brought about by modernism is possible through a metaphysical restoration grounded in ma‘rifa, thereby providing contemporary humanity with an ontological foundation.

Anahtar Kelimeler

• Seyyed Hossein Nasr
• Modernism
• Ma‘rifa
• Tradition
• Sacred Knowledge

Kaynakça

1. Altun, F. (2021). Modernleşme Kuramı. İstanbul: İnsan Yayınları.
2. Apter, D. E. (1965). The Politics of Modernization. Chicago and London: University of Chicago Press.
3. Bal, H. (2007). Çevirenin Önsözü. Barry Holden, Liberal Demokrasiyi Anlamak (H. Bal, Çev.). Ankara: Liberte Yayınları.
4. Eisenstadt, S. N. (1966). Modernization: Protest and Change. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall.
5. Feyerabend, P. (1999). Yönteme Karşı (E. Başer, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
6. Gaus, G. F. (2016). Siyaset Kavramları ve Siyaset Kuramları (N. Akdere, Çev.). Ankara: Phoenix Yayınları.
7. Güler, F. (2017). Seyyid Hüseyin Nasr. İ. H. Üçer (Ed.) İslam Düşünce Atlası 3 içinde (s. 1254-1255), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
8. Hahn, L. E., Auxier, R. E. & Stone, L. W. (Eds) (2001). The Philosophy of Seyyed Hossein Nasr. Chicago and LaSalle, lllinois: Open Court.

9. Heywood, A. (2011). Siyasetin Temel Kavramları (H. Özler, Çev.). Ankara: Adres Yayınları.
10. Huntington, S. P. (1968). Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press.
11. Huntington, S. P. & Dominguez, J. I. (1975). Siyasal Gelişme (E. Özbudun, Çev.). Ankara: Siyasi İlimler Derneği Yayınları.
12. Inkeles, A. & Smith, D. H. (1974). Becoming Modern: Individual Change in Six Developing Countries. Cambridge: Harvard University Press.
13. Kalın, İ. (2009). Modern Dünyada Geleneksel İslâm’ın İzini Süren Bir Hakîm: Seyyid Hüseyin Nasr. İş Ahlakı Dergisi, 2(3), 135-141.
14. Kant, I. (2010). “Aydınlanma Nedir” Sorusuna Yanıt. Kant içinde (s. 263-273), (N. Bozkurt, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
15. Köker, L. (1990). Modernleşme, Kemalizm ve Demokrasi. İstanbul: İletişim Yayınları.
16. Köker, L. (2008). Rousseau ve Demokrasi ya da Liberal Teorinin Eleştirisinin Ögeleri Üzerine Bir İnceleme. L. Köker, Demokrasi, Eleştiri ve Türkiye içinde (s. 123-137), Ankara: Dipnot Yayınları.
17. Kuhn, T. S. (1991). Bilimsel Devrimlerin Yapısı (N. Kuyaş, Çev.). İstanbul: Alan Yayıncılık.
18. Lerner, D. (1958). The Passing of Traditional Society: Modernizing the Middle East. New York: Free Press.
19. Marcuse, H. (2016). Tek Boyutlu İnsan (A. Yardımlı, Çev.) İstanbul: İdea Yayınları.
20. Marshall, G. (1999). Sosyoloji Sözlüğü (O. Akınhay ve D. Kömürcü, Çev.). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
21. Mill, J. S. (2000). Özgürlük Üstüne (A. Ertan, Çev.). İstanbul: Belge Yayınları.
22. Nasr, S. H. (1985). Batı Felsefeleri ve İslam (S. Ayaz, Çev.). İstanbul: Bir Yayıncılık.
23. Nasr, S. H. (1988). İnsan ve Tabiat (N. Avcı, Çev.). İstanbul: İşaret Yayınları.
24. Nasr, S. H. (1995a). Makaleler 1 (Ş. Yalçın, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
25. Nasr, S. H. (1995b). Bir Kutsal Bilim İhtiyacı (Ş. Yalçın, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
26. Nasr, S. H. (1996). Üç Müslüman Bilge (A. Ünal, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
27. Nasr, S. H. (1997). Makaleler 2 (Ş. Yalçın, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
28. Nasr, S. H. (2000). İslam’da Düşünce ve Hayat (F. Talılıoğlu, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
29. Nasr, S. H. (2001a). Bilgi ve Kutsal (Y. Yazar, Çev.). İstanbul: İz Yayınları.
30. Nasr, S. H. (2001b). İslam ve Modern İnsanın Çıkmazı (A. Ünal ve S. Büyükduru, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
31. Nasr, S. H. (2001c). Modern Dünyada Geleneksel İslâm (S. Büyükduru, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
32. Nasr, S. H. (2002a). İslâm’ın Kalbi (A. Demirhan, Çev.). İstanbul: Gelenek Yayıncılık.
33. Nasr, S. H. (2002b). Tabiat Düzeni ve Din (L. Boyacı, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
34. Nasr, S. H. (2006). İslâm ve Bilim (İ. Kutluer, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
35. Nasr, S. H. (2025). Genç Müslümana Modern Dünya Rehberi (O. S. Gündoğdu, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
36. Nasr, S. H., & Jahanbegloo, R. (2010). In Search oft he Sacred: A Conversation with Seyyed Hossein Nasr on His Life and Thought. Santa Barbara: Praeger.
37. Nisbet, R. (1994). Gelenek. Blackwell’in Siyasal Düşünce Ansiklopedisi, Cilt 1 (B. Peker ve N. Kıraç, Çev.). Ankara: Ümit Yayınları.
38. Parsons, T. (1951). The Social System. Glencoe, Illinois: Free Press.
39. Popper, K. R. (1989). Açık Toplum ve Düşmanları (M. Tunçay, Çev.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
40. Popper, K. R. (1998). Bilimsel Araştırmanın Mantığı (İ. Aka ve İ. Turan, Çev.). İstanbul: YKY Yayınları.
41. Rostow, W. W. (1960). The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto. Cambridge: Cambridge University Press.
42. Russ, J. (2011). Avrupa Düşüncesinin Serüveni Antik Çağlardan Günümüze Batı Düşüncesi (Ö. Doğan, Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
43. Sungur, E. (2014). Seyyit Hüseyin Nasr’a Göre Gelenek ve Modernlik. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
44. Tarnas, R. (2012). Batı Düşüncesi Tarihi, II. Cilt (Y. Kaplan, Çev.). İstanbul: Külliyat Yayınları.
45. Ülken, H. Z. (1969). Sosyoloji Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.