A Critical Evaluation on the Method of Substitution of Motives

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 1547 - 1588, 30.12.2025

Yasin Atalan

https://doi.org/10.52273/sduhfd..1792610

https://izlik.org/JA84XT96SW

Öz

The method of substitution of motives is a procedural method that emerged in France and Türkiye through case law and has been consistently applied. This method is generally understood as a means by which courts correct a motive element erroneously or inadequately identified by the administration in adopting an administrative act, thereby preserving its validity. Although judicial decisions frequently employ the method of substitution of motives, its theoretical and legal bases have not been thoroughly examined. While scholarly doctrine seeks certain theoretical and legal bases to legitimise the method of substitution of motives, its compatibility with administrative act theory and the principles of administrative procedural law has not been sufficiently addressed. This study adopts a critical approach to the theoretical and legal bases advanced to legitimise the method of substitution of motives, focusing on the aspects that conflict with administrative act theory and procedural principles.

Anahtar Kelimeler

Substitution of Motives , Administrative Judicial Procedure , Ex Officio Research Principle , Principle of Separation of Powers , Right to Fair Trial

Sebep İkamesi Yöntemi Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme

https://izlik.org/JA84XT96SW

Öz

Sebep ikamesi yöntemi Fransa’da ve Türkiye’de yargı içtihatları ile ortaya çıkan ve istikrarlı biçimde uygulanan bir yargılama hukuku yöntemidir. Sebep ikamesi yöntemi genel olarak, bir idari işlemin tesisinde idare tarafından hatalı ya da eksik tespit edilen sebep unsurunun yargı yerleri tarafından düzeltilmesi ve idari işlemin geçerliliğinin korunmasını sağlayan bir yöntemdir. Yargı kararlarında, sebep ikamesi yöntemine sıklıkla müracaat edilmesine karşın bu yöntemin teorik ve yasal dayanakları üzerinde pek durulduğu söylenemez. Öğretide de sebep ikamesi yönteminin meşrulaştırılması kapsamında bir takım teorik ve yasal dayanaklar aranmakla birlikte, bu yöntemin idari işlem kuramı ve idari yargılama hukuku ilkelerine uygunluğu yeterince ele alınmamaktadır. Bu çalışmada sebep ikamesi yöntemini meşrulaştırmak için ileri sürülen teorik ve yasal dayanaklara eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşılarak, sebep ikamesi yönteminin idari işlem kuramı ve yargılama usulü ilkeleri ile çelişen yönleri üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Sebep İkamesi , İdari Yargılama Usulü , Re’sen Araştırma İlkesi , Kuvvetler Ayrılığı İlkesi , Adil Yargılanma Hakkı

Kaynakça

• Akıllıoğlu T, ‘Yönetsel İşlemlerde Gerekçe İlkesi’ (1982) 15 (2) Amme İdaresi Dergisi 7–19
• Akyılmaz B, Sezginer M ve Kaya C, Türk İdare Hukuku (16. Baskı, Seçkin 2023)
• Alan N, ‘Konu Unsuru Bakımından Takdir Yetkisi ve Kanuna Aykırılık’ in İdare Hukuku ve İdari Yargı ile İlgili İncelemeler I (Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları No: 21, 1976)
• — —, ‘Türk İdari Yargısında Yerindelik ve Takdir Yetkisinin Değerlendirilmesi’ in İdari Yargıda Son Gelişmeler Sempozyumu (10–11–12 Haziran) (Danıştay Yayınları 1982) 31–83
• — —, ‘İptal Davalarının Ön ve Esastan Kabul Şartları’ (1983) 13 (50–51) Danıştay Dergisi 22–50
• Asker S, ‘Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama İlkeleri Bağlamında İdari Yargılama Usulünde Sebep İkamesi’ (2022) 7 (2) YBHD (Prof. Dr. M. Fatih Uşan’a Dekanlıkta 10. Yıl Anısına Teşekkür Armağanı) 249–287
• Atalan Y, ‘Türk İdare Hukukunda Bağlı Yetki Kavramı’ (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi SBE 2024)
• Atay E E, ‘İptal Davasının Nitelikleri ve İptal Kararlarının Uygulanması’ in Danıştay ve İdari Yargı Günü 139. Yıl (Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları No: 74, 2007) 13–95
• Balta T B, İdare Hukukuna Giriş I (TODAİE Yayınları No: 17, 1970)
• Bell J and Lichere F, Contemporary French Administrative Law (Cambridge University Press 2022)
• Bermann G A, ‘Scope of Judicial Review in French Administrative Law’ (1977) 16 (2) Columbia Journal of Transnational Law 194–254
• Bilgin H, İdari Davalar ve Çözüm Yolları (5. Baskı, Seçkin Yayınları 2025)
• Bobek M, ‘Reasonableness in Administrative Law: A Comparative Reflection on Functional Equivalence’ (2008) 2 Eric Stein Working Paper
• Bonnard R, ‘İdarenin Takdir Selahiyeti’ (Samim Bilgen çev) (1944) (171) İdare Dergisi 102–111
• Boulanger Ö D, ‘İdari İşlemin Sebep Unsuru’ (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi SBE 2016)
• Bortels H, ‘The Belgian Constitutional Court and the Administrative Loop: A Difficult Understanding’ (2017) 2 Maastricht Working Papers Faculty of Law 1–23
• Candan T, Açıklamalı İdari Yargılama Usulü Kanunu (9. Baskı, Yetkin Yayınları 2022)
• Condorelli M, ‘Administrative Loops and the “Correction” of Contested Decisions Pending Judicial Review: Efficient Tools for the Final Settlement of Disputes?’ (2024) 16 (1) Italian Journal of Public Law 197–238
• Çağlayan R, ‘İdari Yargılama Hukukunda Yargı Yerinin Sebep İkame Yetkisi’ (2016) (141) Danıştay Dergisi 9–39
• Dırbalı Öztürk Ç, ‘Türk İdari Yargı Hukukunda Sebep İkamesi Kavramı’ (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi SBE 2019)
• Erkal A, ‘Türk ve Alman Hukukunda Gerekçe Yükümlülüğü’ (2009) 17 (1) SÜHFD 119–150
• Gözler K, İdare Hukuku, Cilt 1 (3. Baskı, Ekin Yayınevi 2019)
• Gözübüyük A Ş ve Tan T, İdare Hukuku, Cilt 2 (9. Baskı, Turhan Kitabevi 2017)
• Günday M, ‘İdarenin Takdir Yetkisi’ (Yayımlanmamış Doçentlik Tezi, Ankara Üniversitesi 1982)
• — —, İdare Hukuku (10. Baskı, İmaj Yayınevi 2015)
• Hasoğlu A, ‘Danıştay Kararları Işığında İdare Hukukunda Sebep İkamesi Kavramı’ (2019) 14 (1) ERÜHFD 147–173
• İnceoğlu S, ‘Adil Yargılanma Hakkı’ in Sibel İnceoğlu (ed), İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa (3. Baskı, Beta Yayınları 2013)
• Jansen S and Eliantonio M, ‘The Modernisation of the Rules of Administrative Judicial Procedure under Scrutiny’ (2017) 7 Maastricht Working Papers Faculty of Law 1–14
• Jordao E and Rose-Ackerman S, ‘Judicial Review of Executive Policymaking in Advanced Democracies’ (2014) 66 (1) Administrative Law Review 1–63
• Kaplan G, ‘Düzeltilebilir Hukuka Aykırılıklarla Malul İdari İşlemleri İptal Edilmekten Kurtarmak Amacıyla Başvurulan Yargısal Çözümler’ in Prof. Dr. Metin Günday Armağanı, Cilt I (Atılım Üniversitesi Yayınları 2020) 595–637
• Kara B C, ‘İptal Davasında Sebep İkamesi’ (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi SBE 2018)
• Karahanoğulları O, İdarenin Hukukla Kavranması: Yasallık ve İdari İşlemler (5. Baskı, Turhan Kitabevi 2022)
• Karatepe Ş, ‘İdarenin Takdir Yetkisi’ (1991) 63 (392) TİD 63–119
• Kelsen H, ‘Nedensellik ve İsnadiyet’ (çev Zeki Hafızoğulları) (1978) 35 (1) AÜHFD 219–234
• Kmieciak Z, ‘The Efficiency of Administrative Courts’ (2013) 15 (15) Comparative Law Review 35–50
• Kornprobst B, ‘Bağlı Yetki’ (Aydın H Tuncay çev) in İdare Hukuku ve İdari Yargının Bazı Sorunları (Danıştay Yayınları 1972) 158–183
• Laubadère A and Lamothe D, Fransa’da İdari Kaza ve İdari Tasarruflar (V Pekiner ve T Akkutay çev, TODAİE Konferans Serisi 20, 1962)
• Letourneur M, Bauchet J and Meric J, Danıştay ve Bölge İdare Mahkemeleri (Recep Başpınar çev, Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları No: 18, 1973)
• Mermut G, ‘İptal Davalarının Şartı Olarak Kanuna Aykırılık’ in İdare Hukuku ve İdari Yargı ile İlgili İncelemeler I (Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları No: 21, 1976)
• Oğurlu Y, İdari Yaptırımlar Karşısında Yargısal Korunma (2. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2001)
• Özkaya Özlüer I, ‘Sit Alanlarının Planlanması’ (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi SBE 2018)
• Öztürk K B, ‘İdari İşlemin Sebep Unsuru: Yeni Bir Tanım Denemesi’ in Prof. Dr. Metin Günday Armağanı, Cilt II (Atılım Üniversitesi Yayınları 2020) 1033–1050
• Özyörük M, İdare Hukuku Dersleri (Ankara Üniversitesi 1973)
• Sever D Ç, Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında İdare Hukukunda Kanuna Dayanma İlkesi (Turhan Kitabevi 2021)
• Sigma and OECD, ‘The Functioning of Administrative Judiciaries in the Western Balkans’ SIGMA Paper No. 73 (OECD Publishing 2023)
• Söyler Y, ‘İdari Yargılama Usul Hukukunda Sebep İkamesi’ (2017) 8 (31) TAAD 533–566
• Sunay Z A, İptal Davalarında Gerekçeli Karar Hakkı (Seçkin Yayıncılık 2016)
• Ulu G, ‘İdari İşlemin Sebep Unsuru ve Yargısal Denetimi’ (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi SBE 2021)
• Ulusoy A D, Türk İdare Hukuku (5. Baskı, Yetkin Yayınları 2022)
• Woehrling J M, ‘Judicial Control of Administrative Authorities in Europe’ (2006) 6 (3) Hrvatska Javna Uprava 35–56
• Yayla Y, İdare Hukuku (2. Baskı, Beta Yayınları 2010)
• Yılmaz Y, ‘İdare Hukukunda Sebep Unsuru ve Sebep İkamesi’ (2006) 21 (21) AYİMD 83–106
• Yılmaz Özel N, Adil Yargılanma Hakkı Kriterlerinin Türk İdari Yargılama Hukuku Açısından Muhtemel ve Gerçekleşen Etkileri (On İki Levha Yayıncılık 2016)