Hukuk Devleti Çerçevesinde Hukuki Güvenlik İlkesi: Anayasa Mahkemesi Kararları Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 1, 1 - 57, 30.06.2025

Eylem Çakmaz

https://doi.org/10.52273/sduhfd..1637729

Öz

Hukuk devleti, bireylerin temel haklarının korunmasını güvence altına alan ve hukuki güvenliğin sağlanmasını zorunlu kılan bir yönetim anlayışıdır. Hukuki güvenlik ilkesi, kanunların açık, net, öngörülebilir ve istikrarlı olması, keyfi uygulamalara yer verilmemesi ve adil yargılanma hakkının korunmasını içermektedir. Bu ilke, ulusal ve uluslararası düzenlemeler, yargı kararları ve özellikle AYM’nin uygulamaları aracılığıyla hayata geçirilmektedir.
Belirsiz yasal düzenlemeler, uzun yargılama süreçleri, hukuka aykırı işlemler hukuki güvenlik ilkesinin ihlaline yol açmaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuru ve iptal davaları yoluyla hukuki güvenlik ilkesinin somutlaştırılmasını sağlayarak hak ihlallerinin önlenmesi ile temel hakların korunmasında etkili bir başvuru yolu olmaktadır. Bu çalışmada, AYM’nin hukuki güvenlik ilkesine ilişkin kararları, norm denetimi ve bireysel başvuru kararları üzerinden incelenerek söz konusu ilkenin farklı denetim yöntemleri aracılığıyla nasıl yorumlandığı ve uygulandığı analiz edilmiştir. Denetim yollarındaki bu farklılıkların hukuki güvenlik ilkesine etkisi, güncel kararlar ışığında değerlendirilmiştir. İlk bölümde, hukuki güvenlik ilkesinin kavramsal ve teorik olarak çerçevesi çizilmiştir. Ardından, bu ilkenin ihlallerinin temel haklar üzerindeki etkileri incelenmiştir. Sonraki bölümde, Mahkeme’nin hukuk devleti ile hukuki güvenlik ilkesini ilişkilendirdiği güncel karar örnekleri üzerinden, Mahkeme’nin bu ilkeye yaklaşımı belirlenmiştir. Sonuç olarak, anayasa yargısında hukuki güvenlik ilkesinin uygulanmasına dair tartışmalı konulara çözüm önerileri sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Hukuk Devleti , Hukuki Güvenlik İlkesi , Temel Haklar , Anayasa Mahkemesi , Yargı Denetimi

The Principle Of Legal Security Within The Rule Of Law Framework: An Analysis Based On The Turkish Constitutional Court Decisions

Öz

The rule of law represents a governance approach that ensures the protection of individuals’ fundamental rights and the establishment of legal security. The principle of legal security requires that laws be clear, precise, predictable, and consistent, that arbitrary practices are avoided, and that the right to a fair trial is upheld. This principle is applied through national and international regulations, judicial decisions, and, notably, the practices of the Turkish Constitutional Court.
Unclear legal regulations, prolonged judicial procedures, and unlawful actions result in violations of legal security. The Court, through individual applications and annulment cases, plays a crucial role in preventing rights violations and safeguarding fundamental rights by concretizing legal security. This study examines the Court’s decisions on the principle of legal security, exploring its interpretation and application through norm control and individual applications. The first section provides a conceptual and theoretical explanation of legal security. The second section analyzes the impact of violations on fundamental rights. The third section identifies the Court’s approach to legal security with case examples linking it to the rule of law. Finally, the study proposes solutions to challenges in implementing legal security in constitutional jurisprudence.

Anahtar Kelimeler

Rule of Law , Legal Security , Fundamental Rights , Constitutional Court , Judicial Review

Kaynakça

• Aksoy, Sema. “Açılış Konuşması.” İçinde Kamu Hukukçuları Platformu, Hukuk Güvenliği, ed. Ece Göztepe, Ankara: Türkiye Barolar Birliği, 2013.
• Altundiş, Mehmet. “Hukuki Güvenlik İlkesi”. Yasama Dergisi, 10 (1 Aralık 2008) 60-94.
• Artantaş, Çağdaş Onur. “ ‘Rechtsstaat’, Hukuk Devleti ve Kamu Personeline Rücu’un Zorunluluğu,” Prof. Dr. Metin Günday’a Armağan C.I, Atılım Üniversitesi Yayınları No:65 (2020): 157-172.
• Aygün Eşitli, Ezgi. “Suçların ve Cezaların Kanuniliği İlkesi”, Türkiye Barolar Birliği (TBB) Dergisi, 104 (2013), 225-246.
• Cicero, Marcus Tullius. Yasalar Üzerine, Çev. C. Cengiz Çevik, 1. Basım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2016.
• Çağlar, Selda. “Hukuk Devleti Açısından Hukuki Belirlilik-Hukuk Güvenliği İlişkisi”, Hukuk Güvenliği, ed. Ece Göztepe, Ankara: Türkiye Barolar Birliği, 2013.
• — — Hukuk Devletinin Hukuki Belirlilik Üzerinden Değerlendirilmesi, İstanbul: Beta Yayınevi, 2013.
• Çaptuğ, Mehpare. “ Hukuki Güvenlik İlkesinin Kavramsal Gelişimi”. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, 9/17 (2021): 133-160.
• Eren, Abdurrahman. Anayasa Hukuku Ders Notları, 1. Baskı, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2018.
• Göze, Ayferi. Siyasi Düşünceler ve Yönetimler, 13. Bası, İstanbul: Beta Basım A.Ş, 2011.
• Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukuku Dersleri, 22. Baskı, Bursa: Ekin Kitabevi, 2018.
• — — İngilizce ve Fransızcadan Türkçeye Anayasa Hukuku Sözlüğü, Erişim tarihi 10 Nisan 2025.
• https://www.anayasa.gen.tr/ahgt-sozluk-tr-ing-fr.pdf içinde: Anayasa Hukukunun Genel Esasları, 1. Baskı, Bursa: Ekin Yayınevi, 2010, XVI+496.
• Gül, Cengiz. İktidarın Sınırlandırılması ve Hukuk Devleti, 1. Baskı, Ankara: Adalet yayınevi. 2010.
• Günday, Metin. İdare Hukuku, 10. Baskı, Ankara: İmaj Yayınevi, 2011.
• Gürdal, Temel ve Ekeryılmaz, Şebnem. “Vergilemede Hukuki Güvenlik İlkesinin Danıştay Kararları Işığında İncelenmesi”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 13/2 (2018): 205-226.
• Kamu Hukukçuları Platformu, Hukuk Güvenliği, Ed. Ece Göztepe, Ankara: Türkiye Barolar Birliği 2013. Erişim Tarihi 20 Ekim 2024. <https://www.kamuhukukculari.org/upload/dosyalar/HUKUK_GyVENL_.pdf> Erişim Tarihi 22 Şubat 2025.
• Karakoç, Yusuf. Genel Vergi Hukuku, 2. Baskı, Ankara: Yetkin Yayınları, 2019.
• Katoğlu, Tuğrul, “Ceza Ve Ceza Muhakemesi Hukuku Bakımından Hukuki Güvenlik İlkesi”, Kamu Hukukçuları Platformu, Hukuk Güvenliği, ed. Ece Göztepe, Ankara: Türkiye Barolar Birliği, 2013.
• Keskin, Bayram ve Yağcı, Zühal. “Türk İdare Hukukunda Hukuki Güvenlik İlkesinin Uygulanması”. Terazi Hukuk Dergisi, 13/148 ( 2018): 56-74.
• Khaled, Aldrou; Al-Sharaiyri, Qais and Jabbar, Ali. “The Role of the Legislative, Executive, and Judicial Powers in Protecting the Principle of Legal Security”. Pt. 2 Journal Legal Ethical&Regulatory, Isses 24/7 (2021):1-9.
• Kılıç, İlker. “İki Hukuk Devleti, İki Devlet Teorisi Mübadele Mantığı, Sermaye Mantığı”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4/1 (2019):93-117.
• Kriegel, Blandine, et al. The State and the Rule of Law, Princeton University Press, 1995 < http://www.jstor.org/stable/j.ctt7t6j3> Erişim Tarihi 10 Nisan 2025.
• Köküsarı, İsmail. Anayasa Hukukunda Hukuki Güvenlik İlkesi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2015.
• Lazarus, Liora. “Mapping the Right to Security”, Oxford: Hart Publishing (2007): 325-346, Erişim Tarihi 30Ağustos 2024. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2209228
• Lefroy, Augustus Henry Frazer (A.H.F), “Rome and Law”, Harvard Law Review, Vol. 20/8 (1906-1907): 606-619. <https://heinonline.org/HOL/Page?collection=journals&handle=hein.journals/hlr20&id=671&men_tab=srchresults> Erişim Tarihi 13 Ekim 2024.
• Locke, John. Two Treatises of Government, Second Edition, Cambridge University Press, 1967.<https://books.google.com.tr/books?hl=tr&lr=&id=5FziTdwA6WAC&oi=fnd&pg=PR2&dq=JOHN+LOCKE+Two+Treatises+of+Government&ots=rH80KXHkBi&sig=MYEYNbSxPLFlWYgvhI8O2MaSmx4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false > Erişim Tarihi 6 Kasım 2024.
• Locke, John. Two Treatises of Government, A New Edition, Corrected. In Ten Volumes. Vol. V. London. <https://www.yorku.ca/comninel/courses/3025pdf/Locke.pdf > Erişim Tarihi 7 Kasım 2024.
• Montesquieu. Kanunların Ruhu Üzerine (De l'esprit des lois), Çev. Berna Günen, IV. Basım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2019.
• Okur, Aykut ve Kalay, Mehmet. “Adli Yardım Sorunlar ve Çözümleri”, Genç Hukukçular Okuma Grubu. <https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/makaleler/birikimlerII/114.pdf> Erişim Tarihi 1 Ekim 2024.
• Otacı, Cengiz, “Öngörülebilirlik Bağlamında Ceza Hukuku İçtihatları ve İçtihatların Sağlaması Gereken Hukuki Güvenlik”, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi HFSA27, İstanbul Barosu (2016): 275-312.
• Özbudun, Ergun. Türk Anayasa Hukuku, 14. Bası, Ankara: Yetkin Yayınevi, 2013.
• — — Türk Anayasa Hukuku, 19. Basım, Ankara: Yetkin Yayınları, 2019.
• Paye, Jean Claude. Hukuk Devletinin Sonu, 1. Baskı, Ankara: İmge Yayınevi, 2009.
• Raz, Joseph. “Hukuk Devleti ve Erdemi”, Çev. Bilal Canatan, Hukuk Devleti (Hukuki Bir İlke Siyasi Bir İdeal), ed. Ali Rıza Çoban, Bilal Canatan, Adnan Küçük (Ankara: Adres Yayınları) 2008.
• Raz, Joseph. The Authorıty Of Law, Oxford University Press, New York, 1979. <http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/77486/1/17.pdf> Erişim Tarihi 20 Eylül 2024.
• Şirin, Tolga. Özgürlük ve Güvenlik Hakkı, Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi, Ankara: MRK Baskı ve Tanıtım, 2018. <https://www.anayasa.gov.tr/media/3544/01_ozgurluk_guvenlik_hakki.pdf> Erişim Tarihi 17 Eylül 2024.
• Teziç, Erdoğan. Anayasa Hukuku, 16. Bası, İstanbul: Beta Yayınevi, 2013.
• Uygun, Oktay. Devlet Teorisi, 7. Baskı, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020.
• — — “Hukukun Üstünlüğü İlkesi”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (YÜHFD), C.XIX, (2022: Özel Sayı): 521-558.
• Uygur, Gülriz, “Adalet ve Hukuk Devleti”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 53/3 (2004): 29-38.
• Yaylalı, Mustafa. “Hukuk Devleti ve Hukukun Üstünlüğü Kavramları: Albert Venn Dicey ve Hans Kelsen”, Liberal Düşünce Dergisi, 23/91-92 (2018): 95-111.
• Zabunoğlu, Y. Kâzım; Mumcuoğlu, Maksut; Saygılı, A. ve Zabunoğlu, H. Gökçe. Devletin Genel Kuramı Dersleri Cilt-1, Ankara: Yetkin Yayınları, 2021.