Varşova ve Montreal Konvansiyonlarının Hava Yoluyla Eşya Taşıyıcısının Yüke İlişkin Sorumluluğunu Düzenleyen Maddi Hukuk Kuralları ve Bu Kuralların Uygulanmasının Milletlerarası Özel Hukuk Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Uluslararası hava taşımacılığı, uygulamada daha çok yolcu taşımacılığı ile yer almakla birlikte, özellikle COVID- 19 pandemisi ve sonrasında eşya (yük) taşımacılığı alanında da ön plana çıkan bir taşımacılık türüdür. Her ne kadar kara ve deniz yoluyla eşya taşımacılığının özellikle ekonomik anlamda sunduğu avantajları içermese de hava yoluyla eşya taşımacılığının en büyük artısı hız ve taşıma sırasındaki risklerin nispeten azlığıdır. Hava yoluyla eşya taşımacılığının her geçen gün lojistik alanındaki etkinliğini artırması, bu taşımacılık türünden doğan hukuki sorunların da giderek artan bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Ancak hava yolu taşımacılığını düzenleyen milletlerarası sözleşmelerin dağınıklığı ve uyuşmazlıkların boyutu dikkate alındığında taşıyıcının sorumluluğu konusunun incelenmeye değer olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, hava yolu taşımacılığı diğer taşımacılık şekillerine göre çok daha az irdelenen ve uluslararası eşya taşımacılığı alanında çok daha az akademik çalışmaya konu olan bir taşımacılık şeklidir. Çalışmamızın amacı Varşova ve Montreal Konvansiyonlarında yer alan ve taşıyıcının sorumluluğunu düzenleyen hükümlerin maddi milletlerarası özel hukuk kuralları olarak uygulanması ile ortaya çıkan sonuçları ele almaktır. Diğer yandan, anılan konvansiyonların uygulama alanına girmeyen uyuşmazlıklarda, konvansiyon hükümlerinin taşıma sözleşmesine dahil edilmesi de mümkündür. Bu durumda, konvansiyonların taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin hükümlerinin taşıma sözleşmesine uygulanacak hukuk (lex contractus) karşısındaki durumu incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Hava Yolu ile Yük Taşıma
• Hava Yük Senedi
• Hava Taşıyıcısının Sorumluluğu
• Uluslararası Konvansiyonlar
• Kanunlar İhtilafı

Air Carrier’s Liability under Warsaw and Montreal Conventions and the Application of Conventions’ Provisions in the Context of Private International Law

Öz

International air transport, while primarily involving passenger transport in practice, has come to the fore in the field of cargo transportation, especially during and after COVID-19 pandemic. Although it does not offer the advantages of land and sea freight transport, particularly in economic terms, the greatest advantage of air transport is a speedy and the relatively low risk involved in cargo transportation. The increasing effectiveness of air freight in the logistics sector demonstrates that legal issues arising from this transportation also have a growing potential. However, when the fragmentation of international rules governing air transport and the extent of disputes are taken into consideration, it is evident that the issue of air carrier liability is worth to a deep examination. Nevertheless, academic studies on air transport are much less common than those on other modes of transport. This study examine the consequences of the application of Warsaw and Montreal Conventions as substantive rules regulating the international air carrier’s liability. Moreover, in cases where the dispute does not fall within the scope of application of these conventions, the parties may incorporate conventional rules in their carriage contract. In this case, the rules of the conventions relating to air carrier’ s liability will be applicable under the rules of the law of the carriage contarct (lex contractus) and the evaluation of the carrier’s liability shall be made under the mandatory rules of the law of the contract.

Anahtar Kelimeler

• Air Cargo Transportation
• Air Waybill
• Liability of Air Carrier
• International Conventions
• Conflict of Laws

Kaynakça

1. Akyüz S, ‘Uluslararası Kara ve Hava Yolu ile Eşya Taşımalarında Taşıyıcının Gecikmeden Doğan Zararlardan Sorumluluğu’ (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi 2012)
2. Apaydın D, ‘Uluslararası Hava Taşımalarında Taşıyıcının Yük ve Yolcu Taşıma Sözleşmelerinden Doğan Sorumluluğu’ (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi 2020)
3. Aydoğmuş AY, ‘Hava Yoluyla Eşya Taşıma Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk (MÖHUK Madde 29)’ in İlyas Gölcüklü (ed), Uluslararası Sivil Hava Taşımacılığında Güncel Gelişmeler Konferansı (On İki Levha 2020) 13-24
4. Bernard N, ‘Taking Air Passenger Rights Seriously: The Case Against the Exclusivity of the Montreal Convention’ (2021) 23(4) International Community Law Review 313-343
5. Birinci Uzun T, Uluslararası Hava Taşımalarında Taşıyıcının Sorumluluğu (3. Bası, Seçkin 2020)
6. Canbolat AG, Hava Taşıma Sözleşmesinde Taşıyıcının Sorumluluğu (Turhan 2009)
7. Congar HC, Havayolu Taşımacılığında Taşıyanın Sorumluluğu (Kurallar, Yükümlülükler ve Uygulamalar) (Seçkin 2024)
8. Coşkun G, Çoklu (Multimodal) Taşıma Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk (Yetkin 2018)

9. Çağa T, ‘Hava Taşıyıcısının Sınırlı ve Sınırsız Mesuliyetine Dair’ Ticaret Hukuku ve Yargıtay Kararları Sempozyumu (Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü 1988) 177-185
10. Deniz İ, ‘Varşova Konvansiyonu’nda Taşıyıcının Sorumluluğu’ (1984) 50(1-4) İÜHFM 423-478
11. Deveci A, ‘Türkiye’de Çoklu Taşımacılığın Geliştirilmesine Yönelik Stratejik Bir Model Önerisi’ (2010) 2(1) Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi 13-32
12. Doğan V, Yılmaz AÇ ve İzmirli LA, Milletlerarası Özel Hukuk (12. Bası, Seçkin 2025)
13. Doğan V, Yılmaz AÇ ve İzmirli LA, Milletlerarası Ticaret Hukuku (Savaş 2020)
14. Ekşi N, Milletlerarası Ticaret Hukuku (4. Bası, Beta 2020)
15. Ekşi N, ‘Kanunlar İhtilafı Alanında “Incorporation”’ (1999) 19(1-2) MHB 263-291
16. El Maknouzi MEH ve Jadalhaq IM, ‘The Conflict of International Agreements in Air Law: A Reasonable Plea for Conventional Uniform Rules’ (2021) 6(2) University of Bologna Law Review 239-260
17. Gençtürk M, Uluslararası Eşya Taşıma Hukuku (Gecikmeden Doğan Sorumluluk) (Vedat 2006)
18. Göktepe H, ‘Havayolu ile Yolcu Taşımacılığında Hava Taşıyıcısının Sorumluluğu ve Yolcu Hakları’ (2016) 2(3) Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 211-223
19. Gölcüklü İ, Hava Hukuku (3. Bası, On İki Levha 2025)
20. Gümüşlü Tunçağıl G, Milletlerarası Özel Hukukta Sivil Hava Taşımacılığı Kazaları ve Taşıyıcının Hukuki Sorumluluğu (Yetkin 2016)
21. Güner Özbek MD, ‘Varşova ve Montreal Sözleşmelerinin Eş Zamanlı Uygulanması, Havayoluyla Yapılan Taşıma Sözleşmelerine Uygulanan Hükümler ve Türk Sivil Havacılık Kanunu’nun İç Taşımalara İlişkin Hükümlerinin Acil Revizyon İhtiyacı’ (2016) (123) TBB Dergisi 325-372
22. Güneş K, Liability of the Air Carrier (Adalet 2013)
23. Kök CF, Hava Yolu ile Yük Taşımacılığından Kaynaklanan Hukuki Sorumluluk (Seçkin 2024)
24. Lagerberg EM, Conflicts of Laws in Private International Air Law (Master of Law Thesis, McGill University 1991)
25. Mesci B, ‘CMR’nin Türk Hukukundaki Yeri ve 5718 Sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun ile İlişkisi’ (2016) 15(1) İstanbul Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 867-897
26. Mesci B, Milletlerarası Özel Hukukta Hava Araçlarının Teminata Konu Olması (On İki Levha 2024)
27. Nomer E, Devletler Hususi Hukuku (23. Bası, Beta 2021)
28. Ömeroğlu A, Hava Yoluyla Taşıma Sözleşmesi (Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi 2021)
29. Özel S, Erkan M, Pürselim HS ve Karaca HA, Milletlerarası Özel Hukuk (3. Bası, On İki Levha 2024)
30. Scott IB ve Hartmann J, ‘International Aviation Law on Liability’ in Benjamyn I Scott, Steven Truxal, Andrea Bertolini ve Anna Masutti (eds), Civil Regulation of Autonomous Unmanned Aircraft Systems in Europe (Edward Elgar 2024)
31. Özdemir A, Hava Taşıyıcısının Sorumluluğu: Bagaj ve Yükün Kaybı, Hasarı ve Gecikmeden Doğan Zarar Nedeniyle (Sanem 1992)
32. Özdemir T, ‘Uluslararası Havayolu ile Taşımada Taşıma Senetleri ve İspat İşlevleri’ in İlyas Gölcüklü (ed), Uluslararası Sivil Hava Taşımacılığında Güncel Gelişmeler Konferansı (On İki Levha 2020) 97-120
33. Özel B, ‘Uluslararası Eşya Taşımalarında Taşıma Belgeleri’ (2024) 82(2) Ankara Barosu Dergisi 293-313
34. Partalcı R, ‘Eşyanın Taşınmasına İlişkin Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk Hakkındaki MÖHUK Madde 29’un Değerlendirilmesi’ (2017) 37(2) MHB 761-797
35. Sevinç A, ‘5718 Sayılı MÖHUK Uyarınca Taşıma İşlerine Uygulanacak Hukuk’ Prof. Dr. Rona Serozan’a Armağan Cilt II (On İki Levha 2010) 1585-1613
36. Siaud PF, ‘The Liability Regime for the Transportation of Goods by Drones: Is There a Need for a European Union Initiative?’ (2022) 47(3) Air and Space Law 375-396
37. Sipos A, ‘The Air Carrier’s Liability for Damage Caused to Cargo’ (2020) Annales Universitatis Scientiarum Budapestinensis de Rolando Eötvös Nominatae Sectio Iuridica 155-184
38. Sipos A, ‘The Modernisation of Air Carrier Liability: Is the New Montreal Convention the Humble Successor to the Warsaw System?’ (2019) Annales Universitatis Scientiarum Budapestinensis de Rolando Eötvös Nominatae Sectio Iuridica 101-119
39. Sirmen S, Hava Araçlarının Tâbiiyeti (Sözkesen 2005)
40. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, Kargo Hizmetleri (Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü 2015)
41. Sözer B, ‘Milletlerarası Hava Taşımalarına İlişkin Kurallar ve Uygulanma Şartları’ (1977) IX(2) Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 369-405
42. Sözer B, ‘Türk Sivil Havacılık Kanunu’na İlişkin Bazı Görüşler ve Değerlendirmeler’ (1984) 12(2) Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 63-92
43. Sözer B, ‘Havayolu ile Yapılan Uluslararası Taşımalarda Taşıyanın Sorumluluğunu Düzenleyen Varşova-La Haye Sistemi’nin Tadiline İlişkin 1999 Montreal Sözleşmesi’ (2001) 21(1) Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 141-192
44. Sözer B, Türk Hukuku’nda ve Uluslararası Hukukta Havayolu ile Yük Taşıma Sözleşmesi (2. Baskı, Vedat 2009)
45. Şanlı C, Uluslararası Sivil Havacılık Davalarında Mahkemelerin Yargı Yetkisi ve Uygulanacak Hukuk (Kazancı 1992)
46. Tekinalp G, Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama Kuralları (13. Bası, Vedat 2020)
47. UNCTAD Secretariat Report, ‘Carriage of Goods by Air: A Guide to the International Legal Framework’ (2006)
48. United Nations Conference on Trade and Development, ‘United Nations Conference on a Convention on International Multimodal Transport’ (Geneva, 12–30 November 1979 ve 8–24 May 1980)
49. Ülgen H, Hava Taşıma Sözleşmesi (Bayrak 1987)
50. Yetiş Şamlı K, Uluslararası Kara, Hava ve Deniz Yolu ile Eşya Taşımalarında Taşıyıcının/Taşıyanın Sınırlı Sorumluluktan Yararlanma Hakkının Kaybı (On İki Levha 2008)
51. https://ec.europa.eu